لغت فرس اسدی طوسی مصصح عباس اقبال. چهارم.

 

 

                                  باب الجیم

                                        تلاج[1]

بانگ و مشغله باشد، [طَیّان گوید :

  شب بیامد بر درم دربان باج[2]     در بجنبانید با بانك و تلاج ]

                                        تاراج[3]

  غارت بود[4]، [دقیقی گوید :

  دانی که دل من که فگنده است بتاراج

                         آن دو خط مشکین که پدید آمدش از عاج

                                     ورتاج[5]

  گروهی پنیرك را خوانند و آن گیاهی بود برگ او سبز و به هر سویی که قرصه آفتاب رود آن سو همی گردد، [آغاجی[6] گوید :

  مثال بنده و توای نگار دلبر من

                             بقرص شمس و بورتاج سخت میماند]

                                   بَر خَفج[7]

  ثِقلی بود که در خواب بر مردم اوفتد[8] و آنرا بِتازی کابوس خوانند، آغاجی گوید :

  بوصال اندر ایمن بُدَم از گشت زمان

                                  تا فراق آمد و بگرفتم چون برخفجا]

 

                                       فَلج[9]

  غَلقِ در باشد، [علی قرط اندگانی گوید :

  در بفلجم[10] کرده بودم استوار

                                         وز کلیدانه[11] فرو هشته مَدنَ گ]

                                        آکَج[12]

  گُلاّبی بود آهنین بر سر چوبی کرده سقایان و فقاعیان نیز دارند که بدان پاره های یخ کشند از یخدان، عنصری گفت :

  بجستند تاراج و زشتیش را         بِاکَج کشیدند کشتیش را

                                     تَنج[13]

  گویی بِتَنج یعنی فراهم فشار، رودکی گوید:

  مهر مفکن برین[14] سرای سپنج

                                          کاین جهان پاک بازی و نیرنج

  نیكِ او را فسانه دار و  شُد[15]

                                              بدِ او را كمرت نیك بنتج]

                                       خَنج

  نفع باشد[16] و ناز و طرب، عنصری گوید[17] :

  مرا هر چه ملك و سپاهست و گنج

                                        همه زان تُست[18] و ترازوست خَنج

                                        نشكنج[19]

  بناخن گرفتن بود، عنصری گفت:

  آن صنم را ز گاز وز نشکنج

                                         تن بنفشه شد و دو لب نارنج

                                        آرَنج

  بندگاه دست بود میان ساعد و بازو[20]، [بوشکور گوید :

  گَهی ببازی بازوش را فراشته داشت

                              گهی برنج جهان اندرون سپرد[21] آرنج ]

                                    یَغَنج[22]

  ماری بود زرد بی زهر میگزد و زخم نکند و بیشتر در معادن و باغ باشد، شهید گفت :

  مار یغنج[23] اگرت دی[24] بگزید[25]   نوبت مار افعی است امروز

                                    آگنج[26]

امعاء گوسفند باشد آ’نده کرده بگوشت یا چیزی که رسم او بود، [کسائی گفت :

عصیب و گُرده[27] برون کن و زو زونج نورد

                                     جگر بیاژن و آگنج را بسامان کن ]

                                      زَوَنج[28]

  عصیب و روده و مانند آن بود که فراهم نَوَردَند گِرد یا دراز، [رودکی گوید:

  اگر من زَوَنجَت نخوردم گَهی   تو اکنون بیا و زَوَنجَم بخور[29]]

                                    بازپیچ[30]

  و جنبلبود نیز گویند ریسمانی باشد که کودکان هر دو سرهاش برهم بندند و از جایی در آویزند و در میان آن نشینند و از بهر بازی بجنبانند و آنرا بترکی سالنجاق گویند، [بو المثل گوید :

  ز تاک خوشه فروهشته و ز باد نَوان

                                       چو زنگیانی بر باز پیچ بازیگر ].

                                     الفنج[31]

  اندوختن بود، بوشکور گفت:

 

 

 

 

  مَیلفَنج[32] دشمن که دشمن یکی

                                      فراوان و دوست از هزار اندکی

                                      فُرُنج[33]

  پیرامن دهان باشد، [رودکی گوید :

  سر فرو بردم[34] میان آبخور     از فرنج منش خشم آمد مگر[35] ]

                                       مُنج[36]

  نحل انگبین باشد، منجیك گفت :

  هر چند حقیرم سخنم عالی و شیرین

                                آری عسل شیرین ناید مگر از منج [37]

                                     لُنج[38]

  بیرون روی[39] باشد، عماره گفت :

  گفت من نیز گیرم اندر کون[40]

                                      سِبلَت و ریش و موی[41]  لُنج ترا

[و لیبی گفت :

