زیب خسرو نوشاد است در روم نوشروان شاهش کرد [کذا]، فردوسی گوید: شد از زیب خسرو چو خرم بهار [کذا] بهشتی پر از رنگ و روی بهار [کذا].
واژگان پهلوی؟
- ماجرای تاریخی شهر: انوشیروان پس از فتح و ویران کردنِ شهرِ انطاکیه (از بلاد روم)، دستور داد شهری دقیقاً با همان نقشه، معماری، کاخ‌ها و باغ‌ها در نزدیکی تیسفون (مدائن) بسازند. او تمام اسیران و شهروندان رومیِ انطاکیه را به این شهرِ جدید کوچاند تا در آسایش زندگی کنند. [1, 2, 3]
- نام‌گذاری شهر: بزرگان و معماران ساسانی به دلیل زیبایی بی‌نظیر این شهر، نام آن را «زیبِ خسرو» (آرایش و مایهٔ زیباییِ شاه) نهادند. در منابع رومی این شهر را خسرو-آنتیوک و در منابع اسلامی و عربی آن را رومیه یا زبرخسرو نامیده‌اند. [1, 2, 3]
یکی شهر فرمود نوشین‌روان / بدو اندرون آب‌های روان
به کردار انطاکیه چون چراغ / پر از گلشن و کاخ و میدان و باغ
بزرگانِ روشن‌دل و شادکام / ورا «زیبِ خسرو» نهادند نام
شد آن زیبِ خسرو چو خرّم‌بهار / بهشتی پر از رنگ و بوی و نگار
(ضبط دقیق مصراع دوم بر پایهٔ نسخه‌های معتبر: بوی و نگار) [1]
- نام رسمیِ پهلوی شهر: این شهر در کتیبه‌ها و اسناد پهلوی ساسانی به صورت رسمی «وِه‌انتیوک‌خسرو» (Weh-Andiyōk-Chosrow) نام داشت. این اصطلاحِ پهلوی یعنی: «انطاکیهٔ بهترِ خسرو» یا «شهری که خسرو بهتر از انطاکیه ساخت».
- ریشهٔ واژهٔ زیب (Zīb): واژهٔ زیب در زبان پهلوی به صورت Zēb یا Zēbag به معنی «شایستگی، زیبندگی، آرایش و زیبایی فیزیکی» به کار می‌رفته است. شاعران فارسی دری، واژهٔ پهلویِ وِه‌انتیوک‌خسرو را با تکیه بر زیباییِ ساختاری‌اش به «زیبِ خسرو» ترجمه و معادل‌سازی کردند. [1, 2, 3]
| مؤلفه | ضبط اشتباه نسخهٔ تحریف‌شده | ضبط صحیح علمی و شاهنامه‌ای | ریشه و معادل پهلوی ساسانی |
|---|---|---|---|
| ماهیت مدخل | واژهٔ «زیب» به معنی خسرو نوشاد در روم | نامِ خاصِ یک شهرِ باستانی در عراق عجم | Weh-Andiyōk-Chosrow |
| معنای واژگانی | پادشاهی که در روم حکمرانی کرد | «زیبندگی و شاهکارِ معماریِ خسرو» | Zēb / Zēbag (زیبایی و تجمل) |
| سرنوشت شهر | نامعلوم و آمیخته به افسانه | اسارتگاهِ مرفّهِ رومیان در قلب مدائن | معادل شهر تاریخی «رومیه» |
///////////////
زیب. (اِ) زیبایی و خوبی بود. (لغت فرس اسدی، چاپ اقبال، ص ۲۷). زینت و نیکویی و آرایش باشد. (برهان). خوبی و زینت و آرایش و آن را زیبا و زیبان نیز گفته‌اند. (انجمن‌آرا) (آنندراج). آرایش. (فرهنگ رشیدی) (شرفنامهٔ منیری). نیکویی و زینت. (اوبهی). نیکویی. (شرفنامهٔ منیری). زینت و نیکویی و آرایش و زیبایی و حسن و جمال. (ناظم‌الاطباء). زینت و آرایش و زیور. (فرهنگ فارسی معین). زینت. جمال. حلیه. نیکویی و ملاحت و خوبی. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا):
خود ترا جوید همه خوبی و زیب همچنان چون نوجبه جوید نشیب. رودکی (یادداشت ایضاً).
