فوب بادی که از برای چشم بد از دهان بیرون کنند، خطیری گوید: همی فوب کردند گاوان مراو را که گاو چغانی بریش چغانی(؟).
واژگان پهلوی.
- دیدگاه نخست (اصالت فوب): اسدی توسی و به پیروی از او صاحب برهان قاطع و علی‌اکبر دهخدا (در یادداشتی خاص) تأکید دارند که «فوب» صورتی صحیح، مستقل و کهن است و نباید آن را با «فوت» اشتباه گرفت. [1, 2]
- دیدگاه دوم (تصحیف و خطای نسخه‌نویسی): در فرهنگ جهانگیری این واژه با تاء ملوف («فوت») ضبط شده است. دهخدا در یادداشتی دیگر احتمال می‌دهد که شکل رایج این واژه در زبان عامیانه همان «فوت» بوده و کاتب نسخهٔ کهن لغت فرس (مورخ ۷۶۶ ق)، نقطهٔ تاء را جابه‌جا کرده و آن را «فوب» خوانده و مایهٔ غلط‌اندازی فرهنگ‌های بعدی شده است. [1]
- صداواژه بودن (Onomatopoeia): این کلمه در لایه‌های باستانی زبان‌های ایرانی یک «صداواژه» یا نام‌آواست که از صدای بیرون فرستادنِ ناگهانیِ نفس از میان لب‌های جمع‌شده (پُف / فُف) الگوبرداری شده است.
- ریشهٔ فعلی پهلوی: در زبان پهلوی، مصدر Pūdan یا مادّهٔ مضارع Pūf- به معنی دمیدن، فوت کردن و پف کردن وجود دارد. دگرگونی صامتِ «پ» به «ف» (پف \(\leftarrow \) فف/فوب) و تبدیل «پ/ب» در پایان کلمات (مانند تب/تپ) در انتقال از پهلوی به فارسی دری کاملاً نظام‌مند است.
- کاربرد در جادوی پزشکی ساسانی: در پزشکی دیوانی و سنتی عهد ساسانی، اصطلاحاتِ مرتبط با دمیدنِ نفس (مانند افسون‌دمی) برای راندن دیوها و باطل کردن چشم‌زخم (چشمِ بد) کاربردی رسمی داشتند.
- معنای واژهٔ «گاوان» در این بافتار: دهخدا اشاره می‌کند که اگر در این بیت تصحیف (غلط‌نویسی) رخ نداده باشد، واژهٔ «گاو» در اینجا به معنی حیوان معروف نیست؛ بلکه دو وجه دارد:
- چغانی: منسوب به شهر و ولایت «چغانیان» (در ماوراءالنهر و همسایگی بلخ)؛ «گاو چغانی» تعبیری بومی و کنایی در خراسان قدیم برای اشاره به زمختی، نادانی یا ویژگی خاصی از مردم یا حاکمان آن دیار بوده است. [1, 2]
| ریخت واژه | تبار زبانی و پهلوی | معنای آیینی/پزشکی باستان | وضعیت در فارسی امروز |
|---|---|---|---|
| فوب / فُپ | ریشه در صداواژه‌های پهلوی (Pūf / Pūp) | دمیدنِ نفسِ ساحرانه برای دفع چشم‌زخم | متروک شده و جای خود را به «فوت» داده است. |
| فوت | ریخت دگرگون‌شده یا اصیلِ دمیدن | مطلقِ خروجِ باد از دهان (برای آتش یا چراغ) | زنده و پرکاربرد در معنای دمیدن. |
///////////
فوب. (اِ) بادی که بعد از دعا خواندن، به جهت چشم‌زخم و افسون، از دهان برآرند؛ و همچنین بادی که به جهت بیرون آوردن چیزی که در چشم افتاده باشد، به زور از دهان برآرند. و در جهانگیری به این دو معنی، به جای بای ابجد، تای قرشت است و بادی را نیز گفته است که از دهان به جهت آتش روشن کردن دهند. (برهان).
آنچه حالا نیز در زبان فارسی متداول است، «فوت» است، به معنی مطلق بادی که برای تیز کردن آتش، کشتن چراغ یا خنک کردن چیزی گرم، یا دمیدن برای چشم‌زخم و امثال آن، از دهان خارج کنند. و گمان من این است که در نسخهٔ فرهنگ اسدی که به تاریخ ۷۶۶ ه.ق. تحریر شده و در حاشیهٔ آن این لغت آمده، مؤلف حواشی کلمهٔ «فوت» را به غلط «فوب» خوانده و صاحب برهان و دیگران از همین کتاب یا نظیر آن به غلط افتاده‌اند. (یادداشت مؤلف).
در یادداشت دیگری از مؤلف نوشته شده که فوب صحیح است و مصحف فوت نیست. در فرهنگ جهانگیری، فوت با تاء آمده است:
همی فوب کردند گاوان مر او را که گاو چغانی به ریش چغانی (؟).
خطیری.
