۱۳۹۳ دی ۵, جمعه

ذره‌ گرایی‌ در اسلام و پیشا اسلام


 ذره‌ گرایی‌ در آغاز اندیشه‌ اسلامی‌ و نسبت‌  آن‌ با اندیشه‌ ایرانی‌ پیش‌ از اسلام‌

                                                                                                                                                                         جوزف‌ فان‌ اس ( Josef Van Ess)

  ملا صدرا به‌ ذره‌ گرایی (atomism) علاقه‌ای‌ نداشت‌؛ زیرا معتقد بود كه‌ اشیاء را می‌توان‌ تا بینهایت‌ تقسیم‌ كرد. اما وی‌، بخوبی‌، می‌ دانست‌ كه‌ در تفكر اسلامی‌ نخستین‌، بویژه‌ در تفكر معتزله‌، ذره ‌گرایی‌ نقش مهمی‌ ایفا كرده‌ است‌. معرفت‌ او در اینباره‌ از ابن‌ سینا و سنت‌ متأخر ایرانی‌ بدست‌ آمده‌ بود. ابن‌ سینا در طبیعیات‌ شفا، ذره‌ گرایی‌ را رد كرده‌ بود و شارح‌ او در مباحث‌ المشرقیه‌ براهینی‌ برضد ذره‌گرایی‌ اقامه‌ كرده‌ است‌. ملاصدرا، كاملاً، در مقابل‌ معتزله‌ قرار نداشت‌، بلكه‌ ابوالحسین‌ بصری‌ را كه‌ از معتزله‌ بود، تأیید می‌كرد. ابوالحسین‌ بصری‌ متكلم‌ اوایل‌ سده‌ پنجم‌ / یازدهم‌ بود كه‌ فراتر از ذره‌ گرایی‌ می‌اندیشید. اندیشه‌های‌ او در خوارزم‌ مطرح‌ شد و در میان‌ امامیه‌ باقی‌ ماند. ملاصدرا او را باهوشترین‌ نماینده‌ آن‌ مكتب‌ می‌نامید.([1]) ابوالحسین‌ در فلسفه‌، تربیت‌ سختی‌ یافته‌ بود. ما یادداشتهایی‌ از او درباره‌ طبیعیات‌ ارسطو در دست‌ داریم‌ كه‌ از استاد خود، ابن‌ اسامه‌، گرفته‌ است‌. طبیعیات‌ ارسطو اثری‌ بود كه‌ هر كس‌ می‌خواست‌ بنحو فلسفی‌، در رد ذره‌گرایی‌ استدلال‌ كند، باید آن‌ را می‌خواند.

اما دوره‌ نخستین‌ تفكر اسلامی‌ متفاوت‌ بود. هنوز ارسطو در تفكر كلامی‌ اسلامی‌ جایی‌ نداشت‌ و هنوز فلسفه‌ای‌ در كار نبود. ذره‌گرایی‌ مدتی‌ پیش‌ از كندی‌، فیلسوف‌ عرب‌ كه‌ مابعدالطبیعه‌ را در خاك‌ اسلام‌ نشاند، در این‌ دین‌ مبین‌ مطرح‌ شد. این‌ سخن‌ بدان‌ معنی‌ نیست‌ كه‌ ذره‌ گرایی‌، بمثابه‌ جزئی‌ از میراث‌ یونان‌ كه‌ در همه‌ جای‌ جهان‌ كهن‌ حاضر بود، فقط‌ كمی‌ زودتر كشف‌ شد. كسانیكه‌ ذره‌ گرایی‌ را پدید آوردند، هیچ‌ اشاره‌ای‌ به‌ دموكریتوس‌ یا اپیكور نكرده‌اند و آثار هیچیك‌ از آن‌ دو ذره‌ گرای‌ یونانی‌، هرگز، بعربی‌ ترجمه‌ نشد. اگر بخواهیم‌ پدیده‌ ذره‌گرایی‌ را بدرستی‌ درك‌ كنیم‌، نخست‌، باید وابستگیهای‌ غربی‌ خود را فراموش‌ كنیم‌ و آن‌ پدیده‌ را بطور مستقل‌ و در محیط‌ خودش‌، نظامی‌ مستقل‌ و اصیل‌ در نظر گیریم‌. به‌ پرسش‌ مربوط‌ به‌ منشأ این‌ پدیده‌ باید بعداً پاسخ‌ گفت‌. این‌ كاری‌ است‌ بسیار درست‌، بویژه‌ با توجه‌ به‌ اینكه‌ باید احتمال‌ دهیم‌ كه‌ منشأ آن‌ پدیده‌ نه‌ تفكر یونانی‌، بلكه‌ تفكر هندی‌ است‌. این‌ موضوع‌ از آغاز سده‌ حاضر، در تحقیقات‌ شرقشناسان‌ اهمیت‌ یافته‌ است‌، اما تا به‌ امروز، اغلب‌، بسبب‌ مشكلات‌ زبانشناختی‌ حل‌ نشده‌ است‌.

معمر و ابوالهذیل‌ از نخستین‌ معتزلیانی‌ هستند كه‌ بزبان‌ ذره‌گرایی‌ سخن‌ گفته‌ و چنین‌ نظامی‌ پدید آورده‌اند، اما آنان‌ نخستین‌ معتزله‌ نبودند. پدران‌ بنیانگذار این‌ جنبش‌، واصل‌ بن عطا و عمروبن‌ عبید، هنوز لازم‌ نمی‌دیدند كه‌ برای‌ موضوعات‌ سیاسی‌ و كلامی‌ مورد بحث‌ خود، زیرساختی‌ نظری‌ فراهم‌ كنند.

یك‌ سده‌ بعد، با تأثیر متفكری‌ كه‌ درباره‌ او چندان‌ نمی‌دانیم‌، اما از تأثیر بسیاری‌ برخوردار بوده‌ است‌، وضعیت‌ عوض‌ شد. نام‌ او ضراربن‌عمرو است‌. او ذره‌گرا نبود، اما راه‌ را برای‌ كسانی‌ هموار ساخت‌ كه‌ قرار بود چهارچوبی‌ منسجم‌ كه‌ می‌توان‌ آن‌ را نظام‌ نامید، ایجاد كنند؛ چهارچوبی‌ كه‌ می‌توانست‌ راهنمایی‌ برای‌ حل‌ همه‌ مسائل‌ جزئی‌ باشد. ابوالهذیل‌ در جوانی‌ با او دیدار كرد و از طریق‌ بحثهای‌ انتقادی‌ با وی‌، رهیافت‌ خود را گسترش‌ داد. بنابرین‌، ما نخست‌، باختصار، به‌ بحث‌ درباره‌ ضراربن‌ عمرو خواهیم‌ پرداخت‌.

بازسازی‌ تفكر ضرار آسان‌ نیست‌. آنچه‌ از وی‌ در دست‌ داریم‌، سخنانی‌ پراكنده‌ و اندك‌ است‌؛ یعنی‌ گزارشهایی‌ چند مربوط‌ به‌ عقیده‌ نگاری‌ كه‌ در آثار مؤلفان‌ بعدی‌، بویژه‌ در مقالات‌ الاسلامیه‌ اشعری‌ ضبط‌ شده‌ است‌. مشكل‌، دقیقاً، همچون‌ مشكل‌ مربوط‌ به‌ پیش‌ سقراطیان‌ است‌. ما باید به‌ رگ‌ اصلی‌ آن‌ نظام‌ مهم‌ دست‌ یابیم‌ كه‌ از نتایجش‌ در منابع‌ ما ذكر آن‌ رفته‌ است‌.

در باره‌ ضرار، بنظر می‌رسد كه‌ این‌ موضوعی‌ معرفت‌ شناختی‌ است‌. او می‌گفت‌ كه‌ ما هرگز ماهیت‌ شی‌ء را درك‌ نمی‌كنیم‌، بلكه‌ فقط‌ اجزائی‌ از آن‌، یعنی‌ پدیدارهای‌ ظاهری‌، مانند رنگ‌ یا بو، دما یا سطح‌ ظاهری‌ را ادراك‌ می‌كنیم‌. ما این‌ اجزاء را در ذهن‌ خود، كنار هم‌ قرار می‌دهیم‌ و اینگونه‌ است‌ كه‌ احساس‌ می‌كنیم‌ با امری‌ منسجم‌، یعنی‌ با جسم‌ بتعبیر آن‌ روزگار، مواجهیم‌؛ اما این‌ جسم‌ دارای‌ جوهر یا چنانكه‌ یونانیان‌ می‌گفتند، دارای‌  اوسیا  نیست‌، بلكه‌ فقط‌ عبارت‌ از مجموعه‌ای‌ یا شاید بتوان‌ گفت‌، كپه‌ای bundle)) از اجزاء خود است‌.