دیدی تو ریژ کام بدواندرون بسی با کودکان مطرب بودی به عز و زیب. رودکی (یادداشت ایضاً).
گل صدبرگ و مشک و عنبر و سیب یاسمین سپید و مورد به زیب این همه یکسره تمام شده‌ست نزد تو ای بت ملوک‌فریب. رودکی (یادداشت ایضاً).
ندارد بر آن زلف، مشک بوی ندارد بر آن روی، لاله زیب. عماره (از لغت فرس اسدی، چاپ اقبال، ص ۲۷).
ز لاله شکیب و ز نرگس فریب ز سنبل نهیب و ز گلنار زیب. فردوسی.
به آرایش چهره و زر و زیب نباید که گیرندت اندر فریب. فردوسی.
که مردی است بر سان سرو سهی همش زیب و هم فر شاهنشهی. فردوسی.
یکی بنده بودش چو سرو سهی ابا خوبی و زیب و با فرهی. فردوسی.
هر زمانی بر او زیادت باد فر این کاخ و زیب این ایوان. فرخی.
کمرش دیدی شاهانه کمر بسته همی دیده‌ای هیچ شهی بسته بدین زیب کمر؟ فرخی.
تخت شاهی را شاه آمده زیبندهٔ تخت مملکت را ملکی آید زیب افسر. فرخی.
امیر زیبی و شائی به تخت ملک و به تاج همی بباش مر این هر دو را تو زیب و تو شای. فرخی.
ز ایر گیرد کون تو فر و زیب همی چو بوستان که فروزان شود به سرو و به ناژ. لبیبی.
نهان گر کند شاه نام و گهر نماند نهان زیب شاهی و فر. اسدی.
چنان شد بر اورنگ خوبی و زیب که شد هر کس از دیدنش ناشکیب. اسدی.
در آن دامن کوه اندر وریب یکی دشت دیدند با فر و زیب. اسدی.
زیور و زیب زنان است حریر و زر و سیم مرد را نیست جز از علم و خرد زیور و زیب. ناصرخسرو.
چهره و جامهٔ نکو، زیب و جمال مرد نیست ننگ باید مرد را ننگ از جمال و زیب زن. ناصرخسرو.
نه اندر صورت خوب است زیب مرد و نیکویی ولیکن در خوی خوب است خوبی مرد و در دانش. ناصرخسرو.
ای یافته به تیغ و بیان تو زیب و جمال معرکه و منبر. ناصرخسرو.
سرو و چنار یازان در هر چمن ولیک با حسن و زیب قد تو سرو و چنار نیست. مسعودسعد.
تا دهد نور، چرخ را خورشید تا دهد زیب باغ را سوسن. مسعودسعد.
ای جهان از جاه تو همچون جنان از فر و زیب فر پیغمبر تویی وز تو جهان را فر سزد. سوزنی.
ز هرچه زیب جهان است و هر که ز اهل جهان مرا چو صفر تهی دار و چون الف تنها. خاقانی.
آن همه رنگ‌های دیده‌فریب دور گشت از بساط زینت و زیب. نظامی.
برآراست از زینت و زر و زیب چو باغ ارم مجلسی دل‌فریب. نظامی (از آنندراج).
زیب زمانه باد ز تاج و سریر تو تا هست زیب بستان از سرو و بید و نوج. مجد همگر.
