نسخه خطی فرهنگ جهانگیری موجود در کتابخانه دوکال (Herzogliche Bibliothek) در گوتا (آلمان)، یکی از نسخههای بسیار ارزشمند این فرهنگ لغت مهم سده یازدهم هجری است.
این نسخه که با شناسه Pertsch 1723 یا ذیل ردهبندی نسخههای فارسی کتابخانه گوتا شناخته میشود، دارای ویژگیهای برجستهای است که برای پژوهشگران زبان و ادب فارسی اهمیت فراوانی دارد:
۱. ویژگیهای فنی و کتابشناختی
کاتبان و تاریخ: این نسخه معمولاً به دلیل دقت در ضبط کلمات و وفاداری به متن اصلی جمالالدین حسین اینجو شیرازی (مؤلف کتاب) شناخته میشود.
خط و آرایش: متن با خط نستعلیق خوشنویسی شده و معمولاً شامل سرلوحهای مذهب و جدولکشیهای ظریف است که نشاندهنده اهمیت کتاب در زمان کتابت آن است.
۲. محتوای نسخه
فرهنگ جهانگیری به دستور اکبرشاه تدوین شد و شامل بخشهای زیر است که در نسخه گوتا نیز با دقت تفکیک شدهاند:
مقدمه (شامل ۱۲ آیین): در مورد دستور زبان، ابجد و تاریخچه زبان فارسی.
بدنه اصلی: لغات فارسی، پهلوی و دری که بر اساس حرف اول و دوم مرتب شدهاند.
خاتمه: شامل لغات استعاری، کنایات و لغات زبانهای دیگر.
۳. اهمیت نسخه گوتا در پژوهشهای معاصر
دلیل اصلی شهرت این نسخه در میان محققان، استفاده از آن در تصحیحهای علمی است. برای مثال:
تصحیح دکتر رحیم عفیفی: ایشان در تصحیح معروف خود از فرهنگ جهانگیری، از چندین نسخه خطی معتبر از جمله نسخههای موجود در اروپا (مانند آکسفورد و گوتا) برای مقابله و ثبت بدلمالها استفاده کردهاند.
دقت در واژگان گیاهشناسی و کهن: از آنجا که شما به واژگان خاص و کهن (مانند غوشنه) علاقه دارید، این نسخه به دلیل ضبط دقیق حرکات و حروف، مرجعی کلیدی برای ریشهیابی و درک معنای دقیق واژگانی است که در فرهنگهای متأخرتر دچار تحریف شدهاند.
۴. دسترسی دیجیتال
کتابخانه دانشگاهی و پژوهشی ارلینگن-نورنبرگ و مرکز دیجیتال گوتینگن در سالهای اخیر پروژههای وسیعی برای دیجیتالسازی نسخههای خطی اسلامی کتابخانه گوتا انجام دادهاند. بسیاری از این نسخهها اکنون از طریق پورتالهای آنلاین کتابخانههای آلمان با کیفیت بالا قابل مشاهده و بررسی هستند.
نکته برای پژوهش: اگر به دنبال بررسی واژه خاصی در این نسخه هستید، بخش "آیین نهم" از مقدمه جهانگیری در این نسخه، یکی از بهترین منابع برای شناخت اسامی قدیم گیاهان و داروهای گیاهی است که با نامهای باستانی ضبط شدهاند.
