لت
در بیت زیبایی که از خطیری مروزی (شاعر اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم) نقل کردید، با یک تصویرسازی دقیق از آیینهای اجتماعی و مجازاتهای دوران گذشته مواجه هستیم.
برای درک کامل این بیت، هر دو عبارت را از نظر تاریخی و معنایی بررسی میکنیم:
۱. معنای «لَت بر قفا زدن»
همانطور که اشاره کردید، «لَت» به معنای سیلی، کشیده و ضربهای است که به صورت یا پشت گردن میزنند.
«قفا» یعنی پشت گردن یا پشت سر.
بنابراین، «لَت بر قفا زدن» یعنی سیلی زدن به پشت گردن. این کار در تاریخ همواره نمادی از تحقیر، خوار کردن و تسلیم کردن یک فرد (بهویژه غلامان یا مجرمان) بوده است.
۲. معنای «نام بر آستین زدن»
عبارت «نام بر آستین زدن» (یا نوشتن نام روی آستین) در ادبیات کلاسیک فارسی به دو آیین و رسم تاریخی اشاره دارد که هر دو با مفهوم بیت کاملاً سازگار هستند:
الف) نشان بندگی و غلامی (بردهداری)
در گذشته، صاحبانِ غلامان و کنیزان یا پادشاهان برای مشخص کردن مالکیت خود، نام خود (یا نام غلام) را روی آستین لباسِ او گلدوزی یا مهر میکردند. این کار نشان میداد که این شخص آزاد نیست و متعلق به کس دیگری است.
در این معنا، وقتی قضا و قدر (سرنوشت) نام کسی را بر آستینش میزند، یعنی او را مانند یک غلام بیاختیار و حلقه به گوش در اختیار خود میگیرد.
ب) مجازات تشهیر (رسوا کردن مجرمان در شهر)
در نظام مجازاتهای قدیم، وقتی میخواستند مجرمی را تنبیه و رسوا کنند، او را در شهر میگرداندند (تشهیر). برای اینکه همه او را بشناسند، نام و جرمش را روی تکه پارچهای مینوشتند و به آستین یا دوش او میدوختند تا مردم او را شناسایی کنند. همزمان، ماموران حکومت او را با زدن ضربه به پشت گردن (لت بر قفا) به جلو میراندند.
در این معنا، «نام بر آستین زدن» یعنی نشانهدار کردن فرد برای رسوایی و مجازات.
جمعبندی و تفسیر بیت
رویش نبیند آنچه قضا چو بیندش نامش بر آستین و لتش بر قفا زنند
معنی بیت:
وقتی قضای الهی و تقدیر به سراغ کسی بیاید (و بخواهد او را مجازات یا خوار کند)، آن شخص روی خوشبختی و عافیت را نخواهد دید؛ تقدیر مانند یک مجرم یا غلامِ فراری با او رفتار میکند: نامش را روی آستینش میزند (او را نشانهدار و بیاختیار میکند) و با سیلی زدن به پشت گردنش، او را خوار و تسلیم میسازد.
////////////////
لت . [ ل َ ] (اِ) سیلی . چک . لطمة. تپانچه . کاج . پشت گردنی . پس گردنی . ضرب . زخم . صدمت . کوس . زدن . (اوبهی ). زدن به کف دست بر کسی . کوفتن . (غیاث ).زدن و کوفتن کتک و شلاق . (برهان ). کتک زدن . پهلو زدن . صدمه زدن . (آنندراج ). صاحب غیاث اللغات گوید: رشیدی که به معنی لگد زدن نوشته هندی است مخفف لات . || گرز که به عربی عمود گویند. (برهان ). لخت . دبوس . کوپال . عمود. (حاشیه ٔ فرهنگ اسدی نخجوانی ). لت دیگر گرز بود. لت دیگر لخت بود، آلت کارزار و عمود. لت لخت باشد. (نسخه ای از لغت نامه ٔ اسدی ) :
بلتام آمد زنبیل و لتی خورد بلنگ
لتره شد لشکر زنبیل و هبا گشت کنام .
رویت زدر خنده و سبلت زدر تیز
گردن زدر سیلی و پهلو زدر لت .
رویش نبیند ایچ و قضا را چو بیندش
بامش بر آستین (؟) و لتش بر قفا زند.