در واقع‌، ریچارد سورابجی‌ درباره‌ «نظریه‌های‌ كپه‌ای‌» از این‌ منظر سخن‌ گفته‌ است‌. او در فلسفه‌ یونان‌، نمونه‌هایی‌ یافته‌ است‌ كه‌ مثلاً با پدر گریگوری‌ اهل‌ نیصا Nyssa))، بلكه‌ حتی‌ با شخصی‌ مانند ایوب‌ اهل‌ ادِسا (Edessa) ، طبیبی‌ كه‌ یك‌ نسل‌ بعد از ضرار در دربار مأمون‌ خدمت‌ می‌كرد، شباهت‌ دارد.

ممكن‌ است‌ از خود بپرسیم‌ كه‌ چگونه‌ متكلمی‌ كه‌ موضوع‌ اندیشه‌اش‌ خداوند است‌، خواه‌ مسیحی‌ باشد یا مسلمان‌، می‌تواند با چنین‌ نظریه‌ای‌ كار كند. پدیدارهایی‌ كه‌ ضرار برشمرده‌ است‌، فقط‌، از طریق‌ حواس‌ به‌ ادراك‌ در می‌آیند، اما از این‌ طریق‌، هرگز، ممكن‌ نیست‌ به‌ واقعیتی‌ روحانی‌ مانند خداوند برسیم‌. اما از نظر ضرار، خداوند موضوع‌ كاملاً متفاوتی‌ بود. او اثبات‌ وجود خداوند با تفكر نظری‌ عقلی‌ را ضروری‌ نمی‌دانست‌. بلكه‌ بدین‌ منظور، به‌ وحی‌ یا قرآن‌ متوسل‌ می‌شد. او همچنین‌، معتقد نبود كه‌ خداوند شی‌ء (object) است‌، بلكه‌ خداوند «غیرشی‌ء» the Other)) است‌. كلام‌ ضرار، كاملاً، سلبی‌ بود. خداوند هیچگونه‌ صفتی((quality ‌ ندارد.

در باره‌ خداوند نمی‌توانیم‌ بگوییم‌ داناست‌، بلكه‌ فقط‌ می‌توانیم‌ بگوییم‌ جاهل‌ نیست‌. این جمله‌های‌ منفی‌ هرگز كپه‌ ای‌ تشكیل‌ نمی‌دهند، فقط‌ در بهشت‌ است‌ كه‌ می‌توانیم‌ دریابیم‌ ماهیت‌quiddity)) خداوند واقعاً چیست‌. از اینرو، نظریه‌ كپه ‌ای‌ محدود به‌ جهان‌ تحت‌ قمر است‌ و بنابرین‌، از جهت‌ حسگرایانه‌ بودنِ آن‌ نظریه‌، هیچ‌ مشكلی‌ وجود ندارد. در واقع‌، اصالت‌ حس‌ در كلام‌ معتزلی‌ متقدم‌ امر نامعلومی‌ نبود. اَلاَصَم al – Asamm) ) ، معاصر ضرار، از همان‌ فرضیه‌ آغاز می‌كند؛ بهمین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ او فكر می‌كرد جسم‌ نامیدن‌ همه‌ موجودات‌، موجه‌ است‌.

فقط‌ نسل‌ بعد و بویژه‌ ابوالهذیل‌ بود كه‌ نقص‌ این‌ رهیافت‌ راكشف‌ كرد. ابوالهذیل‌ كلام‌ سلبی‌ ضرار را رد كرد و برعكس‌، باب‌ بحث‌ را درباره‌ صفات‌ الهی‌ گشود. او، همچنین‌ نخستین‌ متكلمی‌ بود كه‌ برای‌ اثبات‌ وجود خداوند برهانی‌ دقیق ‌اقامه‌ كرد و تشخیص‌ داد كه‌ «كپه‌ها» به‌ ما چیزی‌ درباره‌ واقعیت‌ نمی‌گویند، بلكه‌ فقط‌ نماینده‌ تصوری‌ هستند كه‌ ما از واقعیت‌ داریم‌. واقعیت‌ در سطحی‌ غیر از سطح‌ ادراك‌ حسی‌ ما قرار دارد؛ واقعیت‌ از طریق‌ خلقت‌ پدید می‌آید. درست‌ است‌ كه‌ واقعیت‌ از اجزائی‌ تشكیل‌ شده‌ است‌، اما این‌ اجزاء باید بیش‌ از هویات‌ مفهومی‌ باشند. ما نمی‌دانیم‌ كه‌ آیا ضرار در مقابل‌ این‌ رأی‌ واكنشی‌ نشان‌ داده‌ است‌ یا نه‌؛ زیرا او یا جایی‌ را كه‌ ابوالهذیل‌ با او ملاقات‌ كرد، ترك‌ كرده‌، یا پیشتر مرده‌ بود. اما او هرگز به‌ مسئله‌ خلقت‌ نپرداخت‌ و مجموعه‌ واژه‌هایی‌ كه‌ بكار می ‌برد انتقاد ابوالهذیل‌ را تسهیل‌ می‌كرد. او پدیدارهایی‌ را كه‌ ما ادراك‌ می‌كنیم‌ و آنها را در درون‌ یك‌ كپه‌ قرار می‌دهیم‌، نه‌ «اجزاء»، كه‌ «اعراض‌» می‌نامید.

اما ابوالهذیل‌ این‌ واژه‌ را بنحو ارسطویی‌، تفسیر می‌كرد: اعراض‌ طبیعتی‌ ثانوی‌ دارند؛ آنها، صرفاً، ظهورات‌ خارجی‌ امری‌ هستند كه‌ در پس‌ آنها قرار گرفته‌ است‌ و آن‌ را جوهر می‌نامیم‌. این‌ جوهر از جواهر دیگری‌ تشكیل‌ شده‌ است‌ كه‌ اجزاء آن‌ محسوب‌ می‌شوند و این‌ اجزاء را باید اتم‌ دانست‌. او اتم‌ را به‌ همان‌ معنای‌ یونانیش‌، «جزء لایتجزا» نامید، اما آن‌ را به‌ «جوهر فرد» تعریف‌ كرد. اعراض‌، در واقع‌، بر اتمها سوارند و اشیاء مرئی‌، یعنی‌ اجسام‌ را خداوند با كنار هم‌ گذاشتن‌ اتمهایشان‌ آفریده‌ است‌. خداوند با نظم‌ هندسی‌ خاصی‌ این‌ كار را انجام‌ می‌دهد؛ اجسام‌ دیگر انبوهی‌ نامنظم‌ نیستند بلكه‌ از حداقل‌ معینی‌ از اتمها تشكیل‌ شده‌اند: معمر می‌گفت‌ هشت‌ اتم‌ تا بتواند آنها را به‌ مكعب‌ مبدل‌ سازد و ابوالهذیل‌ می‌گفت‌ شش‌ اتم‌، برای‌ اینكه‌ به‌ جهان‌ ششگانه‌ای‌ توجه‌ داشت‌ كه‌ نشاندهنده‌ ابعاد فضایی‌ هر موجود مادی‌ است‌. آن‌ دو ذره‌گرا با ارائه‌ چنین‌ تصویری‌ از خدا، از معرفت‌شناسی‌ به‌ وجودشناسی‌ گذر كرده‌ بودند. آنان‌، دیگر به‌ این‌ امر نمی‌پرداختند كه‌ انسان‌ چگونه‌ از جهان‌ خارج‌ تأثیر پذیرد و آن‌ تأثیرات‌ را در ذهن‌ خود در كنار یكدیگر قرار می‌دهد، بلكه‌ به‌ این‌ امر می‌پرداختند كه‌ چگونه‌ این‌ جهان‌ خارجی‌ بوجود می‌آید. البته‌، آنها در عین‌ حال‌، بعنوان‌ متكلم‌ و كاملاً متمایز از روح‌ جهانشناسی‌ یونانی‌، پیش‌ می‌رفتند. از نظر آنان‌، «بوجود آمدن‌» بمعنای‌ «بوجود آوردن‌» یا خلقت‌ بود و آنان‌ از طریق‌ قرآن‌ می‌دانستند كه‌ خداوند هر شیئی‌ را بطور دفعی‌، با كلمه‌ «باش‌» (كُن‌) خلق‌ می‌كند؛ مفهوم‌ تكامل‌ برای‌ آنان‌، كاملاً، بیگانه‌ بود. ابوالهذیل‌، بوضوح‌، به‌ لوازم‌ این‌ اصل‌ قرآنی‌ برای‌ آن‌ نظام‌ پی‌ برده‌ بود: خود كلمه‌ خلاق‌ «باش‌» قبل‌ از هر مخلوقی‌ وجود داشته‌ است‌؛ بنابرین‌، فقط‌ می‌تواند نوعی‌ اقنوم ((hypostasis ذاتاً نامخلوق‌ باشد. شاید بهمین‌ دلیل‌ است‌ كه‌ وی‌ خودداری‌ می‌كند از اینكه‌ بگوید: خداوند نخست‌ اتمها را خلق‌ كرد و سپس‌ آنها را در كنار یكدیگر قرار داد، خداوند معماری‌ نیست‌ كه‌ بتدریج‌، اشیاء پیچیده‌ را بسازد، مانند صانع‌ ماهر یونانیها. خدا نه‌ با دستهای‌ خود، بلكه‌ با اراده‌ خود فعل‌ انجام‌ می‌دهد.

