لنج آهیختن بود چیزی را از جایی بجایی و لنج دیگر از جای کشیدن باشد، [طیان گفت : کسی کورا تو بینی درد کولنج بکافَش پشت و زو سرگین برون لنج]

 معنا و برداشت متفاوتی از متن اسدی طوسی در لغت‌نامه/لغت فرس و شعر طَیّان کسایی وجود دارد.

در واقع، این بیت و واژه‌سازی اسدی طوسی به روش‌های درمانی طب سنتی برای قولنج (کولنج) اشاره دارد و نه لزوماً یک «جراحی پیچیده پزشکی» به معنای امروزی آن.

۱. معنای «قولنج» در طب قدیم

در طب سنتی ایرانی–اسلامی (مانند آثار ابن‌سینا و جرجانی)، قولنج (کولنج) تنها یک درد ساده نبود؛ بلکه به انسداد و دردهای شدید روده بزرگ (کولون) گفته می‌شد. یکی از شایع‌ترین علل قولنج، قبضیت بسیار شدید (یبوست مزمن/انسداد روده با مدفوع سفت و خشک شده) بوده است.

۲. معنای بیت و واژه «لَنج»

اسدی طوسی در این بخش از کتاب لغت فرس، در مقام بیان معنی واژه «لَنج» (به معنای کشیدن، بیرون کشیدن، کشیدن چیزی از جایی) است:

• بیت طیان:

  کسی کورا تو بینی درد کولنج / بکافش پشت و زو سرگین برون لنج

• معنای بیت: «هر کس را دیدی که دچار درد قولنج (انسداد/یبوست شدید) شده است، پشت/شکم/نشیمنگاه او را بشکاف (یا باز کن) و مدفوعِ سخت‌شده را از درونش بیرون بکش.»

۳. آیا این عمل یک «جراحی» بوده است؟

این مدعا از دو زاویه قابل بررسی است:

الف) معنای استعاری و اغراق شاعرانه

طیان (که شاعری هجوسرا و طنزپرداز بوده) در این بیت اندکی از اغراق و تعبیرات تند و بی‌پروا استفاده کرده است. واژه «بکاف» (بشکاف) الزاماً به معنای جراحی شکم با چاقوی جراحی نیست، بلکه می‌تواند اشاره‌ای طنزآمیز یا تند به تخلیه اجباری و دستی روده باشد.

ب) روش درمانی واقعی (تخلیه دستی و حقنه)

در طب قدیم، وقتی بیمار دچار قولنج ناشی از مدفوع سنگ‌شده (Fecal Impaction) می‌شد و داروی مسهل کارساز نبود، دو روش به کار می‌رفت:

1. اماله / حقنه (کلیسم/تزریق مایعات از مقعد): برای نرم کردن و بیرون کشیدن مدفوع سفت.

2. تخلیه دستی (Excoriation / Manual Evacuation): با ابزار یا دست، مدفوع سفت‌شده را از انتهای روده بیرون می‌کشیدند (که معنای «بیرون لَنج» یا بیرون کشیدن دقیقاً با این کار مطابقت دارد).

نتیجه‌گیری

برداشت شما دقیق و هوشمندانه است:

• بله، در آن دوران قولنج را وابسته به احتباس و سفت شدن شدید مدفوع (یبوست سخت) می‌دانستند.

• اما درباره روش درمان، «بیرون لنجیدن» (بیرون کشیدن) بیشتر اشاره به تخلیه مادی و مکانیکی روده (از طریق اماله یا بیرون کشیدن دستی مدفوع سفت) دارد و عبارت «بکافش پشت» بیشتر اغراق شاعرانه یا تعبیری تند برای درمان این بیماری دردناک است، نه یک جراحی باز شکمی.

//////////////////////////

قولنج . [ ق َ ل َ / قو ل َ / ل ِ ] (معرب ، اِ) مرضی است دردناک معده راکه با آن خروج فضولات بدن و باد، سخت و مشکل میشود. این کلمه معرب است . (از اقرب الموارد). دردی که غفلتاً در ناحیه ٔ شکم خصوصاً نواحی مجاور به قسمتهای مختلف قولونها حاصل شود و در صورت شدت ممکن است بمرگ منتهی گردد. عارضه ٔ قولنج بطور کلی مربوط به ضایعات قسمتهای مختلف احشاء است و ممکن است مربوط به عفونت یاسوراخ شدن آپاندیس باشد که در این صورت دردها بیشتردر ناحیه ٔ تحتانی راست شکم و حول و حوش ناف است و ممکن است مربوط به انسداد کیسه ٔ صفراوی یا ضایعات کبدی باشد که باز دردها در طرف راست شکم و قسمتهای زیر حجاب حاجز و نواحی ستون فقرات احساس میشود. همچنین قولنج ممکن است بسبب ناراحتی های رحمی و دردهای شدید آنی مربوط به قاعده ٔ (ماهانه ) زنان و یا مربوط به ضایعات کلیوی باشد. در هر یک از انواع قولنج ها در صورت تشخیص ضایعه نام مربوط را میبرند، مثلاً: قولنج کبدی ،قولنج کلیوی ، قولنج روده یی (که مربوط به انسداد یا تداخل قسمتی از روده ٔ باریک است )، قولنج کیسه ٔ صفرا و غیره . در هر حال قولنج با دردی شدید و ناراحت کننده همراه است . (فرهنگ فارسی معین ). منتهی الارب قَولَنج و قَولِنج و قولِنج هم ضبط کرده و نویسد: بیماریی است روده را دردناک که به آن خروج ثفل و ریح دشوار باشد صاحب آنرا. (منتهی الارب ). به ضم اول و کسر لام معرب کولنج است که درد شکم و درد پهلو باشد. (برهان).