  کُرّه ای را که کسی نرم نکرده است متاز

                                  بجوانی و بزور و هنر خویش مناز

  نه همه کار تو دانی نه همه زور تُراست

                           لُنج پر باد مکن بیش[42] و کتف بر مفراز[43]]

 

 

                                         كنج[44]

چون گوشه باشد در جایی بیغوله و بیغله نیز گویندش، [فردوسی گوید:

  اگر تند بادی بر آید ز کُنج          بخاک افکند نارسیده ترنج]

                                   گولانج

  حلوایی باشد که آنرا لابرلا نیز خوانند، [لبیبی گوید :

  گولانج و گوشت و گُرده و گوز آب و گادنی

                                 گرمابه و گل و گل و گنجینه و گِلیم ]

                                   بَنانَج

  مردی که دو زن دارد آن زنان یکدیگر را بنانج گویند[45] و وسنی همان بود، شهید گفت :

  همی نسازد با داغ عاشقی صبرم

                                     چنان کجا بِنَسازَد بنانج بازِ[46] بنانج

                                     آخشیج

  ضِد باشد چون مخالف، بوشکور گفت :

  کجا گوهری خیره[47] شد زین چهار

                                            یکی آخشیجش بر او بر گُمار

  دیگر طبایع بود .

 

 

 

 

                                       واذیج[48]

  رشته انگور بود، شاکر بخاری[49] گوید :

  همه واذیج پر انگور و همه جای عصیر

                                    رنج ورزید کنون بَر بِخورَد بَرزِگرا

                                     فَرَخج[50]

  فَژَه بود یعنی پلید و زشت، [لبیبی گوید :

  ای بلفرخج ساده همیدون همه فرخج

                            نامت فرخج و کنیت ملعونت بلفرخج]

                                      كَلَخج[51]

  شوخی و چرکی که بر دست و اندام بود، عماره گوید :

  گَنده و بی قیمت و دون و پلید[52]

                                 ریش پر از گوه و تن همه[53] کَلَخج

                                     گیج

  مُعجَب و احمق[54] بود [قریع[55] گفت :

  همه با حیزان حیز و همه با گیجان گیج

                        همه با دزدان دزد و همه با شنگان شنگ]

 

 

 

 

 

                                   کَلج[56]

  سبد حمّامی باشد که بدان زَبال کشد، طیان گفت :

  صد[57] کَلج پر از گوه عطا کرده بر آن ریش

                گفتم گُه بر آن ریش که دی خواجه همی شاند[58]

                                         لَخج

  زاگ سیه که رنگ رزان[59] دارند، [طیان گوید :

  بینی آن زلفین او[60] همچون چنبر بالان بِخَم

                    گر بِلخخ اندر زنی ایدون[61] بود چون آبنوس

                                        لفج

  لب ستبر بود و کسی را گویند که بخشم لفج فروهشته، فردوسی گوید :

  خروشان بکابل[62] همی رفت زال

                                           فروهشته لفج و برآورده یال

                                        سَفج

خربزه نارسیده بود[63]، بوالمثل گفت:

 

 

  نُقل ما خوشه انگور بود[64] ساغر سفج

                       بلبل و صُلصُل رامشگر و بر دست عصیر

                               سُمج و سُمجه[65]

  نقب و حفره زده و بزیر زمین اندر کنده چون خانه نیز باشد، رودکی گفت :

  شو بدان کنج اندرون حتى بجوی

                           زیر آن سمچ است[66] بیرون شو بدوی

                                 غِلغِلیج[67]

  دغدغه باشد یعنی آن که پهلوی کسی را یا زیرِ کَش بر انگشت بکاوی و بجنبانی تا بخندد، [لبیبی گفت :

  چو بینی آن خر بدبخت را ملامت نیست

                            که بر سکیزد[68] چون من فرو سپوزم بیش

  چنان بدانم من جای غلغلیجگهش

                                 کجا بمالش اول بر اوفتد بِسریش[69] ]

 

 

 

 

 

                                        کوچ[70]

  جُغد بُوَد، کوف نیز گویند، بترکی بیغوش گویند، [کسائی[71] گوید:

   اندر آن ناحیت بمعدن کوچ    دزدگَه داشتندکوچ و بلوچ]

                                        لوچ

    أحوَل بود، خطیری[72] گوید :

    آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ

                و آن تویی گول و تویی دول[73] و تویی پایت لنگ

                                       بَفج[74]

  خیو دهان مردم باشد، شهید گفت :

  قِی افتد آنرا که سر و ریش[75] تو بینَد

                          زان خُلم و زان بَفجِ چکان بر سر و رویت[76]

                                       کاج

 سیلی باشد، [عنصری گوید :

  مرو را گشت[77] گردن و سر و پشت

                                        سر پسر کوفته بكاج و بمشت].