این عید متفق نشود خلق را نشاط از بس که بر رسیدنت آیین کنند و زیب. سعدی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
به قیاس درنگنجی و به وصف درنیایی متحیرم در اوصاف جمال و روی و زیبت. سعدی (یادداشت ایضاً).
کزین مه‌پارهٔ عابدفریبی ملایک صورتی طاووس‌زیبی. سعدی.
شکست شاخ شجر زیب تختهٔ بزاز ببرد باد سحر آب کلبهٔ عطار. سلمان (از آنندراج).
کلاه سروریت کج مباد بر سر حسن که زیب بخت و سزاوار ملک و تاج سری. حافظ.
یار من باش که زیب فلک و زینت دهر از مه‌روی تو و اشک چو پروین من است. حافظ.
شاخ کهن علت بستان بود نخل جوان زیب گلستان بود. پیر بدّاق.
گلشن‌آرایی که زیب باغ و بستان داده است تاک را آبی ز چشم می‌پرستان داده است. رضی (از آنندراج).
- زیب‌بر؛ برنده و زائل‌کنندهٔ زیبایی و خوبی.
- زیب و تر؛ آراسته و تازه. (ناظم‌الاطباء).
- زیب و زینت؛ زیبایی و لطافت. (ناظم‌الاطباء). آرایش. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا):
به باغی کزو ملک را زیب و زینت به باغی کزو بلخ را عز و مفخر. فرخی.
تن زیر زیب و زینت، جان بی جمال و رونق با صورت رجالی در سیرت نسائی. ناصرخسرو.
چه گویی جهان این همه زیب و زینت کنون بر همان خاک و کهسار دارد. ناصرخسرو.
- زیب و زیور؛ آرایش و زینت.
- زیب وصول بخشیدن (دادن)؛ رسیدن نامه، مراسله، و برای احترام مخاطب نویسند. (از فرهنگ فارسی معین).
- زیب و فر؛ آرایش و شکوه. فر و زیب:
به چشمش همان خاک و هم سیم و زر بزرگی بدو یافته زیب و فر. فردوسی.
چو بنشست بر تختگاه پدر جهان را همی داشت با زیب و فر. فردوسی.
برش سرخ یاقوت و زر آمده‌ست همه برگ از زیب و فر آمده‌ست. فردوسی.
گفتم که بر چه آمد روح‌الامین درو گفتا بر آن دلی که در او بود زیب و فر. ناصرخسرو.
این خاک خشک زشت، بدو گیرد چندین هزار زینت و زیب و فر. ناصرخسرو.
دست و پایم خوش ببستست این جهان پای‌بند زیب و فرم پاک برده‌ست این جهان زیب‌بر. ناصرخسرو.
خدایگانا، آنی که ملک و عدل و سخا ز رای و طبع و کفت زین و زیب و فر دارد. ناصرخسرو.
سال کو خرمن جوانی دید سوخت هر خوشه‌ای که زیب و فر است. خاقانی.
از رای شاه گیرد نور و ضو آفتاب وز روی تو پذیرد زیب و فر آینه. خاقانی.
پس قیامت روز عرض اکبر است عرض او خواهد که با زیب و فر است. مولوی.
|| (ص) لطیف و جمیل. (ناظم‌الاطباء). رجوع به زیبا شود.
زیب. (اِخ) در لغت فرس اسدی، چاپ اقبال، این کلمه بدین صورت معنی شده است: «خسرو نوشادست در روم، نوشیروان شاهش کرد». فردوسی گوید:
شد از زیب خسرو چو خرم بهار (کذا) بهشتی پر از رنگ و روی بهار (کذا).
(لغت فرس، ص ۳۳).
این معنی نه‌تنها در لغت فرس، چاپ پاول هُرن و چاپ دبیرسیاقی، نیامده است، بلکه تردیدی نیست که «زیب خسرو» یک کلمه و آن شهری است که به دستور انوشیروان ساخته شده و در اینجا نادرست خوانده و معنی شده است. رجوع به زیب خسرو شود.
