قدیمی ترین اشاره به درمان جخج و جخش و گواتر و غمباد و تیروئید با ید از کیست چه کسی در چه زمانی اول بار تأثیر کمبود ید بر بروز این بیماری را دریافت؟
تاریخچه درمان گواتر (غمباد یا جخج/جخش) و کشف ارتباط آن با ید به دو بخش دوران باستان (استفاده از منابع طبیعی ید) و دوران مدرن (شناخت عنصر ید و کمبود آن) تقسیم میشود:
۱.
قدیمیترین اشارههای مکتوب به درمان بزرگی غده تیروئید (که در طب سنتی ایران غمباد، جخج یا جخش نامیده میشد) به استفاده تجربی از اسفنج دریایی سوخته و جلبکهای دریایی بازمیگردد:
چین باستان (حدود ۲۷۰۰ قبل از میلاد / سده ۴ میلادی): در متون کهن چینی (مانند آثار گههونگ در قرن چهارم میلادی)، استفاده از جلبکهای دریایی و اسفنج برای تجویز و درمان تورم گردن ثبت شده است.
طب یونانی و اسلامی (قرون وسطی): پزشکانی چون ابنسینا، رازی و بعدها روجریوس سالرنویی (Roger of Salerno در سال ۱۱۷۰ میلادی) در اروپا، مصرف اسفنج سوخته (اسفنج بحری) را برای درمان غمباد یا گواتر تجویز میکردند، بی آنکه از وجود عنصر ید در آن آگاه باشند.
۲.
کشف عنصر ید (۱۸۱۱):
برنارد کورتوآ (Bernard Courtois) شیمیدان فرانسوی هنگام سوزاندن خاکستر جلبکهای دریایی، عنصر ید را کشف کرد. اولین استفاده مستقیم از ید (۱۸۲۰): پزشک سوئیسی ژان فرانسوا کوینده (Jean-François Coindet) متوجه شد دلیل تأثیرگذار بودن اسفنج سوخته در درمان گواتر، وجود عنصر ید در آن است. او در سال ۱۸۲۰ میلادی برای اولین بار محلول ید را مستقیماً به بیماران مبتلا به گواتر داد و شاهد کوچک شدن غده تیروئید آنها شد.
۳.
پاسخ به این سؤال که چه کسی ارتباط کمبود ید را با بروز گواتر اثبات کرد:
گاسپار آدولف چاتین (Gaspard Adolphe Chatin) - سال ۱۸۵۱: شیمیدان فرانسوی، نخستین کسی بود که فرضیه کمبود ید را مطرح کرد.
او با اندازهگیری میزان ید در خاک، آب و هوای مناطق مختلف فرانسه و سوئیس نشان داد در مناطقی که گواتر شایع است، میزان ید موجود در محیط و غذای مردم بهشدت پایینتر است. ایوگن باومان (Eugen Baumann) - سال ۱۸۹۶:
او برای اولین بار وجود ید طبیعی در غده تیروئید انسان و حیوانات را اثبات کرد و نشان داد غده تیروئید مرکز ذخیره ید در بدن است. دیوید مارین (David Marine) - سالهای ۱۹۱۷ تا ۱۹۲۰: پزشک آمریکایی که با انجام آزمایشهای گسترده بالینی اثبات کرد کمبود ید علت اصلی گواتر بومی است و اضافه کردن ید به نمک خوراکی از بروز گواتر و اختلالات تیروئید کاملاً جلوگیری میکند.
