لپ. [لت؟] کاج و سیلی بود، خطیری گوید: رویش نبیند آنچه قضا چو بینَدَش (؟) نامش بر آستین و لَتَش برقفا زند (؟).
توضیح معنائی و واژگان پهلوی؟
- معنای بیت: او (شخص نگون‌بخت یا مورد هجو) هرگز رویِ خوشبختی و شادی را به چشم خود نمی‌بیند؛ و هرگاه که قضا و قدر الهی او را ببیند (یا با او روبرو شود)، نام و نشانِ رسوایی و گناهانش را («بام» در اینجا به معنی شهرت و نشانِ آشکار، یا تصحیفی از «نام») بر آستینِ لباسش می‌کوبد و سیلی و ضربهٔ محکمِ خواریِ او را (لَتَش) بر پشتِ گردنش (قفا) می‌نوازد. [1, 2]
- بامش بر آستین: در نظامِ مجازاتِ دیوانیِ باستان، مجرمان را با نشان دادنِ نام یا علامتِ جرم بر آستین لباس در بازار می‌گرداندند تا رسوا شوند (مفهومِ رسوایی بر آستین داشتن).
- لَتَش بر قفا: قفا به معنای پشت گردن است؛ یعنی قضا و قدر مرتب بر پشت گردن او سیلیِ خواری می‌زند. [1]
- ریشهٔ پهلوی (Lat / Latag): این واژه در زبان پهلوی ساسانی به صورت Lat یا Latag به معنای «ضربت فیزیکی، تکانِ شدید، یا زدن با ابزار یا دست» به کار می‌رفته است. در متون پهلوی، مصدرِ Latan به معنی کوفتن و خرد کردنِ فیزیکی است.
- تحول معنایی: این کلمه در فارسی دری در دو شاخه به حیات خود ادامه داد:
- معنای ضربهٔ دست (سیلی): که در بیتِ خطیری و کلامِ بیهقی تجلی دارد («او را به لَت از مردمان بستاند»).
- معنای گرز و پاره (لتِ دیگر): در ابزار کارزار، به تکه‌ای از چوب یا گرزِ سنگینِ کوبنده نیز «لَت» می‌گفتند. [1]
- ترکیبِ امروزین: واژهٔ آشنای «لت و پار کردن» در زبانِ عامیانهٔ امروزِ ما، دقیقاً بازمانده از همین واژهٔ پهلوی است؛ یعنی کسی را زیر ضرباتِ سیلی و مشت خرد کردن و تکه‌تکه نمودن.
| مؤلفه زبانی | ریخت پهلوی ساسانی | معنای کالبدی در شعر خطیری | عضوِ درگیر در تصویر شعری |
|---|---|---|---|
| لَت | Lat / Latag | سیلی، چک، تپانچهٔ کوبنده | صورت و پشتِ گردن (قفا) |
| کاج / چَک | Kāg | سیلیِ محکمِ پهن به بناگوش | گوش و بناگوش |
| بام / نام | Bām / Nām | نشان، فام، یا نامِ آشکارِ جرم | آستینِ لباسِ رسوایی |
//////////////////
لت. [لَ] (اِ) سیلی. چک. لطمه. تپانچه. کاج. پشت‌گردنی. پس‌گردنی. ضرب. زخم. صدمت. کوس. زدن. (اوبهی). زدن به کف دست بر کسی. کوفتن. (غیاث). زدن و کوفتن، کتک و شلاق. (برهان). کتک زدن. پهلو زدن. صدمه زدن. (آنندراج). صاحب غیاث‌اللغات گوید: رشیدی که به معنی لگد زدن نوشته، هندی است، مخفف لات.
|| گرز که به عربی عمود گویند. (برهان). لخت. دبوس. کوپال. عمود. (حاشیهٔ فرهنگ اسدی نخجوانی). لت دیگر گرز بود. لت دیگر لخت بود، آلت کارزار و عمود. لت لخت باشد. (نسخه‌ای از لغت‌نامهٔ اسدی):
بلتام آمد زنبیل و لتی خورد بلنگ لتره شد لشکر زنبیل و هبا گشت کنام. محمد بن وصیف (از تاریخ سیستان، ص ۲۱۰).
رویت ز در خنده و سبلت ز در تیز گردن ز در سیلی و پهلو ز در لت. لبیبی.
رویش نبیند ایچ و قضا را چو بیندش بامش بر آستین (؟) و لتش بر قفا زند. خطیری.
اگر نپذیرفتند بوسهل اسماعیل را به شهر باید فرستاد تا به لت از مردمان بستاند. (تاریخ بیهقی، ص ۴۶۹).
این حصیری ... از بهر پادشاه را اندر مجلس شراب چند بار عربده کرده بود و دوبار لت خورده. (تاریخ بیهقی، ص ۱۵۶).
همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی ... بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را لت زدی و فروگرفتی. (تاریخ بیهقی، ص ۱۷۶).
هر یکی را ز سیلی و لت تاز سبلت و ریش و خایگان کنده. سوزنی.
به جای بوسه زدن بر لبش، زند بر لت چنان‌که لت هم از وی خورد، هم از دیوار. سوزنی.
قواد و سرهنگان پراکنده به باغ، به گوشه‌ها می‌رفتند. یکی را چشم بر او افتاد و به لت و سیلی از او پرسید که راست بگو، تو کیستی و سبب این دلیری از چیست؟ (تاریخ طبرستان).
دولت آن است که از پس خود لت ندارد. (کتاب المعارف).
گفت بد موقوف این لت لوت من آب حیوان بود در حانوت من. مولوی.
پس ستون این جهان خود غفلت است چیست دولت؟ کاین روارو با لت است اولش دو دو، به آخر لت بخور جز در این ویرانه نبود مرگ خر. مولوی.
جانب کعبه نرفتی پای پیل با همه لت، نه کثیر و نه قلیل. مولوی.
در شهوت نفس کافر ببند وگر عاشقی، لت خور و سر ببند. سعدی.
وز آن کمند به خود درکشید کمخا را کشان فکند و برو نیز زد لت بی‌مر. نظام قاری (دیوان البسه، ص ۱۹).
یافت عز این دو حرف عزلت تو نیست بی این دو حرف جز لت تو. جامی.
آنیم که چرخ برنتابد لت ما بر چرخ زنند نوبت شوکت ما گر در صف ما مورچه‌ای گیرد جای آن مورچه شیر گردد از دولت ما. پهلوان محمود خوارزمی، معروف به پوریای ولی (از آنندراج).
|| پاره. (لغت‌نامهٔ اسدی). یکی لخت بود، یعنی پاره [کذا]. (نسخه‌ای از اسدی). لت‌لت، پاره‌پاره بود. (نسخه‌ای از لغت‌نامهٔ اسدی). لخت‌لخت:
جغد که با باز و با کلنگان پرّد بشکندش پرّ و مرز گردد لت‌لت. عسجدی.
(لری را شنیدم که به پسری می‌گفت: «گوشت را لت ای کنم»، یعنی گوش تو را قطعه‌قطعه می‌کنم.)
- لت و پار کردن؛ (از اتباع) لخت‌لخت و پاره‌پاره کردن. رجوع به لت و پار در ردیف خود شود.
|| تخته (به لهجهٔ طبری). لوح: و برات لعنت آن‌که آن بدعت را بازنهد، بر فرمود نبشت و بر در مقصوره باز زدند، همان‌جا که لت کوزهٔ گازر زده بود. (تاریخ طبرستان).
|| توپ. توپ درست از اجناس (یعنی از قماش)، مثل زربفت و مخمل و امثال آنها. (آنندراج). توپ درست بود از مخمل و زربفت و آبافت و دستار و غیره که آن را پاره نکرده باشند. (جهانگیری): یک لت مخمل؛ یک توپ مخمل. دو لت زربفت؛ دو توپ زربفت. سه لت دستار؛ سه توپ دستار. صاحب برهان گوید: کتان را هم گویند و آن قماشی باشد معروف ـ انتهی. ولی ظاهراً واحد کتان باشد:
جامهٔ سبز ابریشمین از بساط و بالش سیصد تا، کتان رنگین نیکو سیصد لت. (تاریخ طبرستان).
از برای لت کتان سپری زر باید بهر آن لت کم از این جان سپری نتوان کرد. نظام قاری (دیوان البسه).
قاری، لت کتان که کنون می‌کنی نگه روزی چو لته لت‌زده در زیر پا رود. نظام قاری (دیوان البسه، ص ۶۶).
مرا اگرچه به بستر لت کتان انداخت ز روی صوف نظر برنمی‌توان انداخت. نظام قاری (دیوان البسه، ص ۴۲).
|| در اصطلاح صحافان، یک ورق از کتاب، یعنی دو صفحه (یعنی دوتایی از چهار صفحه). کاغذ یک‌لتی، که ورق نباشد، نیم‌ورقی. یکی از دو پارهٔ جلد کتاب، دَفّه.
|| لنگه. لخت (در دَر). نیمهٔ در. مصراع. یک مصراع از دو مصراع در: طبق؛ در یک‌لتی که یک مصراع دارد. صفق؛ در یک‌لخت. (منتهی‌الارب).
|| نیم‌بیت شعر. یک مصراع از دو مصراع شعر.
|| شکم. بطن.
- لت انبار و لت انبان؛ یعنی پرخوار که شکم از پری، انبان و انبار کرده.