 

 

 

                                       كابلیج

    انگشت کهین پای را گویند، [عسجدی گفت: 

  پِل[78] بکوش[79] اندر بِکُفت[80] و آبله شد کابلیچ

                            ز بسی غمها بِبَسته عمر گل پارا بپا(؟)[81]]

                                        پِج پِج[82]

  لفظی است که بُز را گویند و نوازند، رودکی گفت :

  زه دانا را گویند که داند گفت   هیچ نادان را داننده نگوید زه.

  سخن شیرین از زفت نیاید بر    بُز بِپچ پچ نشود هرگز فربه[83]

                                      غِلج[84]

گره دو تا باشد که آسان نگشایند، [معروفی گوید:

  ای آنکه عاشقی بغم اندر غمی شده

                                    دامن بیا بدامن من غِلج بر فِگَن]

 

 

 

 

 

 

                                       خُوچ[85]

  چون پاره گوشت سرخ بود بر سر خروس، دیگر برتری طاق ایوان و بر ترکها نیز گویند، فردوسی گفت:

 سپاهی بکردار کوچ و بلوچ   سگالنده جنگ و بر آورده[86] خوچ*

                                         لَج[87]

  لگد باشد بِپُشت پای، [منجیك گفت :

  یك روز بگرمابه همی آب فرو ریخت

                                  مردی بزدم[88] لج بغلط بر در دهلیز[89] ]

                                      کَبج[90]

  خری بود بریده دم، [ابو العباس گوید :

  ندانستی تو ای خر عمر كبج لاك پالانی(؟)

                  که با خرسنگ بر ناید سروزن پور ترخانی (؟)^[91]]

                                  سپنج[92]

منزل یك شبه بود، فردوسی گوید :

 

 

  سپنجی سراییست دنیای دون

                                      بسی چون تو میرفت غمگین برون]

                                        فنج

  دبّه خایه بود و غُر همین بود،[منجیك گوید :

  عجب آید مرا از تو که همی

                                        چون کشی آن کلان[93] دو خایه فنج]

                                         لنج[94]

  آهیختن بود چیزی را از جایی بجایی و لنج دیگر از جای کشیدن

باشد، [طیان گفت :

  کسی کورا[95] تو بینی درد کولنج[96]

                                   بکافَش پشت و زو سرگین برون لنج]

                                     غارج[97]

  صبوح باشد و غارجی صبوحی، [شاکر بخاری[98] گوید:

  خوشا نبید[99] غارجی با دوستان یک دله

                          گیتی بارام اندرون مجلس ببانگ و ولوله]

                                         هج[100]

راست باز کردن بود چیزی [را] چون علم یا نیزه و مانند آن

 

 

گویند هج کرد و اگر چیزی بر زمین افکنی راست بایستد گویند هج کرد، [منجیك گوید :

  گردون عَلَمِ محنت[101] بر بام[102]  تو هج کرد

                             بینی سخط[103]  خویش بکوس و علم اندر ]

                                          آماج[104]

  معروفست، عماره گوید :

  سرشک دیده بِرُخسار من[105] فرو گذرد

                                        هر آنگهی که بِاماجگاه او گذرم[106]]

                                      برمج[107]

  آن باشد که برای تاریکی یا گودی بدست آوردن یا بردن ببسند (؟) [ببسویند]

                                     ورتیج [108]

  سمانه[109] باشد [زینبی[110] گوید :

  آید از باغ بی سرود و بازیج

                                         دستك بكراغه می برآرد ورتیج ]

                                *****************

                          ملحقات حرف جیم

  لغات ذیل در نسخه اصل نیست ولی نسخ دیگر هر کدام عده ای از آنها را شاملند بقرار ذیل :

                                        سارنج[111]

  مرغی باشد كوچك، صفار مرغزی راست:

  تو كودك خرد و من چنان سارنجم

                                           جانم بِبری همی ندانی رنجم

                                       غليواج[112]

  زَغَن باشد یعنی موش گیر، چنانکه ابو العباس گوید :

  آن روز نخستین كه ملك جامه بپوشید

                                بر کنگره کوشک بدم همچو[113]  غلیواج

[لبیبی گوید :

   ای بچه حمدونه بترسم که غلیواج

                                  ناگه بِربایدَت در این خانه نهان شو[114]]

                                           نمج[115]

  نم باشد، عنصری[116] گوید :

  سنگ بی نمج و آب بی زایش[117]      همچو نادان بود بآرایش

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                        تَرنَج[118]

  تنج باشد[119]، عنصری گوید :

  بتنجید عذرا چو مردان جنگ      ترنجید بر بارگی تنگ تنگ

                                     سَكَنج[120]

  باطلست [کذا[121]]، بوشکور گفت :

  سکنجیده همی داردم بدرد          برنجیده[122] همی داردم برنج

                                           جخج[123]

   تخمه باشد که در گلو آید و خرک نیز گویند .

