نقاب چیزی بر پیچیده باشد، عنصری گفت: ای رخ رخشان جانان زیر آن زلفان بتاب لاله سنبل حجابی یا مه عنبر نقاب.
نقاب. [نِ] (ع اِ) پرده که به رخ آویزند یا بر چیز نفیس اندازند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). روی‌بند. (دهار) (مهذب‌الاسماء (زوزنی) (آنندراج). روی‌بند زنان. (منتهی‌الارب) (ناظم‌الاطباء). زرایو. شامر. شامه. پردهٔ مشبکی که به روی اندازند یا پرده‌ای که .بر هر چیز نفیس اندازند. (ناظم‌الاطباء). برقع. روبند. روبنده. حجاب. (یادداشت مؤلف):
ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف بتاب لالهٔ سنبل حجابی یا مه عنبرنقاب. عنصری.
اگرت باید این بچه بزایم من وین نقاب از تن و رویش بگشایم من. منوچهری.
و آن نقاب عقیق‌رنگ ترا کرد خوش‌خوش به زر ناب خضاب. ناصرخسرو.
واژگان پهلوی؟
- ریشهٔ اصلی: این واژه از مادهٔ ثلاثی مجرد نَ-قَ-بَ (نَقْب) در زبان عربی می‌آید که به معنی «سوراخ کردن، رخنه کردن و بریدن» است.
- علت نام‌گذاری اولیه: در شبه‌جزیره عربستان، به پارچه یا پوشش چرمی روی‌بند زنان به این دلیل نِقاب می‌گفتند که دو سوراخ یا دو رخنه در راستای چشم‌ها روی آن می‌بریدند تا زن بتواند بیرون را ببیند. (دقیقاً معادل همان ساختاری که در واژهٔ نقب زدن به معنی سوراخ کردن تونل داریم). [1, 2]
- شامِر / شامه (𐭱𐭠𐭬𐭫): در زبان پهلوی ساسانی به صورت Šāmar یا Šāmah به کار می‌رفت. این واژه به معنی پارچهٔ ابریشمیِ بسیار نازک، سیاه‌رنگ و لطیفی بود که زنان اشراف بر روی سر و صورت می‌انداختند تا رخسارشان از نامحرمان پنهان بماند اما به دلیل نازکی پارچه، خودشان بتوانند جلو را ببینند.
- روبند / روبنده (Rōy-band): از دو تکواژ پهلوی Rōy (روی/صورت) + Band (از مصدر بستن). این کلمه دقیق‌ترین معادل فارسی ساختاری نقاب است.
- پادگوش (Pād-gōš): نوعی پوشش نیم‌رخ یا پارچه‌ای مهارکننده که دهان و چانه را می‌پوشاند (شبیه به پنامِ موبدان زرتشتی) تا دم و بازدمِ فرد، آتش یا چیز مقدسی را آلوده نکند.
- عنبرنقاب: عنبر عطر تیره، سیاه و بسیار گران‌بهایی است [1.2.1، 1.2.8]. عنصری زلفِ مشکی و تیرهٔ معشوق را که روی صورتِ درخشانش افتاده است، به یک نقابِ سیاه و معطر از جنس عنبر تشبیه می‌کند که رویِ ماهِ رخسار او را پوشانده است. [1, 2]
و آن نقابِ عقیق‌رنگِ ترا کرد خوش‌خوش به زرِ ناب خضاب
- نقاب عقیق‌رنگ: ناصرخسرو به زیبایی، سرخیِ شادابِ خون و طراوتِ دوران جوانی بر روی پوست صورت را به یک «نقابِ سرخ از جنس عقیق» تشبیه کرده است. او می‌گوید روزگار آمد و آن نقاب عقیقی (جوانی) را رفته‌رفته با رنگِ زردِ پیری (زرِ ناب) رنگ‌آمیزی و خضاب کرد.
