رمان خرمگس (با عنوان اصلی: The Gadfly) یکی از شاهکارهای ادبیات کلاسیک جهان، نوشتهی نویسندهی انگلیسی اتل لیلیان وینیچ است که برای نخستین بار در سال ۱۸۹۷ منتشر شد.
۱.
وقایع رمان در دههی ۱۸۳۰ میلادی (حدود سالهای ۱۸۳۳ به بعد) در ایتالیا رخ میدهد.
۲.
آرتور و تحولات اولیه: داستان با معرفی جوانی ۱۸ ساله، مؤمن، آرمانگرا و احساساتی به نام آرتور برتون آغاز میشود. او در ایتالیا زندگی میکند و رابطهای بسیار عمیق، مریدانه و پدرانه با کشیشی مبرز و نیکسرشت به نام پدر مونتانلی دارد.
آرتور همچنین دختری مبارز به نام جما را عمیقاً دوست دارد. خیانت و فروپاشی:
بر اثر یک اتفاق و بازجویی در کلیسا، رازهای سازمان «ایتالیای جوان» ناخواسته لو میرود (کشیش جدیدی که جاسوس حکومت است، اعترافات آرتور را علیه او و دوستانش استفاده میکند). آرتور دستگیر میشود و پس از آزادی، در حالی که از سوی دوستان و حتی جما به خیانت متهم و طرد میشود، درمییابد که تمام بافتههای ذهنیاش دربارهی خلوص کلیسا فریب and نیرنگ بوده است. ضربهی بزرگتر زمانی به او وارد میشود که با خواندن نامههایی پی میبرد پدرِ واقعیاش نه یک انگلیسیِ درگذشته، بلکه همین کشیش عالیرتبه، پدر مونتانلی است. تولد «خرمگس»:
آرتور که از سوی دنیا طرد شده، از خانه میگریزد و با شبیهسازی خودکشی، مرگ خود را جلوه میدهد. او سیزده سالِ تمام را در آمریکای جنوبی و در میان شکنجه، رنج و فقرِ جانفرسا سپری میکند. جسمش رنجور، زخمی و چهرهاش دگرگون میشود. بازگشت:
سیزده سال بعد، او با نام مستعار «خرمگس» (The Gadfly) به ایتالیا بازمیگردد. او مردی طناز، تندزبان، بیپروا، منتقدِ سرسخت کلیسا و نویسندهای هجوگو شده است که مسئولیتهای مهمی در سازمان انقلابی بر عهده دارد. خرمگس با طنز تلخ و قلم تندش، اعتقادات خرافی و استبداد مذهبی را به سخره میگیرد. نقطه اوج و پایان: در جریان یک عملیاتِ انتقال اسلحه برای مبارزان، خرمگس دستگیر میشود.
در این میان، کاردینال مونتانلی (پدر واقعی او که اکنون به مقامهای بالای کلیسایی رسیده) تمام تلاش خود را میکند تا جان فرزند گمشدهاش را نجات دهد، به شرط آنکه خرمگس دست از مبارزه بردارد و توبه کند. اما خرمگس با ایمانی پولادین به آرمان آزادی و کینهای عمیق نسبت به دوگانگیِ کلیسا، از سازش سر باز میزند. در نهایت، حکم اعدام اجرا میشود و خرمگس به شهادت میرسد و پدر مونتانلی نیز از شدت اندوهِ از دست دادن دوبارهی فرزند، عقل خود را از دست داده و جان میسپارد.
۳.
نقد بنیادین مذهب استثمارگر:
وینیچ در این کتاب نه اصلِ معنویت، بلکه ریاکاری، تزویر و همپیمانیِ نهادهای دینی (کلیسا) با قدرتهای استبدادی برای سرکوب تودهها را به چالش میکشد. عشق و مبارزه:
رمان در کنار وجههی سیاسی و انقلابی، درامی بسیار قدرتمند دربارهی عشق، رنجِ پنهان، احساس گناه، و وفاداری به آرمانهای انسانی است. شخصیتپردازی ماندگار:
«آرتور/خرمگس» به عنوان یکی از برجستهترین و تاثیرگذارترین قهرمانان تاریخ ادبیات داستانی شناخته میشود؛ انسانی که از خاکسترِ رنج و خیانت سر برمیآورد تا مانند یک خرمگس، پیکرهی رخوتزدهی جامعه و استبداد را بیدار کند.
این کتاب در ایران نیز طرفداران فراوانی داشته و با ترجمههای روانی از سوی مترجمان نامآشنایی نظیر خسرو همایونپور و داریوش شاهین به چاپ رسیده است.
