جَبغُت. گیاهست و پندارم لیف است، نجمی گوید:
رویش اندر میان ریش تو گفتی
پنهان گشته است زیر جبغت کفتار
نام علمی امروزی این گیاه چه تواند بود؟
پاسخ جوزای گوگل:
بررسی ریشهشناختی و سنت لغتنویسی کهن نشان میدهد که واژهٔ «جَبغُت» (یا صورتهای دیگر آن: جُغبوت، چَغبوت، جَغبَت) در اصل به الیاف گیاهیِ درهمتنیده، اسفنجی یا پرزدار اطلاق میشده که از آن برای ساخت توبره، کیسه، یا آکنده ساختن (حشو) داخل لحاف و تشک استفاده میکردند.
با توجه به حدس اسدی طوسی در لغتنامه فرس («گیاهی است و پندارم لیف است»)، برای تطبیق آن با نام علمی امروزی دو گزینهٔ اصلی مطرح است:
جدولینو
۱. درخت خرما (Phoenix dactylifera) — قویترین احتمال در سنت کهن
جدولینو+ 1
در ادبیات و فرهنگهای کهن فارسی و عربی، واژهٔ «لیف» بدون قید، بیش از هر چیز به لیف خرما (الیاف شبکهای و مویمانندِ قهوهای که در پایهٔ غلاف برگهای نخل میروید) اشاره دارد.
واژه یاب
وجه شبه در شعر: تشبیه ریشِ پرپشت و درهمبرهم به «جبغت» و پنهان شدن صورت در آن مثل کفتار، کاملاً با شبکهٔ زبر، انبوه و مویمانند لیف خرما شباهت دارد.
لام تا کام
تیره: نخلایان (Arecaceae)
لام تا کام
نام علمی: Phoenix dactylifera
www.manzoumeh.ir
۲. گیاه لیف یا لوفا (Luffa aegyptiaca)
جدولینو
اگر منظور اسدی طوسی خودِ گیاهی باشد که بافت اسفنجی و الیافی تولید میکند (گیاهی از تیرهٔ کدوئیان که پس از خشک شدنِ میوه، بافت اسفنجی و شبکهای آن برای شستوشو یا بافندگی به کار میرود):
تیره: کدوئیان (Cucurbitaceae)
جدولینو
نام علمی: Luffa aegyptiaca (یا مترادف آن Luffa cylindrica)
www.manzoumeh.ir
۳. احتمال بومیشناسی: کنف (Hibiscus cannabinus)
جدولینو
در حاشیهٔ فرهنگ رشیدی اشاره شده که «جبغت» یا «جغبوت» تلفظ مردم سمرقند و بخارا است. از آنجا که در منطقهٔ آسیای مرکزی و ماوراءالنهر درخت خرما نمیروید، ممکن است مراد گیاهان الیافیِ بومی آن دیار مانند کنف باشد که از الیاف پوستهٔ آن برای ساخت توبره و طناب استفاده میشده است.
Abadis
تیره: پنیرکیان (Malvaceae)
واژه یاب
نام علمی: Hibiscus cannabinus
www.manzoumeh.ir+ 1
نتیجهگیری: اگر تعبیر اسدی طوسی را بر مفهوم عام «لیف» در ادبیات کلاسیک حمل کنیم، نام علمی آن Phoenix dactylifera (لیف خرما) است؛ و اگر آن را گیاه اسفنجی-الیافی مستقل بدانیم، با Luffa aegyptiaca (گیاه لیف/لوفا) مطابقت دارد.