اتمها در صورتیكه‌ مجزا و مستقل‌ باشند، هویاتی‌ غیرمادیند، و تنها، در حالت‌ تركیب‌ است‌ كه‌ جسمانیت‌ و بُعد پیدا می‌كنند و این‌ تركیب‌، یا چنانكه‌ ابوالهذیل‌ می‌گفت‌، تألیف‌، یعنی‌ كنار هم‌ گذاشتن‌ بیشترین‌ اهمیت‌ را دارد. این‌ همان‌ فعلی‌ است‌ كه‌ خداوند بهنگام‌ گفتن‌ «باش‌» (كُن‌)، انجام‌ می‌دهد و از آنجا كه‌ این‌ یك‌ فعلی‌ صرفاً گذراست‌، ناچاریم‌ آن‌ را «عرض‌» بدانیم‌؛ عرضی‌ كه‌ خداوند به‌ اتمهایی‌ كه‌ می‌خواهد با هم‌ تركیب‌ كند می‌افزاید. اما عرض‌، هرگز، فی‌ نفسه‌ دارای‌ دیمومت‌ یا ثبات‌ نیست‌؛ بنابرین‌، وجود آن‌ را نیز خداوند باید تضمین‌ كند. خداوند شی‌ء را فقط‌ در لحظه‌ نخست‌ وجود آن‌ نمی‌آفریند، بلكه‌ آن‌ را در همه‌ زمانها خلق‌ می‌كند. این‌ نیز اندیشه‌ای‌ قرآنی‌ است‌ و نشان‌ می ‌دهد كه‌ چگونه‌ خداوند وقتی‌ همه‌ نوع‌ بشر را برای‌ قضاوت‌ نهایی‌ خود محشور می‌كند، خلقت‌ خود را تكرار می‌كند.

بتعبیر ابوالهذیل‌، از آنجا كه‌ خداوند شی‌ء را با افزودن‌ عرضِ تركیب‌ یا تألیف‌ به‌ اتمهای‌ آن‌ خلق‌ می‌كند، همواره‌، می‌تواند این‌ عرض‌ را از آنها برگیرد؛ این‌ همان‌ چیزی‌ است‌ كه‌ ما آن‌ را تفرق(disintegration) ، تخریب destructuring))، تلاشی( (decomposition مرگ‌ و بتعبیر یونانی‌،  فتورا ftora)) می‌نامیم‌ و او می‌تواند آن‌ را دوباره‌ بیفزاید. این‌ همان‌ چیزی‌ است‌ كه‌ در لحظه‌ معاد رخ‌ می‌دهد؛ وقتیكه‌ خداوند زمین‌ جدیدی‌ خلق‌ می‌كند و همه‌ انسانها را برمی‌انگیزد. او استخوانهای‌ آنها را جمع‌ می‌كند. اما این‌ استعاره‌ای‌ است‌ مربوط‌ به‌ كتاب‌ مقدس‌ كه‌ در زبان‌ عربی‌ كاربرد نداشت‌. البته‌، ابوالهذیل‌ سخن‌ خود را بر حسب‌ نظریه‌ای‌ علمی‌ بیان‌ می‌كند، اما این‌ نظریه‌ علمی‌ همواره‌ در خدمت‌ هدفی‌ كلامی‌ بود. ابوالهذیل‌ می‌خواست‌ قدرت‌ مطلق‌ خداوند را مبرهن‌ سازد. او الگویی‌ مادی‌ را به‌ ابزاری‌ برای‌ توحید مبدل‌ ساخت‌. در اینمورد، او، كاملاً، با آبای‌ كلیسای‌ مسیحی‌ تفاوت‌ داشت‌. آنان‌ از ذره‌گرایی‌ تنفر داشتند؛ زیرا آن‌ را به‌ جهانی‌ متعلق‌ می‌دانستند كه‌ در آن‌، اصل‌ جانشین‌ خداوند شده‌ بود.

آنان‌ در این‌ قضاوت‌ خود، ذره‌گرایی‌ دموكریتوس‌ را در نظر داشتند و هرگز به‌ این‌ نیندیشیده‌ بودند كه‌ به‌ آن‌ نظریه‌، رنگ‌ و بویی‌ خلقتگرایانه‌ عطا كنند. اما بر عكس‌، برای‌ مسلمانان‌، مسئله‌ اصلی‌ دریافت‌ این‌ مطلب‌ بود كه‌ آیا چنین‌ امری‌ عملی‌ است‌ یا نه‌. ابوالهذیل‌ متفكری‌ بسیار اصیل‌ بود، اما مانند همه‌ متفكران‌ اصیل‌، اندكی‌ ساده‌ پندار بود. شخصی‌ كه‌ با نظریه‌ او اظهار مخالفت‌ كرد، شاگرد و نیز خواهرزاده‌اش‌، ابواسحاق‌ نظّام‌، بود كه‌ استدلالهایش‌ در طول‌ سده‌ها و حتی‌ در آثار ملاصدرا نقل‌ شده‌ است‌. او دید كه‌ ابتكار ابوالهذیل‌ به‌ سنتی‌ خاص‌ تعلق‌ دارد و او می‌دانست‌ كه‌ همین‌ سنّت‌ ابزارهایی‌ فراهم‌ كرده‌ است‌ كه‌ نافی‌ الگوی‌ ابوالهذیل‌ هستند؛ مثلاً بنظر می‌رسد كه‌ پارادوكسهای‌ زنون‌ بدین‌ منظور بكار آیند. نظّام‌ آن‌ پارادوكسها را برگرفت‌ و مثالهای‌ دیگری‌ از همان‌ نوع‌ به‌ آنها افزود. زنون‌ محصول‌ پیشینه‌ای‌ الیایی‌ بود كه‌ در مقابل‌ اصل‌ تغییر دائم‌ كه‌ اساس‌ ذره‌ گرایی‌ دموكریتوس‌ بود، بر نامتحرك‌ بودن‌ وجود تأكید كرد. این‌ جنبه‌ جذابی‌ از آن‌ بحث‌ است‌ كه‌ متأسفانه‌، بسبب‌ اختصار، نمی‌توانیم‌ به‌ آن‌ بپردازیم‌. كافی‌ است‌ بگوییم‌ كه‌ نظّام‌ مفهومی‌ را جانشین‌ ذره‌ گرایی‌ كرد كه‌ سرانجام‌، به‌ رواقیگری‌ منجر شد. او تصور می‌كرد كه‌ اجسام‌ از هویات‌ كوچكتری‌ كه‌ در كنار هم‌ قرار گیرند تشكیل‌ نشده‌اند، بلكه‌ از اجسام‌ دیگری‌ تشكیل‌ یافته‌اند كه‌ در یكدیگر و با یكدیگر تداخل‌ می‌كنند و با یكدیگر ممزوج‌ می‌ شوند. رواقیون‌ این‌ را تركیب‌كلی((Krasis di hawlow overall mixtureمی‌نامیدند. اما این‌ اندیشه‌ نیز بشكل‌ یونانی‌ اصیل‌ آن‌ اخذ نشد. آن‌ اجسامی‌ كه‌ عناصر اولیه‌ هر موجود زمینی‌ فرض‌ می‌شد، نه‌ تنها جواهر مادی‌ طبیعی‌، بلكه‌ پدیدارهایی‌ از قبیل‌ رنگ‌، بو و جز آن‌ را نیز در بر می‌گرفت‌؛ یعنی‌ چیزهایی‌ كه‌ ضرار آنها را اجزاء یا اعراض‌ نامیده‌ است‌. نظّام‌ نیز مانند ابوالهذیل‌، فقط‌ در سنت‌ یونانی‌ نبود بلكه‌ همچنین‌، در سنت‌ اسلامی‌ نیز قرار داشت‌.