                                       ترفنج[124]

  راه باریك و دشوار باشد، رودکی گفت :

راهی کو راستست[125] بگزین ای دوست

                                         دور شو از راه بی کرانه و[126] ترفنج

 

 

 

 

                                        شَنج[127]

  سُرین مردم و چهار پای بود، منجیك گفت :

  پیری و درازی و خشک شنجی

                                         گویی بَگُه آلوده لتره[128] غنجی[129]

                                     ارمیج[130]

  نعلین باشد.

                                     نخج[131]

  گیایی درشت باشد که خاک رویان بدان زمین روبند، طیان گفت :

  دست و کف پای پیران پر کلخج  

                                      ریش پیران زرد از بس دود نخج

                                      بَرواج[132]

  آبی که از باران بسقف خانه فرو چکد.

                                     غَفج[133]

  غفج و آبگیر و شمر یکی باشد، عنصری گفت :

  بهر تلی بر، از خسته گروهی

                                       بهر غفجی بر، از فرخسته پنجاه

                                      پسیج[134]

  ساختن کاری باشد، فردوسی گفت :

  بدو گفت رو خود میندیش هیچ

                                       هشیواری و رای و دانش پسیج

 

                                        فَنج[135]

  فنگ باشد که در خایه و زهار پدید آید، قریع الدهر گوید :

  تقویم بفرتان چنان خوار شد امسال

                           چون جخج بخمناوز و چون فنج بخالنگ[136]*(؟)

                                        غنج[137]                                              

  جوال بود، لبیبی گفت :

  و آن بادریسه هفته دیگر غضاره شد

                      و اکنون غضاره همچو یکی غنج پیسه گشت.

                               خشكانج[138]

    یعنی خشک اندام چنانکه لبیبی گوید :

    تو چنین فربه و آکنده چرایی پدرت

                          هندویی بود یکی لاغر و خشکانج و نحیف

                              کیچ کیچ[139]

  یعنى بتفرقه [و] بهره بهره، رودکی گوید :  

  بجمله خواهم یك ماه بوسه از تو وینا بتا

                                   بکیج کیچ نخواهم که فام[140] من توزی[141]

 

                                        ***                

  لغات ذیل منحصراً در حاشیه ن آمده و در هیچیك از نسخ دیگر نیست:

                                       مَهراج

  نام پادشاه هندوستانست، اسدی گوید :

  بزرگی ترا شاه مهراج داد   کت او رنج چیز و که ات تاج داد

                                             غَنج

  نیکو بود و خوش، مسعودی گوید:

  نوای مطرب خوش نغمه و سرودی غنج

                                 خروش عاشق سرگشته و عتاب نگار

                                   بیمار غنج

   بیمارناك بود چنانکه رودکی گفت :

  چو گشت آن پری چهره بیمار غنج

                                           ببرید دل زین سرای سپنج                                     

                                 غلیج

انگز بود و بت که تراشند، شاعر گوید:

چون غلیجی که بُنه بَر کَنَد [کذا؟]

                                      کیست چون تو فژاگن و فرغند

                                        سَکِج

  مویز بود، لیبی گوید :

  همچو انگور آبدار بدی    نون شدی چون سكج ز پیری خشك

                                         مَج

  نام شاعر[ی] بوده است راوی رودکی گوید:

 

 

 

 

 

 

 

  ای مَج شعر نو ز نو[142] از برکن و بخوان

                              از من دل و سگالش از تو تن و روان

                                       وُنج

    گُنجشك بود، عنصری گوید :

    شکار باز خرچال و کلنگ است

                                    شکار باشه وُنج است و کبوتر

                               فَرخَنج

  نصیب باشد، اسدی گوید :

  مرا از تو فرخنج جز درد نیست

                              چو من سوخته در جهان مرد نیست

                             كوچ و بلوچ

   گروهی اند بیابانی که قافله ها زنند و بیشتر تیرانداز باشند[143]

                                    ***                        

  در حاشیه ن در آخر باب الجیم لغات ذیل بدون شاهد بخطی جدیدتر بر نسخه الحاق شده که غالب آنها تکرار لغات سابق است معهدا باز ما آنها را عینأ در اینجا نقل میکنیم :

گیج: معجب بود و چیزی طرفه را بپارسی گیج خوانند، گنج (؟) شوخ مردار باشد، شفشاهنج: شکنجه بود، پخج: پهن شده را گویند ، فلج: غلق در باشد، کبج: [ص: کلج] سبد تونیان بود، لج [ص – لخج] زاگ رنگرزان بود، فرخج: پلید باشد .

