ابوالهیجاء اردشیر بن دیلمسپار النجمی القطبی یکی از لغتشناسان و ادیبان کمتر شناخته شده اما تاثیرگذار در تاریخ ادب فارسی و عربی است. او به ویژه برای کسانی که در جستجوی ریشههای کلمات در متون کهن هستند، نامی آشناست.
در ادامه جزئیات مربوط به شخصیت و اثر ماندگار او آورده شده است:
شخصیتشناسی
او در قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری میزیست. القاب او (النجمی و القطبی) نشاندهنده پیوند او با حوزههای علمی خاص یا انتساب به شخصیتهای بزرگ آن دوران است. او را میتوان در زمره ادیبانی قرار داد که پل ارتباطی میان زبان عربی و فارسی در خراسان بزرگ و مناطق ماوراءالنهر بودند.
اثر اصلی: کتاب «مُهذّبُ الأسماء»
مهمترین و شناختهشدهترین اثر او کتابی است به نام «مهذب الاسماء فی مرتبة الاشیاء».
محتوا: این کتاب در واقع یک فرهنگنامه لغت (دیکشنری) عربی به فارسی است.
ساختار: ابوالهیجاء لغات عربی را بر اساس موضوع یا حروف الفبا دستهبندی کرده و معادلهای دقیق فارسی (اغلب به زبان فارسی دری کهن) را در برابر آنها قرار داده است.
اهمیت: این اثر از دو جهت بسیار ارزشمند است:
غنای واژگان: برای لغتشناسان، این کتاب منبعی حیاتی برای یافتن واژگان فارسی سره و اصطلاحات قدیمی است که در بسیاری از متون دیگر فراموش شدهاند.
اشارات علمی: او در خلال معنا کردن لغات، گاه به نام گیاهان، داروها و اصطلاحات نجومی اشاره میکند که اطلاعات ذیقیمتی از دانش قرون وسطی به دست میدهد.
جایگاه در تاریخ ادبیات
نام ابوالهیجاء و کتاب او معمولاً در کنار آثار بزرگی چون «السامی فی الاسامی» میدانی ذکر میشود. این اثر به دلیل دقت در معادلگزینی، همواره مورد توجه مصححان متون کلاسیک و فرهنگنویسان بعدی (مانند نویسندگان لغتنامه دهخدا) بوده است.