اما آن‌ چه‌ نوع‌ سنتی‌ بود و از كجا آمده‌ بود؟ عناصر یونانی‌ تردیدناپذیرند، اما از سوی‌ دیگر، برای‌ عربها، متون‌ رواقی‌ نیز باندازه‌ متون‌ متعلق‌ به‌ ذره‌ گرایان‌ باستان‌، ناشناخته‌ بود. ما باید بسوی‌ دیگری‌ نظر كنیم‌: ایران‌ ساسانی‌. آنچه‌ نظّام‌ مداخله‌ یا تداخل‌ می‌نامید، فقط‌، مطابق‌ با تركیب‌ كلی رواقیون‌ نیست‌، بلكه‌ همچنین‌ مطابق‌ با گومه‌ چه‌شن  (umecisn) نشناسی‌ ثنوی‌ نیز هست‌. در نظامهای‌ ثنوی‌، خواه‌ نظام‌ زرتشتی‌ و خواه‌ نظام‌ مانوی‌، برای‌ مفهوم‌ خلقت‌، دست‌ كم‌، برای‌ مفهوم‌ خلقت‌ از عدم‌، جایی‌ وجود ندارد، بلكه‌ آنان‌ موجودات‌ را حاصل‌ از امتزاج‌ دو اصل‌ نخستین‌ نور و ظلمت‌ می‌دانند. متفكران‌ مسلمان‌ در عراق‌ از این‌ مفهوم‌ آگاه‌ بودند و حتی‌ بعضی‌ آن‌ را آنچنان‌ جذاب‌ یافتند كه‌ برگرفتند. اما آنان‌ از آن‌ مفهوم‌ خرسند نبودند، زیرا تفكر ثنوی‌ با توحید تناسبی‌ ندارد. سرانجام‌، آنان‌ بعنوان‌ بدعتگذاران‌ یا زنادقه‌ طرد شدند. این‌ نكته‌ بدلایل‌ متعدد، شایسته‌ توجه‌ مخصوص‌ ماست‌. نخست‌ به‌ این‌ دلیل‌ كه‌ این‌ واژه‌ از فارسی‌ میانه‌ گرفته‌ شده‌ است‌. زندیق‌ در اصل‌ كسی‌ بود كه‌ از زند، یعنی‌ تفسیر نادرستی‌ از اوستا، استفاده‌ می‌كرد. زرتشتیها آن‌ واژه‌ را برای‌ ذمّ مانویان‌ جعل‌ كرده‌ بودند. نكته‌ دومی‌ كه‌ باید بخاطر داشته‌ باشیم‌ این‌ است‌ كه‌ در میان‌ مسلمانان‌، زنادقه‌ كه‌ مسلمانان‌ آنان‌ را مانویان‌ مخفی‌ در جامعه‌ خود می‌دانستند، حسگرا دانسته‌ می‌شدند، یعنی‌ كسانیكه‌ فقط‌ به‌ آنچه‌ از طریق‌ حواسشان‌ ادراك‌ می‌كنند باور دارند.

سوم‌ آنكه‌ چنان‌ نبود كه‌ همه‌ این‌ زنادقه‌ مفهوم‌ تركیب‌ و تداخل‌ را پذیرفته‌ باشند. دست‌ كم‌، یك‌ نفر در میان‌ آنان‌ بنام‌ نعمان‌ بود كه‌ با الگوی‌ ذره‌گرایانه‌ كار می‌كرد. او معتقد بود كه‌ اجسام‌ را می‌توان‌ بطور متناهی‌، تقسیم‌ كرد. وی‌ اتم‌ را به‌ جسمی‌ سه‌ بعدی‌ تعریف‌ می‌كرد كه‌ جوهر آن‌ نور یا ظلمت‌ است‌.

متأسفانه‌، این‌ مرد برای‌ ما فردی‌ منزوی‌ و مرموز باقی‌ مانده‌ است‌. اما صرف‌ وجود او نشان‌ می‌دهد كه‌ برابرنهادی‌ میان‌ ابوالهذیل‌ و خواهرزاده‌اش‌ نظّام‌ در محیطی‌ ایرانی‌ شكل‌ گرفت‌ كه‌ مدتی‌، تأثیر خاصی‌ در فضای‌ اسلامی‌ معاصر گذاشته‌ است‌. ابوالهذیل‌ و نظّام‌ هر دو در آغاز شكلگیری‌ شخصیتشان‌، در بصره‌ یكی‌ از شهرهای‌ عراق‌، زندگی‌ می‌كردند كه‌ در آنجا، شمار بسیاری‌ از مردم‌ در كنار زبان‌ عربی‌، بزبان‌ فارسی‌ نیز همچون‌ زبان‌ مادری‌ خود سخن‌ می‌گفتند و گفته‌اند كه‌ هر دوی‌ آنها مشاجراتی‌ با دوگانه‌گرایان‌ داشته‌ یا دست‌ كم‌، كتابهایی‌ در رد آنان‌ نوشته‌اند. مدتی‌، نسبت‌ میان‌ آنان‌ نسبت‌ مخالفت‌ و همچنین‌ احترام‌ بود. فقط‌ مسلمانانی‌ شكنجه‌ و اذیت‌ و آزار می‌شدند كه‌ بسیار به‌ دوگانه‌گرایی‌ نزدیك‌ شده‌ بودند؛ در میان‌ خود دوگانه‌گرایان‌، هنوز بسیاری‌ اهل‌ذمه‌ محسوب‌ می‌شدند.

آنچه‌ در این‌ تصویر مهم‌ است‌ این‌ است‌ كه‌ متكلمانی‌ كه‌ من‌ از آنان‌ یاد كردم‌، چه‌ ضرار و چه‌ ابوالهذیل‌ و نظّام‌، خیلی‌ دیر و در حالیكه‌ نظامی‌ تكمیل‌ شده‌ را بهمراه‌ خود داشتند، به‌ بغداد وارد شدند. اما بغداد مكانی‌ بود كه‌ در آن‌، نهضت‌ ترجمه‌ آغاز شد، همه‌ آنها در زمان‌ خاصی‌ از حیات‌ خود، به‌ آن‌ پایتخت‌ آمدند تا در دربار عباسی‌ به‌ اهداف‌ خود نایل‌ شوند، اما اندیشه‌هایی‌ كه‌ آنان‌ می‌خواستند ببار بنشانند، از متون‌ خارجی‌ اخذ نشده‌ بود. ما هیچ‌ نشانه‌ای‌ در دست‌ نداریم‌ كه‌ آنان‌ حتی‌ از یكی‌ از آن‌ متون‌ استفاده‌ كرده‌ باشند. جهت‌ تأثیر متفاوت‌ بود: مترجمان‌ كه‌ بیشتر آنان‌ مسیحی‌ بودند و نه‌ مسلمان‌، بخشی‌ از واژه‌هایی‌ را كه‌ متكلمان‌ استادانه‌ ساخته‌ بودند، در زبان‌ خود گنجاندند. اما این‌ بدان‌ معنی‌ نیست‌ كه‌ متكلمان‌ مسلمان‌، بطور كامل‌، از سنت‌ یونانی‌ درمانده‌ باشند. ایران‌ در دوران‌ باصطلاح‌ نوزایی‌ ساسانی‌، فلسفه‌ یونانی‌ را اخذ كرده‌ بود؛ یعنی‌ در زمان‌ خسرو انوشیروان‌، در سده‌ ششم‌، دو یا سه‌ نسل‌ پیش‌ از ظهور اسلام‌. وقتی‌ یوستین‌ در سال‌ 529 مدرسه‌ آتن‌ را بست‌، شماری‌ ازفلاسفه‌ كه‌ در آنجا تدریس‌ می‌كردند، به‌ تیسفون‌، یعنی‌ عراق‌ ساسانی‌، پناهنده‌ شدند، بویژه‌ كسانیكه‌ هنوز ایمان‌ مسیحی‌ را نپذیرفته‌ بودند؛ مانند داسكیوس‌ و سیمپلیكیوس‌، مفسران‌ مشهور ارسطو. آنان‌ مدتی‌ طولانی‌ در آنجا نماندند، شاید بسبب‌ آنكه‌ در محیطی‌ كه‌ دارای‌ زبان‌ و آداب‌ و رسومی‌ بیگانه‌ بود، احساس‌ راحتی‌ نمی‌كردند، اما دست‌ كم‌، بنظر می‌رسد كه‌ آنان‌ امید داشتند تا با روحیه‌ای‌ شبیه‌ به‌ روحیه‌ خود مواجه‌ شوند. در دربار ساسانی‌، فیلسوفان‌ دیگری‌ از نژاد ایرانی‌ بودند كه‌ فقط‌ لازم‌ است‌ شخصی‌ مانند پاولوس‌ پرسا   (paulus Persa )را بخاطر آوریم‌.

تیسفون‌ جایی‌ بود كه‌ در آن‌، تأثیر هندی‌ با تأثیر یونانی‌ درهم‌ آمیخت‌. پس‌ از آن‌، عربها از آن‌ شهر در زمینه‌ علوم‌ طب‌، نجوم‌، حساب‌ و فرهنگ‌نگاری‌ بهره‌ بردند. ممكن‌ است‌ از خود بپرسیم‌ كه‌ آیا این‌ امر در مورد ذره‌گرایی‌ نیز صادق‌ است‌. در آنصورت‌، ما حتی‌ در این‌ پرسش‌ ظریف‌ با شقوقی‌ كه‌ بطور متقابل‌، یكدیگر را نفی‌ كنند روبرو نیستیم‌، بلكه‌ با گفتگوی‌ تمدنها مواجهیم‌.