کبج دیگر[ص - کلج] : شکن و چین باشد در زلف و رسن و جامه

 

 

 

 

غرنج: ارزن کوفته باشد، لج دیگر لگد کوب باشد بزبان پارسی کوج: جغد بود یعنی کوف، كابليج: انگشت كوچك بود، غلج: بندی بودچون شلوار بند و غيره، غفج: مغاك، فخوج [ص - خوج] : افسر دولت بود، کَشتَج: گیاهی بود خوشبوی، هج: راست بود یعنی بپا کرده، نمج: تری بود که از سنگ یا از جای نم بر آید، تمساح نهنگ بود چنانکه شاعر گوید :

  از چه می ترسی من یقین دارم  ليس في البحر غيرنا تمساح

                       -------***--------

                           باب الحاء

                              نیامد

---

[1] - س این لغت را ندارد.

[2] - چ: آمد این شبدیز با مرد خراج.

[3]- س این لغت را ندارد.

[4]- ن:  تاراج غارت و یغما بود.

[5] - س این لغت را ندارد، چ: ورتاج این گیائی باشد که پنیرک خوانندش، ن: ورتاج پنیرک بود گیاهی بود سبز و برگ او گرد هرکجا که قرص خورشید می روداز آن سو همی گردد.

[6]- چ: منجیک گوید:

   مثال بنده و آن تو نگارا      کلیچه آفتاب و برگ ورتاج

[7] - س ابن لغت را ندارد.

[8] - از این جا ببعد فقط در ع هست.

[9] - س این لغت را ندارد، ن: بفلنج (؟) قفل در باشد.

[10] - ن: بفتنج.

[11] - وز کلید اندر فرو، رسیدی: در کلیدان اندرون.

[12]- س این لغت را ندارد، ن: آکج کلنگ سرتیز فقاعیان که بدان یخ شکنند، [عنصری] گوید:

  بزخم عدو دسته شد ناپدید[کذا]   آکج را گرفته به جنگ آمدند(؟) چ (ص 16) آکج قلابی بود آهنین بر سر چوبی بسته، و در ص 15: آکج قلابی آهنین بود که سقایان بدان یخ از یخدان بکنار کشند.

[13] - در ع: در محلی دیگر فرو نشاندن بود (بدون مثال).  در س تعریف این لغت از قلم افتاده، چ:تنج در هم فشردن باشد.

[14] - ن: درین.

[15] - س: شده.

[16] - از اینجا ببعد در چ و ن نیست.

[17] - س این بیت دیگر عنصری را مثال آورده:

  ای مایه طربم و آرام روز و شبم 

                                  من خنج تو طلبم و تو رنج من طلبی

در ن علاوه بر بیت مذکور در متن این بیت دیگر عنصری آمدهـ

  من طالب خنج تو شب و روز       اندر پی کشتنم چرائی

[18] - چ: همه آن توست، ن: همه آن تو.

[19] - س: نشکنج فراز گرفتن از دست و اندام و ناخن گرفتن، چ: فراز گرفتن بود از دست و اندام بناخن، ن: فرا گرفتن بود از اندام بسر دو ناخن.

[20] - چ: بندگاه دست بود که پیوسته ساعد بودزیر بازو.

[21] - س و ن: بود.

[22] - س: یغنج مار زردی باشد گزد لیکن زخم و زهر ندارد و در باغ بیشتر باشد، چ: یغتنج [کذا] مار باغی باشد، ن: یقنج [کذا] ماری باشد گزنده و زهردار [کذا؟؟].

[23] - چ: یغتنج، ن: یقنج.

[24] - س: دی گَرَت.

[25] - ن: نگزید.

[26] - سک آکنج روده گوسفند بودکه آگنده بگوشت و دنبه کنند، ن: آگنج امعای گاو و گوسفند باشدآگنده بگوشت، چ:آگنج و آگن امعای گوسفند باشد که بچیزی بیاگنند.         

[27] - س: روده، ن: عصیب و گرده برون کن تو زود بر هم کوب.

[28] - سک زونج عصیب و روده و پیه بود و مانند اینها که فراهم نوردند، چ: زونج لکانه عصب بود، ن: زویج [کذا] عصب باشد و لکانه نیز گویند

[29]- در چ و ن این بیت معروفی آمده است:

  همی ز آرزوی کیر خواجه را گَهِ خوان

                                      بجز زونج نباشد خورش بخوانش بر

[30] - چ: بازپیچ رسنی باشد که زنان و کودکان ببندند و برو نشینند و می آیند و میروند در هوا معلق، س این لغت را ندارد، ن: بازبیج [کذا] رسنی باشد دو تا از سقف فروهشته بر میان ان رسن بنشینند و پای فرو هلند  و بباد زور خویش همی آید و می شود.

