نسخهی خطی G. Nr. 491 کتابخانه گوتا (Gotha) یکی از باارزشترین و قدیمیترین دستنویسهای شناخته شده از بخشهایی از شاهنامه است. نکتهی بسیار مهم دربارهی این نسخه، تاریخ کتابت آن است که بحثهای علمی زیادی را میان پژوهشگران برانگیخته است.
در ادامه به ویژگیهای کلیدی این نسخه اشاره میشود:
مشخصات فنی و اهمیت تاریخی
تاریخ کتابت: بر اساس انجامهی نسخه، تاریخ ۴۷۵ هجری قمری برای آن ذکر شده است. از آنجایی که فردوسی در حدود سال ۴۱۱ تا ۴۱۶ هجری درگذشته، این نسخه حدود ۶۰ تا ۶۴ سال پس از مرگ شاعر بزرگ گردآوری شده است.
محتوا: این نسخه کل شاهنامه نیست، بلکه یک «منتخب» (Selection) یا برگزیده از داستانهای آن است.
محل نگهداری: این اثر در کتابخانه پژوهشی گوتا در آلمان نگهداری میشود.
جایگاه در تصحیح شاهنامه
تا پیش از بررسی دقیق این نسخه، نسخه فلورانس (مورخ ۶۱۴ هجری) قدیمیترین نسخه شناخته میشد. اما نسخه گوتا با تاریخی نزدیک به ۱۴۰ سال قدیمیتر از نسخه فلورانس، اهمیت ویژهای پیدا کرد:
نزدیکی به زمان شاعر: به دلیل فاصله زمانی بسیار کوتاه با عصر فردوسی، این نسخه میتواند حاوی ضبطهایی باشد که به زبان اصلی فردوسی نزدیکترند و هنوز دستخوش تغییرات کاتبان بعدی نشدهاند.
اصالت زبانی: بسیاری از واژگان کهن و صورتهای باستانی افعال که در نسخههای متأخر حذف یا اصلاح شدهاند، در این نسخه حفظ شدهاند.
ساختار «منتخب»: این حقیقت که تنها ۶ دهه پس از فردوسی، برگزیدهای از اشعار او تهیه شده، نشاندهنده محبوبیت سریع و گسترده شاهنامه در همان سدهی پنجم است.
دیدگاه منتقدان
با وجود تاریخ ۴۷۵ هجری، برخی از پژوهشگران (از جمله جلال خالقی مطلق) در اصالت مطلق این تاریخ تردیدهایی را مطرح کردهاند. برخی معتقدند که ممکن است کاتب نسخه، تاریخی قدیمیتر را از روی یک نسخه مادر استنساخ کرده باشد یا در بازخوانی تاریخ (به دلیل فرسودگی کاغذ یا سبک نگارش) خطایی رخ داده باشد.
با این حال، حتی با وجود این تردیدها، نسخه گوتا همچنان یکی از پنج نسخه برتر و بنیادین برای تصحیح علمی شاهنامه به شمار میرود.