بنابرین‌ بنظر می‌رسد كه‌ ایران‌، بانی‌ سنّت‌ پیچیده‌ای‌ است‌ كه‌ در آن‌ ابوالهذیل‌ افكار اصیل‌ خود را عرضه‌ كرد. اما نیم‌ سده‌ پس‌ از مرگ‌ وی‌، اوضاع‌ بتدریج‌ تغییر كرد: بمرور، بجای‌ آن‌ سنت‌ مغشوش‌، سنتی‌ روشن‌ كه‌ مشخصاً یونانی‌ بود، قوام‌ یافت‌. این‌ سنت‌، از حیث‌ فلسفی‌، بطور عمده‌، دستاورد كندی‌ و یاران‌ او بود. كندی‌ علاقه‌ای‌ به‌ ذره‌گرایی‌ نداشت‌، او در یكی‌ از رسالات‌ خود، به‌ ردّ آن‌ پرداخت‌. او مذهب‌ نوافلاطونی‌ را ترجیح‌ می‌داد و بنابرین‌، از همكاران‌ مسیحی ‌خود خواست‌ تا متونی‌ مانند اثولوجیا منسوب‌ به‌ ارسطو یا كتاب‌ الخیرالمحض‌ را كه‌ در زبان‌ لاتین‌ آن‌ را Liber de Causis می‌نامیدند، بعربی‌ ترجمه‌ كنند.

در آنجا، امر جدیدی‌ آغاز شده‌ بود. بظاهر، بغداد از ایران‌ فاصله‌ می‌گرفت‌، اما نباید فراموش‌ كنیم‌ كه‌ پایتخت‌ دولت‌ عباسی‌، فقط‌، در فاصله‌ چند مایلی‌ از شهر قدیمی‌ تیسفون‌ بنا شده‌ بود. مدتها قبل‌ از كندی‌، آگاهی‌ از تعلق‌ به‌ واحد فرهنگی‌ بزرگتری‌ وجود داشت‌. نهضت‌ ترجمه‌ را خلیفه‌ منصور در اوایل‌ امپراتوری‌ عباسی‌ آغاز كرده‌ بود، هرچند آنقدر كه‌ به‌ ترجمه‌ ریاضیات‌، نجوم‌ و طب‌ پرداخته‌ می‌شد، به‌ ترجمه‌ فلسفه‌ نمی‌پرداختند. چنانكه‌ دیمیتری‌ گوتاس Dimitri Gutas))، اخیراً، اثبات‌ كرده‌ است‌، ایدئولوژی‌ امپراتوری‌ ساسانی‌ الهامبخش‌ برنامه‌ منصور بود.

بیت‌ الحكمه كه‌ نوعی‌ دفتركار مترجمان‌ بود، از كتابخانه‌های‌ قصر سلطنتی‌ ساسانی‌ الگوبرداری‌ شده‌ بود و حتی‌ بنظر می‌رسد كه‌ نام‌ خود را از آن‌ گرفته‌ باشد. وقتی‌ مسلمانان‌ وارد عراق‌ شدند، گفتگوی‌ فرهنگها آغاز شده‌ بود. این‌ امر، اصلاً، شگفت‌آور نیست‌. گفتگوی‌ فرهنگها مانند گفتگویی‌ است‌ كه‌ در این‌ كنفرانس‌ قصد انجام‌دادن‌ آن‌ را داریم‌. گفتگوهایی‌ از این‌ نوع‌، فقط‌، در صورتی‌ قطع‌ خواهد شد كه‌ خودمان‌ آن‌ را قطع‌ كنیم‌.

 

پی‌نوشت:


1.  اسفار اربعه‌ ، ج‌ 2، ص‌ 41.

۱۳۹۳ آذر ۱۹, چهارشنبه

بگو ای مرد من ای از تبار هر چه عاشق بگو ای در تو جاری خون روشن شقایق


سیمین غانم ایرج جنتی عطائی بابک بیات 
بگو ای مرد من ای از تبار هر چه عاشق
بگو ای در تو جاری خون روشن شقایق

بگو ای سوخته ای بی رمق ای کوه خسته
بگو ای با تو داغ عاشقای دل شکسته

بگو با من بگو از درد و داغت
بذار مرحم بذارم روی زخمات

بذار بارون اشک من بشوره
غبار غصه ها رو از سراپات

بذار سر روی شونم گریه سر کن
از اون شب گریه های تلخ هق هق

بذار باور کنم یه تکیه گاهم
برای غربت یه مرد عاشق

رها از خستگی های همیشه باورم کن
بذار تا خالی سینم برات آغوش باشه

برهنه از لباس غصه های دور و دیرین
بذار تا بوسه های من برات تن پوش باشه

تو با شعر اومدی عاشقتر از عشق
چراغی با تو بود از جنس خورشید

کدوم طوفان چراغ رو زد روی سنگ
کتاب شعر رو از دست تو دزدید

بگو ای مرد من ای مرد عاشق
کدوم چله از این کوچه گذر کرد

هنوز باغچه برامون گل نداده
کدوم پاییز زمستون رو خبر کرد

بذار سر روی شونم گریه سر کن
از اون شب گریه های تلخ هق هق

بذار باور کنم یه تکیه گاهم
برای غربت یه مرد عاشق


من همون پرنده بودم که یه روز خورشیدو دید / اسم من یه قصه شد این قصه رو دنیا شنید


توی یک جنگل تن خیس کبود / یه پرنده آشیونه ساخته بود 
خون داغ عشق خورشید تو پرش / جنگل بزرگ خورشید رو سرش 
تو هوای آفتابی روی درختا می پرید / تنشو به جنگل روشن خورشید می کشید 
تا یه روزی ابرای سنگین اومدن / دنیای قشنگشو بهم زدن 
هر چی صبر کرد آسمون آبی نشد / ابرا موندن هوا آفتابی نشد 
بسکه خورشیدشو تو زندون سرد ابرا دید / یه دفعه دیوونه شد از توی جنگل پر کشید 
زندگیشو توی جنگل جا گذاشت / رفت و رفت ابرا رو زیر پا گذاشت 
رفت و عاقبت به خورشیدش رسید / اما خورشید به تنش آتش کشید 
اگه خورشید یکی تو آسمونه / مرغ عاشق رو زمین فراوونه 
روزی یکی به بالا چشم می دوزه / میره با اینکه می دونه می سوزه 
من همون پرنده بودم که یه روز خورشیدو دید / اسم من یه قصه شد این قصه رو دنیا شنید
https://www.youtube.com/watch?v=sjTM4ajFjRg

۱۳۹۳ آذر ۱۵, شنبه

حرفی از آن هزاران کاندر حکایت آمد



سخنرانی ناصر فکوهی درباره جلال ستاری

الگویی‌ برای فرهیختگی؛ از اسطوره‌‌ زدگی تا اسطوره‌شناسی
کد خبر: ۲۱۵۹۰۹۱۳ آذر ۱۳۹۳ - ۱۲:۴۴
فرارو- روز هشتم آذر ماه نکوداشت جلال ستاری، اسطوره شناس در خانه هنرمندان برگزار شد. در این مراسم دکتر ناصر فکوهی  انسان شناس و استاد دانشگاه تهران سخنرانی کرد. متن سخنرانی آقای فکوهی درباره افکار و آثار جلال ستاری را در ادامه می خوانید.
پیش از هر چیز باید از خانه هنرمندان ایران  برای برگزاری این نشست تشکر و بر این نکته شاید بدیهی تاکید کنم که بزرگمردان و متفکرانی چون جلال ستاری نیازی به چنین مجالس تقدیری ندارند. بدون اغراق می توانم بگویم که ستاری در سراسر عمر پار بار خود،  شاید یک خط از  هزاران هزار صفحه  ترجمه و تالیفش را برای آن نوشته است که روزی از او تقدیر می شد. امروز نیز  کوچکترین گله ای از آن ندارد که این تقدیرها وبزرگداشت ها بعد از عمری از سخت گیری های بیهوده و بی دلیل و جفایی که دلیلی نداشت بر او و امثال او روا شود، برایش بر گذارشوند.

فراموش نکنیم که اگر امروز از ستاری تقدیر می شود، همواره چنین نبوده و در جامعه ما که متاسفانه ناسپاسی نسبت به بزرگان و به عرش رساندن افراد حقیر یکی از پیوستارهای همیشگی در تاریخ معاصرش بوده است، چند سالی بیشتر نیست که این  اندیشمند می تواند نفسی به راحتی بکشد و به دور از جامعه و فشارهای بلاهت بارش به کار علمی خود در فراغ بال بپردازد، در حالی  که ده ها سال را  در سختی و فشار و  نبود منبعی برای تامین زندگی سپری کرد، بدون آنکه هرگز از شور و  امیدش برای افزودن بر بار فرهنگی این جامعه و نسبت به دین خود به  ایران و زبان مادی اش شکی به خود راه دهد. جلال ستاری بارها و بارها وسوسه های فرار از این شرایط و تن دادن به انتخاب آسوده طلبانه را با تمام وجود از خود دور کرد؛حاضر نشد همچون بسیاری از دوستانش  شرایط سخت سال های دور را بهانه ای کند برای گریز از فرهنگ و زبانش و شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیتی که احساس می کرد در برابر آنها دارد.