[31] - ن: الفنج اندوختن بود الفغده نیز گویند، س: الفنج اندوختن و جمع کردن بود.

[32] - ن: مألفنج.

[33] - فُرُنج و پوز و نول همه پیرامن دهان باشد.

[34] - چ: کردم.

[35] - س: از فُرُنج من بخشم آمد مگر.

[36] - س: مُنج زنبور انگبین باشد و آنرا بعربی نحل گویند.

[37] - س: زاید همی از مُنج.

[38]-  س و ن: بیرون روی را لنج گویند.

[39] - چ: رخ.

[40] - س: گفت من تیز دارم اندر کون.

[41] - ع: روی، ن: موی و.

[42] - چ: هیچ.

[43] - این قطعه در ن و ع نیست، چ هم فقط بیت دوم را دارد.

[44] - ن: کنج بتازی زاویه خوانند، چ: کنج بیغوله باشد، س: مطابق متن الا آنکه لغت بیغله را ندارد، ن (در حاشیه): کنج و سمج نقب و حفره و بزیر زمین اندر کَنده رودکی گوید:

  شو بدان کنج اندرون خمّ بجوی  زیر آن سمجی است بیرون شو بدو

[45] - جمله بعد فقط در ع و چ هست.

[46] - یعنی با، ن: با بتانج (کذا؟).

[47] - در جمیع نسخ خیره آمده با این حال باز شاید صحیح چیره باشد یعنی غالب و سعدی در همین خصوص گوید:

  گر یکی زین چهار شد غالب       جان شیرین بر آمد از قالب

[48] - این لغت فقط در ع بصورت آونج آمده و آن ظاهرا تصرفی است از نَسّاخ، چ: وادنج کوی چفته رز باشد، س: واذیج جائی که انگور رسته باشد، ن: وازیج چوب انگور باشد که رسته بود.

[49] - در ن (فقط) زبیبی.

[50]- س:  فرخج فژه بود یعنی زشت، ن: فرخج پلید و پلشت بودو فژه همین معنی دارد، چ: فرخج و پلشت فَژاگن همه پلید باشد و  زشت.

[51] - ن (در حاشیه) کَلَخج شوخی باشد که بر اندام بود.

[52] - چ و ن (در حاشی): حقیر.

[53] - س و چ: همه تن، ن (در حاشیه): جمله تنش.

[54]- چ اضافه دارد: [و خویشتن ستای].

[55] - ن (درحاشیه) مثل متن اما در س: قریع الفرس و در چ: قریع الدهر.

[56] - س: کلج سبیده و سوده گرمابه [کذا؟] باشد، چ: کلج شکن و چین باشد، شاکر بخاری گفت:

  فری زان زلف مشکینش چو زنجیر  ستاده صد هزاران کلج بر کلج، کلج دیگر سبد گرمابه بانان باشد، ن: کلج دو نوع است یکی چین و شکن بود چنانکه شاکر بخاری گفت (همان بیت فوق) و معنی دیگر از نسخه افتاده است.

[57] - در چ: سد.

[58]- شاند از مصدر شاندن بمعنی شانه کردن و همی شاند یعنی پیوسته شانه میکرد.

[59] - س و چ: صبّاغان.

[60] -چ و ن: زلفینگان.

[61] ن: اکنون.

[62] - ن: ز زاول.

[63] - س اضافه دارد: [که آنرا بشکنند و بان شراب خورند]، ن اضافه داردک [و نقل کنند در شراب]، چ اضافه دارد: [و بماوراء انهر او را بِشکنند و میانش تهی کنند و بدو شراب خورند].

[64] - س:بدو.

[65]- س:  سمج و سمجه نقب و حجره که بر زمین کنده باشند، چ: سمج و آهون نقب باشد، ن (رجوع شود بذیل لغت کنج).

[66] - چ: سُمجیست.

[67] - غلغلیج دغدغه باشد چنانکه بغل کسی را بکاوند تا بخندد، س: غلغلیج دغدغه باشد چنانکه کسی را پهلو یا زیر کش بکاوی بخندد، چ: غلغلجه و دغدغه و کَلخَرجه این همه آن باشد.

[68]- سکیزیدن بر وزن ستیزیدن بمعنی جَتن و خاست است و بر سکیزد یعنی بر جهد.

[69] - یکی از معانی سریش که در اینجا همان مراد است ناله و افغان باشد.  این قطعه بتمامی فقط در چ هست، در س:

  چنان بدانم من جای غلغلیجگهش  که هم بمالِش اول بر افتدش خنده

و در ن:

  چنان من بدانم جای غلغلیگهش که چون بمالم بر خنده خنده افزاید.