| واژه امروز/خراسانی | املای آوانویسی پهلوی/عربی | ریشه و معنای اولیه ساختاری | کاربرد استعاری در شعر خراسانی |
|---|---|---|---|
| نقاب | Niqāb (ریشه سامی) | پارچهٔ سوراخ‌شده در قسمت چشم‌ها | کنایه از زلف مشکی معشوق روی صورت |
| شامِر / شامه | Šāmar / Šāmah | پارچهٔ لطیف و نازکِ پوشانندهٔ رخ | روی‌بندِ ابریشمیِ پادشاهی و اشرافی |
| روبند | Rōy-band | بستن و مهار کردنِ جلویِ روی (صورت) | معادل خالص و بومی برای حجابِ چهره |
////////////////
نقاب. [نِ] (ع اِ) پرده که به رخ آویزند یا بر چیز نفیس اندازند. (غیاث اللغات) (از آنندراج). روی‌بند. (دهار) (مهذب‌الاسماء) (زوزنی) (آنندراج). روی‌بند زنان. (منتهی‌الارب) (ناظم‌الاطباء). زرایو. شامر. شامه. پردهٔ مشبکی که به روی اندازند یا پرده‌ای که بر هر چیز نفیس اندازند. (ناظم‌الاطباء). برقع. روبند. روبنده. حجاب. (یادداشت مؤلف):
ای رخ رخشان جانان زیر آن زلف بتاب لالهٔ سنبل حجابی یا مه عنبرنقاب. عنصری.
اگرت باید این بچه بزایم من وین نقاب از تن و رویش بگشایم من. منوچهری.
و آن نقاب عقیق‌رنگ ترا کرد خوش‌خوش به زر ناب خضاب. ناصرخسرو.
چو درگذشت ز عمر عزیز او صد و بیست بشد نقاب بقایش از آن رخ چو قمر. ناصرخسرو.
معنی‌اش روی خوب کنم و آنگهی اندر نقاب لفظش پنهان کنم. ناصرخسرو.
نقاب شرم چو لاله ز روی بردارند چو ماه و مهر سر و روی در نقاب کنند. مسعودسعد.
تا بپوشد زمین ز سبزه لباس تا ببندد هوا ز ابر نقاب. مسعودسعد.
به گاه رفتنم از در درآمد آن دلبر ز بهر جنگ میان بسته و گشاده نقاب. مسعودسعد.
شاه ستارگان ... جمال جهان‌آرای به نقاب ظلام بپوشانید. (کلیله و دمنه). اما چون صورت انصاف نقاب حسد از جمال بگشاید. (کلیله و دمنه).
جبههٔ زرین نمود چهرهٔ صبح از نقاب عطسهٔ شب گشت صبح، خندهٔ صبح آفتاب. خاقانی.
هم لوح و هم طویله و ارواح مرده را اجسام دیو و چهرهٔ آدم نقابشان. خاقانی.
چهرهٔ آن شاهد زربفت‌پوش از نقاب آسمان آمد برون. خاقانی.
هر که جز آن خشت نقابش نبود گرچه گنه داشت عذابش نبود. نظامی.
چون ندارد روی همچون آفتاب او نخواهد جز شب همچون نقاب. مولوی.
|| ماسک. صورتکی به شکل صورت جانوران یا آدمیان که بر صورت بندند و چهرهٔ خود را در پس آن پنهان کنند تا شناخته نشوند. رجوع به ماسک شود.
|| در اصطلاح صوفیه، مانعی باشد که عاشق را از معشوق بازدارد، به حکم ارادهٔ معشوق، که عاشق را هنوز استعداد تجلی دست نداده است. رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود.
|| جِ نقب. رجوع به نقب شود:
بوم چالندر است مرتع من مار و رنگم درین نقاب و ثغور. مسعودسعد.
|| راه در زمین درشت. (منتهی‌الارب) (آنندراج) (ناظم‌الاطباء) (از اقرب الموارد).
|| شکم. (منتهی‌الارب) (آنندراج) (از ناظم‌الاطباء). بطن. (اقرب الموارد).
|| (ص) مرد نیک‌دانای آزموده‌کار. (از منتهی‌الارب) (از آنندراج) (ناظم‌الاطباء). مرد علامه. (از اقرب الموارد).
- فرخان فی نقاب؛ در حق دو شخص هم‌شکل و شباهت گویند. (منتهی‌الارب).
|| (مص) ناگاه دچار شدن با کسی. (از آنندراج) (از اقرب الموارد): لقیته نقاباً. وردت الماء نقاباً؛ انبوهی کردم بر آن [آب] بی‌طلب. (منتهی‌الارب).
|| مناقبه. (اقرب الموارد). رجوع به مناقبة شود.