اگر نپذیرفتند بوسهل اسماعیل را به شهر باید فرستاد تا به لت از مردمان بستاند. (تاریخ بیهقی ص 469). این حصیری ... از بهر پادشاه را اندر مجلس شراب چند بار عربده کرده بود و دوبار لت خورده . (تاریخ بیهقی ص 156). همیشه چشم نهاده بودی تا پادشاهی ... بر چاکری خشم گرفتی و آن چاکر را لت زدی و فروگرفتی . (تاریخ بیهقی ص 176).
هر یکی را ز سیلی و لت تاز
سبلت و ریش و خایگان کنده .
بجای بوسه زدن بر لبش ، زند بر لت
چنانکه لت هم از وی خورد هم از دیوار.
قواد و سرهنگان پراکنده به باغ به گوشه ها میرفتند یکی را چشم بر او افتاد و به لت و سیلی ازو پرسید که راست بگو تو کیستی و سبب این دلیری از چیست . (تاریخ طبرستان ). دولت آن است که از پس خود لت ندارد. (کتاب المعارف ).
گفت بد موقوف این لت لوت من
آب حیوان بود در حانوت من .
پس ستون این جهان خود غفلت است
چیست دولت کاین روارو با لت است
اولش دو دو به آخر لت بخور
جزدر این ویرانه نبود مرگ خر.
جانب کعبه نرفتی پای پیل
با همه لت نه کثیرو نه قلیل .
در شهوت نفس کافر ببند
وگر عاشقی لت خور و سر ببند.
وزان کمند بخود درکشید کمخا را
کشان فکند و برو نیز زدلت بی مر.
یافت عز این دو حرف عزلت تو
نیست بی این دو حرف جز لت تو.
آنیم که چرخ برنتابد لت ما
بر چرخ زنند نوبت شوکت ما
گر در صف ما مورچه ای گیرد جای
آن مورچه شیر گردد از دولت ما.
پهلوان محمود خوارزمی معروف به پوریای ولی (از آنندراج ).
|| پاره . (لغت نامه ٔ اسدی ). یکی لخت بود یعنی پاره [ کذا ] . (نسخه ای از اسدی )؛ لت لت ، پاره پاره بود. (نسخه ای از لغت نامه ٔ اسدی ). لخت لخت :
جغد که با باز و با کلنگان پرّد
بشکندش پرّ و مرز گردد لت لت .
(لری را شنیدم که به پسری میگفت «گوشت را لت ای کنم » یعنی گوش ترا قطعه قطعه میکنم ).
- لت و پار کردن ؛ (از اتباع ) لخت لخت و پاره پاره کردن . رجوع به لت و پار در ردیف خود شود.
|| تخته (به لهجه ٔ طبری ). لوح : و برات لعنت آنکه آن بدعت را بازنهد بر فرمود نبشت و بر در مقصوره باز زدند همانجا که لت کوزه ٔ گازر زده بود. (تاریخ طبرستان ). || توپ . توپ درست از اجناس (یعنی از قماش ) مثل زربفت و مخمل وامثال آنها. (آنندراج ). توپ درست بود از مخمل و زربفت و آبافت و دستار و غیره که آن را پاره نکرده باشند. (جهانگیری ): یک لت مخمل ؛ یک توپ مخمل . دو لت زربفت ؛ دو توپ زربفت . سه لت دستار، سه توپ دستار؛ صاحب برهان گوید: کتان را هم گویند و آن قماشی باشد معروف -انتهی . ولی ظاهراً واحد کتان باشد : جامه ٔسبز ابریشمین از بساط و بالش سیصد تا، کتان رنگین نیکو سیصد لت . (تاریخ طبرستان ).
از برای لت کتان سپری زر باید
بهر آن لت کم ازین جان سپری نتوان کرد.
قاری لت کتان که کنون میکنی نگه
روزی چو لته لت زده در زیر پا رود.
مرا اگر چه به بستر لت کتان انداخت
ز روی صوف نظر بر نمیتوان انداخت .
|| در اصطلاح صحافان یک ورق از کتاب، یعنی دو صفحه (یعنی دوتای از چهار صفحه). کاغذ یک لتی، که ورق نباشد، نیم ورقی. یکی از دو پاره ٔ جلد کتاب، دفة. || لنگه. لخت (در دَر). نیمه ٔ در. مصراع . یک مصراع از دو مصراع در: طبق ؛ در یک لتی ، که یک مصراع دارد. صفق؛ در یِک لخت. (منتهی الارب ). || نیم بیت شعر. یک مصراع از دو مصراع شعر. || شکم . بطن .
- لت انبار و لت انبان ؛ یعنی پرخوار که شکم از پری انبان و انبار کرده .