[70] - ن: کوچ مرغی است خقیر که بشب بانگ کند و خود را از درخت آویزد، شعر:

  کوچ ز شاخ درخت خویش آویخته بانگ کُنان تا سر آب دهن ریخته

س: کوچ جغد بود و کوف نیز گویند، چ: کوچ و جغد و چغو جمله کُنگُر باشند.

[71]- چ: عنصری.

[72] - چ: مثل متن، س: عنصری، ن: لبیبی.

[73] - دول یعنی محیل و مکار.

[74]- چ: بفج کسی که بوقت سخن گفتن خدو از دهن می آیدش گویند بفجش همی شود، س این لغت را ندارد، ن (در حاشیه) بفج کف دهان و خذوی دهان مردم باشد.

[75]- در ع این لغت را کاتب بغلط کفج ضبط کرده.

[76] - چ: روی.

[77] - چ: مرد را کرد.

[78] - چ:گویا همین صحیح است که مطابق س و ن در متن آمده یعنی پِل که بمعنی پاشنه پاست.

[79] - متن مطابق س، در چ و ن: کفش، کوش شکل دیگر کفش است که هنوز هم در لهجه های دهات [کذا]معمول است.

[80]- بگفتم و آن غلط است، صحیح بکفت و بکفتم استاز مصدر کفتن بمعنی شکافتن و ترکیدن.

[81] - مصراع دوم بشکلی که در چ آمده و در متن آوردیم درست نیست، در ن:

  از پس غم های تو تا تو مگر کی آئیا که گویا اصلاحی است از یکی از خوانندگان و در س: از بس غم های بیشه از دیا کاملیخ (؟؟)

[82] - س: پچبج لفظی است که بز را نوازند و نیز سخن بود پنهان گفتن یعنی مردم پج پج میکنند.  چ این لغت را ندارد.

[83]- ن فقط بیت دوم را دارد، ع مصراع اول و چهارم را.

[84] - چ: غلج گره بعلقه باشد، س: غلج گره باشد که آسان نگشایند.، ن: غلج گره دو تا باشد.

[85] - خوج آن پاره گوشت باشد که بسر خروس رسته باشد.  ن (در حاشیه): خوچ افسر خروس بود، چ: خوچ تاج خروس بود و خوچه نیز گویند.

[86]- ع: برازنده

*   نرموره بانوچ آمده تاج خره خوچ آمده

                                 مرد دوبین لوچ آمده لاغر بدن لخ لخ بود.

ادیب الممالک فراهانی

[87] - س این لغت را ندارد، ن: لج لگدی باشد که بپشت پای زنند و لپرک نیز گویند، چ: لج لگد باشد.

[88] - ن: بزدش.

[89] - چ این قطعه یوسف عروضی را اضافه دارد:

  معاذ الله که نالم من ز چشمش[کذا!] وگر شمشیر بارد ز آسمانش

  بیک پُف خَف توان کرد مرو را           بیک لج پخج هم کردن توانش

[90]- این لغت فقط در ع و س هست، در س: کیج [کذا] خر دم بریده باشد و نیز چهارپای بود.   

[91] - معنی و ضبط این شعر که فقط در س هست معلوم نشد.

[92] - این لغت فقط در ع و ن (در حاشیه) هست.  ن (در حاشیه): سپنج رهگذری باش و کاروانسرای.

[93] - در س و رشیدی : گران.

[94]- س این  لغت را ندارد، چ: لنج آهختن بود چنان [که] گوییبرون لنج و برون آهنج، ن: لنج آهختن بود یعنی بیرون کشیدن از جائی

[95] - ن: کسی را کش.

[96] - چ: کسی کو را تو بینی گو برون لنج [کذا؟].

[97]- چ: غارج  صبوح کردن باشد،ن: غارج صبوح باشد.

[98] - متن مطابق س و ن، چ: عرتامی(؟؟)

[99]-س: خوش چون نبیذ.

[100]- ن: هج راست باز کردن علم بود، س هج راست باز کردن بود چون علمی و یا نیزه ای و مانند این اگر راست بر زمین بستاد گویند هج کرد، چ: هج راست باز کردن بود چون علمی یا منجوقی که راست باز کنند گویند هج کرد و اگر چیزی از دست بیفگنی و راست ایستد گویند هج کرد.

[101] - س: حکمت.

[102] - س و ن: نام.

[103] - چ: بخط.

[104] - س: آماج آن خاکی باشد توده گرد کرده که نشانه تیر برو نهند.

[105] - چ: تو.

[106] - چ: گذری.

[107] - ضبط و معنی این لغت که در هیچیک از نسخه هاس دیگر نیست معلوم نشدشاید همان برمج فرهنگه باشد که بمعنی لامسه آمده.

[108] - این لغت در س نیست.