گفتم که ستاری نیازی به این تقدیر ها نداشته و ندارد و به گمان من، هیچ یک از کسانی که عمر خود را برای بالا بردن ارزش و اعتبار و توشه بزرگ فرهنگ ایرانی گذاشته اند نیازی به این تقدیر ها ندارند. آنها تقدیر و  پاداش خود را در جایی دیگر می یابند: در وجدان آسودشان، در رضایت و لذتی که از زندگی تاثیرگزار و خلاق خود دارند، در  سپاسی که اعتبار  واقعی اجتماعی برایشان به ارمغان می آورد و در نسل های پی در پی ای، که حتی سال ها پس از خلق آثار آنها چشم به جهان گشوده اند، اما با نوشته ها و آثار آنها بزرگ شده اند و امروز در این جمع فراوانند و بیشترین حاضران را همین جوانان  تشکیل می دهند که در آغاز کار ستاری هنوز در این جهان حضور نداشتند.

ستاری به این مجلس نیازی ندارد، اما ما، ما مردمی که اغلب نسبت به بزرگان و اندیشمندان و کسانی که عمر و  تمام خوشی های زندگی را بر خود حرام کردند تا فرهنگ ما را پیش ببرند، جفا و ناسپاسی روا داشتیم، بسیار  به چنین مجالسی نیاز داریم.  ما نیاز داریم تا به یاد بیاوریم با  بزرگانی چون ستاری چه کردیم، بر  کارها و ذهنیت های معیوب خود بنگریم و از آنها درسی برای آینده بگیریم. تا دست از پایین کشیدن اندیشه های بلند و بالا بردن اندیشه های حقیر بر داریم و با عقل و اندیشه آشتی کنیم؛ تا دست از خرافه پنداری و اسطوره اندیشی برداریم و به عقلانیت و خرد زندگی در همه ابعادش بازگردیم و چه کسی بهتر از ستاری که به ما یادآوری کند که ارزش  اسطوره ها در آن است که ما را به سوی خرد و اندیشه و عقلانیت هدایت کنند و نه آنکه ما را درون خلسه فرو برده و به جهان افسانه سازی و افسانه پردازی و واقعیت گریزی بکشاند. مساله ای که به آن خواهم پرداخت.

ابتدا این نکته را بگویم که آنچه را اینجا به بیان در می آید حاصل چندین سال دوستی و مطالعه بر زندگی و آثار  جلال ستاری است که در چارچوب پروژه بزرگ انسان شناسی و فرهنگ درباره «انسان شناسی فرهنگی تاریخ مدرن ایران» انجام داده ام. پروژه ای که به جلال ستاری تقدیم کرده ام، زیرا او بود که برای اولین بار  فکر آن را در ذهن من زنده کرد و او بود که برای نخستین بار  گفتگو در چارچوب این پروژه درباره زندگی و آثارش را پذیرفت، مرا  دوستانه پذیرا شد تا بیش از دویست ساعت مصاحبه با او داشته باشم. 

این گفتگو ها که در طول بیش از دو سال انجام شدند، هر بار دو یا سه ساعت به صورت کامل به موضوع اصلی اختصاص داشتند، ولی با ساعت ها سرمستی در محیطی از خوشی و دوستی، بدون تاکید بر موضوعی خاص ادامه می یافتند و دوستی عمیقی میان ما که به دو نسل متفاوت تعلق داریم، به وجود آوردند. یک دوستی پدرانه که  جلال ستاری تا کنون هرگز لحظه ای از من  دریغ نکرده است. در طول این گفتگوها که بعدها با بسیاری از بزرگان فرهنگ کشور ادامه یافتند و انتشار آنها به تدریج از امسال  آغاز می‌شود و در چارچوب کتابی که نشر مرکز منتشر خواهد کرد و بخشی از گفتگوی من با جلال ستاری را در بردارد؛ و همچنین در چارچوب نمونه جدید سایت انسان شناسی و فرهنگ سایر  بخش ها و  سایر گفتگوها و رسانه ها ادامه مییابد، تجربه ای گرانقدر برای  من به وجود آوردند.

در این گفتگو ها، جلال ستاری  را بسیار خوب شناختم و می توان گفت با روش هایی که در مصاحبه های  تفصیلی وجود دارد، او را به شدت زیر فشار قرار دادم و این  اعترافی است که امروز باید بکنم که هیچ نکته ای از زندگی و آثار او نبود که به زیر سئوال نبرم تا او را وادار به نشان دادن واکنش های شدید بکنم و چیزی ناگفته باقی نماند. اما  ستاری بر خلاف شهرتی که شاید بر او منتسب شده باشد، همه گستاخی های روش شناسانه من را پذیرفت و به بازی تن داد و هیچ نکته ای را ناگفته نگذاشت و هر چند به دلایل مختلف نتوان تمام این گفتگوها را امروز به طور کامل منتشر کرد، اما بهر حال  ثبت شده اند و برای تاریخ باقی می مانند. گفتگوهایی که درس بزرگی از صبوری و  توانایی به انتقاد کشیدن گذشته و ظرفیت بالای یک اندیشمند را به بازندیشی بر زندگی و آثارش تا آخرین حد ممکن را نشان می دهند.

آنچه می توان به مثابه سهم جلال ستاری در حوزه فرهنگ ایران بر آن انگشت گذاشت،  قابل تقسیم به دو حوزه است: سهم علمی و سهم اخلاقی او.

سهم علمی
جلال ستاری، رسما جزئی از نظام دانشگاهی ما نیست، و این امر به تنهایی خود می تواند، ضعف چنین نظامی را نشان دهد که نتوانسته است متفکران و پژوهشگران چون او را درون خود جذب کند و حتی برعکس آنها را وادار کند در چارچوبی بیرونی و به دور از آکادمی کار کنند. با وجود این و بدون کوچکترین تردیدی به مثابه یک دانشگاهی می توانم  بگویم  خدمات که او به شناخت علمی ما در طول بیش از پنجاه سال و از خلال انتشار بیش از نود اثر انجام داده است، از سهم اکثریت بزرگ اساتید ما بیشتر است. نگاهی حتی سطحی به عناوین و موضوع  کارهای او که نیمی از آنها در قالب ترجمه و نیمی دیگر در قالب تالیف های پرارزش است، بیاندازیم، می توانیم این امر را به مثابه واقعیتی انکار ناپذیر مشاهده کنیم. در اینجا تلاش من آن است که این سهم را با یک طبقه بندی مختصر نشان دهم:

1-  شناساندن علمی مفاهیم اسطوره و اسطوره شناسی  در محیطی کاملا بیگانه با این علم که در آغاز  حرکت فکری ستاری،  اسطوره برایش جز موضوعی برای سرگرمی و شگفت زدگی های سطحی و سرگرمی های سبک و کم مایه نبود. ستاری توانست از خلال ترجمه و تشریح آثار و آرا و عقاید اندیشمندانی چون میرچیا الیاده، کال گوستاو یونگ، تیتوس بورکهارت، رژه باستید، ژرژ دومزیل، آلکساندر کراپ، جیمز  دارمستتر، لوفلر-دلاشو، ماسائو یاماگوشی، رژه کایووا،  و بسیاری دیگر که برخی از آنها برای نخستین بار به خوانندگان ایرانی معرفی می شدند، جانی واقعی به کالبد ناتوان آنچه  شناخت اسطوره و علوم نزدیک به آن، نظیر نشانه شناسی بدمد و سبب شود که نسلی جدید از علاقمندان دانشگاهی و غیر دانشگاهی  پژوهش هایی جدی و ترجمه آثاری ارزشمند را در این زمینه آغاز کنند و امروز بتوانیم حداقلی از این دانش گسترده و پر اهمیت را در زبان فارسی داشته باشیم.

هدف ستاری آن بود که نشان دهد اسطوره تا چه اندازه برای درک جهان واقعی ضروری است،  چقدر ما نیاز داریم تا  ساز و کارهای اسطوره ای را بشناسیم تا بتوانیم از زندگی فرهنگی و سایر ابعاد حیات خود رمز گشایی کنیم و از همه مهم تر  تا چه حد ما به شناخت  دقیق و روشن از اسطوره ها نیاز  داریم تا بتوانیم خود را از اسطوره زدگی رها کرده و به عقلانیت برسیم. تا بتوانیم از تقدس بخشی به اسطوره ها به درک  واقعی اسطوره ها در خدمت عقلانیت برسیم. 

