کتابی که اسدی طوسی در کتاب لغت فرس به آن استناد کرده و از آن با نام اثر «ابوحفص» یا «فرهنگ ابوحفص» یاد میکند، همان کتاب «سواد الأعظم» (یا ترجمه آن به فارسی) است که منسوب به ابوحفص احمد بن حفص بخاری (متوفی ۲۱۷ هجری) یا فرزندش ابوحفص کبیر است.
در مورد این منبع و جایگاه آن در لغتشناسی فارسی، نکات زیر حائز اهمیت است:
۱. هویت کتاب و نویسنده
ابوحفص بخاری از فقیهان بزرگ حنفی در بخارا بود. اگرچه او عمدتاً به عنوان یک شخصیت فقهی و کلامی شناخته میشود، اما در سنت لغتنویسی فارسی، اسدی طوسی در قرن پنجم هجری از لغتنامهای منتسب به او بهره برده است. برخی پژوهشگران معتقدند که منظور اسدی، واژهنامهای بوده که ابوحفص برای تبیین لغات دشوار در متون دینی یا ادبی تدوین کرده بود.
۲. اهمیت در «لغت فرس»
اسدی طوسی در مقدمه یا متن «لغت فرس» از چندین منبع نام میبرد که یکی از قدیمیترین آنها همین اثر ابوحفص سغدی یا بخاری است. این امر نشاندهنده چند نکته تاریخی است:
قدمت لغتنویسی: وجود چنین کتابی در قرن سوم هجری نشان میدهد که تدوین فرهنگلغات فارسی بسیار زودتر از عصر اسدی آغاز شده بود.
پیوند بخارا و طوس: انتقال دانش لغوی از حوزه ماوراءالنهر (بخارا) به خراسان (طوس).
۳. ابوحفص سغدی و ابوحفص بخاری
در متون ادبی گاهی بین ابوحفص سغدی (که به عنوان نخستین شاعر پارسیگوی شناخته میشود) و ابوحفص بخاری (فقیه) خلط میشود. اسدی طوسی مشخصاً به اعتبار لغوی این اثر تکیه کرده است. کتاب ابوحفص اکنون به صورت مستقل در دسترس نیست و عمده شهرت و بقای نام آن مدیون نقلقولهایی است که اسدی طوسی در «لغت فرس» آورده است.
۴. ساختار ارجاعات اسدی
اسدی برای اثبات معنای واژگان، معمولاً به اشعار شعرا استشهاد میکند، اما در کنار آن، به «فرهنگهای پیشین» نیز نظر داشته که کتاب ابوحفص در صدر این فهرست قرار میگیرد. این کتاب در واقع یکی از خشتهای بنای نخستین فرهنگهای جامع زبان فارسی محسوب میشود.