[109] - سمانه نام مرغ کوچکی است که بعربی آنرا سُمانی و سلوی میخوانند، میدانی در کتاب السامی فی الأسامی سمانی و سلوی را بسمانه ترجمه کرده و زمخشری نیز در مقدمه الأدب در ترجه سُمانی و سلوی کلمه فارسی ورتیج را آورده پس شکی نمیماند که ورتیج و سمانه بمعنی همین مرغی است که امروز آنرا بلدرچین که نام ترکی آن است میخوانند، مولوی گوید:

   چون مست شود ز باده حق    شهباز شود کهین سمانه

غالب فرهنگ نویسان فارسی ندانسته سمانه را مخفف آسمانه که بمعنی سقف خانه است گرفته انه و شمس فخری لغت ورتیج را

ورسیج خوانده و بعادت ناخوش خود شعری هم بعنوان مثال برای آن ساخته است که جهت متاخرین سند شده است.

[110]- چ: زینتی، ن (در حاشیه): بینی [کذا].

[111] - این لغت فقط در چ و س هست.

[112] - این لغت فقط در چ و س  و حاشیه ن هست، متن مطابق س است، چ: غلیواج ویش (؟)باشد، ن (در حاشیه): غلیواج مرغ گوشت ربای یعنی زغن بود.

[113]- چ: من چو.

[114] - این بیت فقط در ن (در حاشیه) هست.

[115] - این لغت در هر سه نسخه دیگر هست و از نسخه اصل ساقط است.

[116] - س: کسائی.

[117] - س: بی آتش.

[118] - فقط در چ و ن.

[119]- یعنی در هم فشرده.

[120] - این لغت فقط در چ هست.

[121] - سکنج بمعنی باطل در هیچیک از فرهنگ ها بدست نیامد و ظاهرأ متن غلط است و مثال نیز میفهماند که سکنجیده در آنجا بمعنی باطل استعمال نشده.  سکنجیدن بمعنی تراشیدن و گزیدن و خراشیدن است چنانکه ناصرخسرو گوید:

  رخسار ترا ناخن این چرخ سکنجد  تا چند لب لعل دلارام سکنجی

و در بیت بوشکور هم همین معنی مناسب است.

[122] - ظاهرأ صحیح ترنجیده است بمعنی در فشار و فشرده

[123] - این لغت فقط در چ هست بدون ذکر مثالی، در فرهنگ جهانگیری و رشیدی: جخج و جخش نام علتی که مانند بادنجان بزرگ از زیر گلوی مردم آویزان شود، لبیبی گوید:

  از گردن او جخش در آویخته گوئی 

                                  گوئی خیکی است پر از باد در آویخته از بار

[124] - این لغت فقط در چ و ن هست.

[125] - چ: راهی آسان و راست.

[126] - چ: بی کرانهء.

[127] - این لغت فقط در چ و ن هست.

[128] - لتره یعنی پاره پاره و کهنه.

[129] - غنج یعنی جوال و خرجین.

[130] - این لغت بدون ذکر مثالی فقط در چ هست و در هیچ فرهنگی نیز باین صورت یافت نشد.

[131] - این لغت فقط در چ و حاشیه ن هست، ن (در حاشیه): نخ گیاهی بود که از او جارو سازند.

[132] - این لغت فقط در چ هست و مثال هم ندارد.

[133] - این لغت فقط در چ هست و در آنجا بجای غفج غفجی چاپ شده.

[134] - ایضأ فقط در چ.

[135] - این لغت هم فقط در چ هست

[136]- ضبط و معنی درست این شعر مفهوم نشد.

*تقویم به فرتان [شاید: بفرغانه] چنان خوار شد امسال

چون جخج به خمناوز و چون فنج به خالنگ.

قریع الدهر.

https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AC%D8%AE%D8%AC?q=%D8%AC%D8%AE%D8%AC

[137]- این لغت فقط در چ هست، در ن (در حاشیه): ایزغنج جوال بود و غنج نیز گویند و همین شعر را مثال آورده با این تفاوت که مصراع دوم در آنجا باین شکل است:

  و اکنون غضاره همچو یکی ایزغنج گشت: ایزغنج در فرهنگ ها بدست نیامد و محتملست که ناشی از غلط کتا و سهو نساخ باشد.

[138] - این لغت فقط در ن هست.

[139] - ن و چ و چ [کذا؟]: کیچ تفاریق باشد یعنی بهره بهره.

[140] - فام شکل دیگر وام یعنی قرض.

[141] - توزی از توختن یعنی ادای دین کردن.

[142] -در فرهنگها ، ای مج کنون تو شعر من.

[143] - برای مثال آن که در نسخه نیست رجوع کنید بلغت "لوچ و  "خوچ" که سابقأ گذشت.