در این زمینه نباید ناگفته گذاشت که ستاری به اسطوره های کلاسیک بسنده نکرد و با بروز رسانی دانش خود توانست با کتاب هایی همچون اسطوره در جهان امروز به اسطورهای زندگی مدرن نیز بپردازد و نشان دهد که دانش اسطوره ای شاید امروز بیش از هر زمان دیگری و نه فقط در پهنه های به دور از عقلانیت بلکه حتی در پهنه هایی که خود را کاملا درون عقلانیت، تعریف می کنند، مورد نیاز است. در این زمینه ترجمه آثاری از گاستون باشلار را نیز نباید از یاد برد که اهمیتی بی اندازه زیاد در حوزه فلسفی داشته اند.

2-    سهم دوم ستاری را به حوزه علمی باید در ترجمه و تالیف در زمینه ادبیات کلاسیک شرق به ویژه ایران دانست. در این زمینه  تعداد بسیار زیادی از آثار ستاری را می توان مورد استناد قرار داد، آثاری که به خصوص بر اسطورهای هزار و یک شب، اسطوره عشق و عاشقی (فرهاد نامه، جمشید و خورشید...) یونس و ماهی، سلیمان و بلقیس، سندباد بحری، ... می پردازند.  او توانست با بازگشت به این متون قدیم و بازنگری آنها از زاویه دید اسطوره شناسی، روان شناسی و  نقد ادبی،  نه تنها از آنها در حد زیادی رمزگشایی کند، بلکه راه را برای تحقیقات بعدی بگشاید و نشان دهد که میراث پر ارزشی در دستان ما است و شاید تا قرن ها بتوانیم بر آنها کارهای گسترده تحقیقی انجام بدهیم.

3- در همین زمینه کاری که ستاری در معرفی و تشریح افسانه ها اسطوره های شرقی و اسلامی و عربی انجام داد، از جمله  شاساندن و ترجمه  آثار ژرار دونروال، ونسان مونتی، ژاک برک ( کتاب مهم «هنر غیر تصویری در اسلام» ) اهمیت دارد. ستاری در این حوزه نیز خود را به روز نگه داشت و  در مقاله ای چون «دیدار با رحیم عتیقی»  می بینیم که با نسل های پس از خود رابطه صمیمی و نزدیک فکری را حفظ می کند. تاکید بر نزدیک کردن فرهنگ ها و به بیان درآوردن و تشریح روندهای تاریخی که بین شرق و غرب افتاده از جمله در کتاب ارتباط ادبیات ایران و شرق در فرانسه، در این چارچوب قابل تحلیل است.

4-  ایجاد و تقویت نگاهی تازه به نقش زن در تاریخ فکری و هنری ایران که در کتاب سیمای زن در فرهنگ ایران به خوبی نمایان است. این امر افزون بر این کتاب در مجموعه ای از کتاب های ستاری  وجود دارد: نگاهی زن گرایانه که نمونه آرمانی خود را در افسانه ها و اسطوره های مربوط به شهرزاد و هزار و یک شب و در آثاری می یابد که با مضمون عشق به وسیله ستاری  ترجمه یا تالیف شده اند و از آن جمله می تواند به ترجمه کتاب «عشق» ره آلندی و تالیف کتاب های اسطوره های عشق و عاشقی و عشق صوفیانه اشاره کرد.   

5- سهم  ستاری در حوزه دین شناسی  علمی نیز قابل انکار نیست: ترجمه رساله تاریخ ادیان میرچیا الیاده  منبعی بسیار قدرتمند در اختیار دین پژوهشان قرار داد، کاری که ستاری با ترجمه آثار ژاک برک، اسلام شناس نامدار فرانسه و متفکران پر اهمیت دیگری جون لویی ماسینیون نیز ادامه  انجام داد. برخی از آثار ستاری درحوزه نمایش نیز که به مضامین دینی مربوط می شوند، از جمله آثار او در زمینه تعزیه شناسی در این زمره قابل طبقه بندی هستند.

6-  در حوزه  تئاتر و نمایش، ستاری گستره بزرگی از آثار را به صورت ترجمه و تالیف به جهان  علمی زبان فارسی عرضه کرده است.  تاکید او بر شخصیت کلیدی  آنتونن آرتو بوده است،  اما  آثاری را که خود درباره تئاتر  به تالیف در آورده است، نباید فراموش کرد.  در این زمینه ترجمه کتاب «جامعه شناسی تئاتر» ژرژ دووینیو را باید نقطه عطفی در زمینه پژوهش های علمی در حوزه نمایش در چارچوب تحلیل  اجتماعی آن به شمار آورد که از آخرین کارهای  جلال ستاری است.

7- سرانجام باید به حوزه ای کمتر شناخته شده ای در کار ستاری اشاره کرد که به  جامعه شناسی و انسان شناسی و علوم مرتبط به آنها بر می گردد. در این حوزه، جلال ستاری نویسندگان و اندیشمندانی ارزشمندی چون کلود لوی استروس، فرانسوا لاپلاتین، رژه باستید، ژرژ دووینیو، ژرژ دومزیل را گاه برای نخستین بار به خوانگان ایرانی شناسانده است. کاری را که ستاری در حوزه شناخت و تحلیل بازنمایی های ادبی شهر تهران در دو اثر به انجام رسانده است را نیز باید تا حد زیادی در زمینه انسان شاسی بازنمایی قرار داد. دو کتاب ستاری  به بازنمایی شهر تهران در ادبیات داستانی از یک سو و در شعر معاصر از سوی دیگر اختصاص دارد و می تواند الگوی خوبی برای شروع این دست از مطالعات در باره بازنمایی های شهرهای ایران باشد.

سهم اخلاقی
اغراق نکرده ایم  اگر بگویم سهم اخلاقی جلال ستاری در حوزه اندیشه و روشنفکری و اخلاق علم در ایران، نه فقط کمتر از سهم علمی او نبوده است، بلکه شاید بتوان ادعا کرد از آن نیز بیشتربوده است، زیرا کمتر کسی را می توان  یافت که در طول یک زندگی طولانی مدت، تا چنین اندازه ای ارزش ها و پاینبدی های خود را به اصول اخلاق علمی، اجتماعی، اصول و پایه های فکری خود حفظ کرده باشد. ستاری از نادر اندیشمندانی است که  نشان داد می تواند زندگی گذشته خود را به زیر تیغ انتقاد و باز نگری ببرد. در این حوزه باید بر گروهی از برجسته ترین خصلت های اخلاقی جلال ستاری تاکید کرد:

1 - انسجام و یکپارچگی و یکدست بودن  اخلاقی  دراز مدت او از جوانی تا امروز که مثال‌های همانند آن در تاریخ فرهنگی ایران چندان زیاد نیست.

2- تاثیر ناپذیری از  وسوسه های تن آسایی و تن دادن به ایدئولوژی های آسوده و عافیت طلبی که در طول  چند دهه اخیر در بسیاری از روشنفکران و اندیشمندان ایرانی خود را در قالب  پدیده مهاجرت نشان داده است. 

ستاری در بدترین  موقعیت ها و زمانی که به ناخق زیر سخت ترین فشارها نیز قرار داشت، هرگز حاضر نشد به ترک کشور و زبان خود بیاندیشد و همواره می گفت و می گوید که اگر ارزشی در کار و اندیشه و عمرش وجود داشته باشد در این آب و خاک است و گرنه نیازی به او در کشورهای غربی که خود از تعداد بی شماری اندیشمند و متفکر برخوردارند، نیست. 

گریز  سیستماتیک  ستاری از اندیشه های کلیشه ای که بسیار در معرض آنها قرار داشته است، نیز باید مورد تاکید قرار گیرد. همانگونه که کمتر مثالی می شناسیم که موقعیت او را داشته و تن به دنباله روی از جریان های قدرت و ثروت نداده باشند تا به  آسودگی ها و  مادیات و شهرت های کاذب دست یابند. مثال های ستاری از دوستان از دست داده اش در این زمینه  برایش تلخ و ناگوارند و بسیار افسوس می خورد که چرا  برجسته ترین اندیشمندان و  گاه هنرمندان این کشور چنین خود را به  سادگی در اختیار  گرایش‌های بی ارزش زمانه قرار داده اند، کسانی که روزی از دوستان نزدیکش به شمار می آمدند و اما این بی اخلاقی ها برای همیشه میانشان فاصله انداخت.

3- یکی از بارزترین خصلت های ستاری از لحاظ اخلاقی که می تواند و باید الگویی به ویژه برای جوانان ما باشد، واقع بینی سخت گیرانه او نسبت به ارزش زندگی و کارش در گذشته و تشخیص موقعیتش در جهان امروز است.  او هرگز  در زندگی خویش  همچون تعداد بی شماری از دوستان و همتایانش حاضر نشد به خیالبافی و خودستایی و خودنمایی بپردازد و کالبد و ذهن خویش را اسیر گرایش های خودستایانه و خودشیفتگی های سطحی کند.  قضاوت او نسبت به گذشته اش به آثارش، به سهم زندگی اش در حیات فکری ایران و  جهان بسیار واقع بینانه و شاید حتی بیش از اندازه فروتنانه و سختگیرانه بوده است. 

4- در نهایت باید به این خصوصیت نادر در ستاری اشاره کرد که همواره از جوانان و نسل های پس از خود حمایتی محکم و  توان بخش کرده است. بارها شاهد آن بوده ام که او برغم بیماری و کالبد فرسوده اش برای تشویق همین جوانان، به دیدار نمایشگاه های هنری یا نمایشنامه هایشان رفته است و از هیچ تشویقی درحق آنها  کوتاهی نکرده است. بارها دانشجویان جوانی را برای راهنمایی به نزد او فرستادم و همیشه با روی خوش پذیرای آنها بود. 

حضور گسترده و آمادگی همیشگی ستاری برای حضور و نوشتن در رسانه های مطبوعاتی، گویای آن است که هرگز نخواسته است اندیشه و  دانش خود را در انحصار خویش در آورد و برعکس همیشه خواسته است هر آنچه در تجربه زندگی و ذهن پویایش دارد به اشتراک با دیگران بگذارد. در این زمینه شاید باز هم لازم باشد که نگارنده این سطور بر دین بزرگ خود نسبت به ستاری تاکید کند.

جلال ستاری بود که با  تشویق هایش در زمینه پروژه  «انسان شناسی فرهنگی تاریخ مدرن ایران» سبب بالا رفتن انگیزه کار در من شد و همو بود که مشارکت در این پروژه را به بسیاری ازدوستانش  پیشنهاد کرد و هر بار وقتی  به او خبر می دادم که این یا آن دوستش حاضر به گفتگو با من نشده اند، سری تکان می داد، نگاهی عمیق به من می کرد و با محکمی می گفت: «عجب! البته می دانستم!... چه می خواست درباره کارهایش بگوید؟!» و هر دو می دانستیم که دلیل اصلی در این زمینه، نبود یکدستی اخلاقی در مسیر زندگی این دوستان بوده است که نمی توانند گذشته خود را با قلبی آرام و آسودگی خیال و  بی ریایی ستاری، تشریح کنند، اینکه نمی توانند چرخش های ایدئولوژیک، قدرت پرستی و ثروت دوستی های خود را با شهرتی که به صورت کاذب به دست آورده اند، با گذشته دورتری که داشته اند، هماهنگ نشان دهند. با وجود این هر بار  ستاری در نهایت می گفت که جهان همین است و نمی توان از همه کسی انتظار سالم ماندن و وسوسه نشدن در عمری طولانی را داشت.  

در یک کلام، به گمان من،  جلال ستاری را می توان الگویی بسار مناسب، البته بدون شک دارای کاستی هایی که خود بیش از دیگران بر آنها تاکید داشته و دارد، برای روشنفکری و کار علمی در  جهان و  جامعه ای دانست که بیشترین اعضایش امروز بیشتر از آنکه به اخلاق  علمی و  احترام گذاشتن به زندگی، به نسل های گذشته و آینده در فرهنگی بزرگ بیاندیشند، در خلسه شخصیت های کاذب، شهرت های ناپایدار و سطحی و رویاهای خیالین جاودان شدن، و... قرار دارند و به کمترین چیزی که می اندیشند انتقال دانش و تجربه خود به نسل های بعد هستند در حالی که بیش از هر چیزی بدان تمایل دارند کهبرای کارهای نگرده و شخصیت نداشته، تقدیرشوند و باز هم تقدیر شوند.

درسی که جلال ستاری به ما می دهد آن است که اسطوره زدگی را که یک بیماری سخت و کشنده در فرهنگ و جامعه ما تبدیل شده است به شناخت اسطوره یا اسطوره شناسی تبدیل کنیم تا بتوانیم به عقلانیت در مناسبترین شکل آن بازگردانیم و از آنجا راهی برای دست یافتن به عشق در  والاترین معنای آن در سرچشمه های معنوی و بزرگ فرهنگ ریشه دار و کهن خویش پیدا کنیم. 



۱۳۹۳ آذر ۱۳, پنجشنبه

دولت‌طلبی سبب نگه‌دار با خلق خدا ادب نگه‌دار نظامی در اندرز محمد، فرزندش

بخش ۹ - در نصیحت فرزند خود محمد نظامی

 
نظامی
 
ای چارده ساله قرة‌العین
بالغ نظر علوم کونین
آن روز که هفت ساله بودی
چون گل به چمن حواله بودی
و اکنون که به چارده رسیدی
چون سرو بر اوج سرکشیدی
غافل منشین نه وقت بازیست
وقت هنر است و سرفرازیست
دانش طلب و بزرگی آموز
تا به نگرند روزت از روز
نام و نسبت به خردسالی است
نسل از شجر بزرگ خالی است
جایی که بزرگ بایدت بود
فرزندی من ندارت سود
چون شیر به خود سپه‌شکن باش
فرزند خصال خویشتن باش
دولت‌طلبی سبب نگه‌دار
با خلق خدا ادب نگه‌دار
آنجا که فسانه‌ای سکالی
از ترس خدا مباش خالی
وان شغل طلب ز روی حالت
کز کرده نباشدت خجالت
گر دل دهی ای پسر بدین پند
از پند پدر شوی برومند
گرچه سر سروریت بینم
و آیین سخنوریت بینم
در شعر مپیچ و در فن او
چون اکذب اوست احسن او
زین فن مطلب بلند نامی
کان ختم شده‌ست بر نظامی
نظم ار چه به مرتبت بلند است
آن علم طلب که سودمند است
در جدول این خط قیاسی
می‌کوش به خویشتن‌شناسی
تشریح نهاد خود درآموز
کاین معرفتی است خاطر افروز
پیغمبر گفت علم علمان
علم الادیان و علم الابدان
در ناف دو علم بوی طیب است
وان هر دو فقیه یا طبیب است
می‌باش طبیب عیسوی هش
اما نه طبیب آدمی کش
می‌باش فقیه طاعت اندوز
اما نه فقیه حیلت آموز
گر هر دو شوی بلند گردی
پیش همه ارجمند گردی
صاحب طرفین عهد باشی
صاحب طرف دو مهد باشی
می‌کوش به هر ورق که خوانی
کان دانش را تمام دانی
پالان گریی به غایت خود
بهتر ز کلاه‌دوزی بد
گفتن ز من از تو کار بستن
بی کار نمی‌توان نشستن
با این که سخن به لطف آب است
کم گفتن هر سخن صواب است
آب ار چه همه زلال خیزد
از خوردن پر ملال خیزد
کم گوی و گزیده گوی چون در
تا ز اندک تو جهان شود پر
لاف از سخن چو در توان زد
آن خشت بود که پر توان زد
مرواریدی کز اصل پاکست
آرایش بخش آب و خاکست
تا هست درست گنج و کانهاست
چون خرد شود دوای جانهاست
یک دسته گل دماغ پرور
از خرمن صد گیاه بهتر
گر باشد صد ستاره در پیش
تعظیم یک آفتاب ازو بیش
گرچه همه کوکبی به تاب است
افروختگی در آفتاب است

۱۳۹۳ آذر ۱۱, سه‌شنبه

ای عاشقان ای عاشقان امروز مائیم و شما... سودای آن ساقی مرا باقی همه آن شما



گر سیل عالم پر شود ، هر موج چون اشتر شود
مرغان آبی را چه غم ، تا غم خورد مرغ هوا
گر سیل عالم پر شود ، هر موج چون اشتر شود
مرغان آبی را چه غم ، تا غم خورد مرغ هوا
ما رخ ز شکر افروخته ، با موج و بحر آموخته
زان سان که ماهی را بود ، دریا و توفان جانفزا
این باده اندر هر سری سودای دیگر می پزد
سودای آن ساقی مرا ، باقی همه آن شما
ای عاشقان ، ای عاشقان امروز ماییم و شما
افتاده در غرقابه ای تا خود که داند آشنا
دیروز مستان را به ره بربود آن ساقی کله
امروز می در می دهد تا برکند از ما قبا
ای رشک ماه و مشتری ، با ما و پنهان چون پری
خوش خوش کشانم می بری ، آخر نگویی تا کجا
هر جا روی تو با منی ای هر دو چشم و روشنی
خواهی سوی مستیم کش ، خواهی ببر سوی فنا
عالم چو کوه طور دان ،‌ ما همچو موسی طالبان
هردم تجلی می رسد برمی شکافد کوه را
یک پاره اخضر می شود ، یک پاره عبهر می شود
یک پاره گوهر می شود ، یک پاره لعل و کهربا
ای طالب دیدار او بنگر در این کهسار او
ای کوه چون می خورده ای ما مست گشتیم از صدا
ای عاشقان ، ای عاشقان امروز ماییم و شما
افتاده در غرقابه ای تا خود که داند آشنا