۱۳۸۹ اردیبهشت ۱۹, یکشنبه

ترازو، وزن من چیست؟ بیخود کسی همایون نشود!

http://www.ketabname.com/../bookstore/images_of_books/13/7/1379-j.jpg

http://www.ketabname.com/main2/images/orange.gif جغرافیای استرابو
نویسنده : - استرابو
ناشر : موقوفات دكتر محمود افشار
نوبت چاپ : چاپ اول
تاريخ نشر : 1383 شمسى
قيمت:
12.66$ http://www.ketabname.com/main2/images/notavailable.gif

همایون صنعتی زاده و ترجمه جغرافیای استرابو
محمدحسن گنجى
مدتها بود که بعد از سالها مفارقت و دوری، نام همایون صنعتی‏زاده را به صورتهای مختلف (در رابطه با شعر، ترجمه، نثر، اظهارنظر،و غیره) در صفحات بخارا می‏دیدم و در فکر آن بودم که از چگونگی زندگی او آگاه شوم. گاهی فکر می‏کردم که او هم مانند بسیاری ازهموطنان عزیز دور افتاده ترک یار و دیار کرده و به خارجه مهاجرت کرده است. زمانی می‏اندیشیدیم که به کنج انزوائی در کرمان یاروستاهای آن پناهنده شده و خود را سرگرم فعالیتی ثمربخش کرده است. چون شناخت من از او چنین است که او با استراحت و زندگی‏آرام مخالف است و نمی‏تواند بی‏کار آرام بگیرد. من در صدد پیدا کردن او بودم که روزی در اردیبهشت گذشته تلفنم زنگ زد و صدای او راشنیدم که گفت: من همایون صنعتی‏زاده‏ام و کتاب جغرافیای استرابو را ترجمه و چاپ کرده‏ام و از من نشانی می‏خواست که آن را برایم‏ارسال نماید.

من که درست چهل و پنج سال بود او را ندیده بودم از احوالش پرسیدم و اولین سؤال من این بود که در کجا است؟ و چه می‏کند؟بدون هیچ تأملی گفت: من در یک بهشت زندگی می‏کنم، گفتم: چطور، بهشتی شده‏ای؟ گفت: چند سال است روستایی در 150کیلومتری جنوب کرمان را برای تولید گل محمدی و گلاب برگزیده‏ام و حالا که فصل گل است این روستا واقعاً دست کمی از بهشت‏ندارد.

شنیدن این مطلب مرا بیاد داستانی انداخت که بازگو کردن آن را به عنوان یک جمله معترضه بی‏مناسبت نمی‏دانم. در سالهای دهه اول‏قرن حاضر یعنی در 1307 در موطن من بیرجند، اداره سجل احوال دائر شده بود و همه افراد ملزم بودند نام خانوادگی برگزیده و سجل‏احوال بگیرند. روزی استاد دانشمندم میرزا محمدحسین مهتدی که یکی از پیش کسوتان گمنام مدرنیسم ایران به شمار می‏رود در سرکلاس از شاگردان پرسید که هر یک چه نام خانوادگی انتخاب کرده‏اند و به چه مناسبت. همین که نوبت به من رسید گفتم من نمی‏دانم به‏چه مناسبت، ولی بزرگان خانواده معتقدند که ما از اعقاب گنجعلی‏خان هستیم و به همان مناسبت نام گنجی را انتخاب کرده‏اند. گفت:گنجعلی‏خان مرد بزرگی بوده و در سفرهای خود به هندوستان از راه بیرجند و سربیشه عبور کرده است. او در لاهور باغ معروفی به نام‏شالیمار برای شاه عباس بنیاد نهاده است که شاعری درباره آن گفته است:

اگر فردوس در روی زمین است‏
همین است و همین است و همین است‏

این بیت را در وصف حال بهشت صنعتی‏زاده برایش خواندم و نشانی و شماره تلفن خود را رد و بدل کردیم. یکی دو روز بعد کتاب‏جغرافیای استرابو همراه با 6 جلد دیگر از تألیفات همایون صنعتی‏زاده به دستم رسد و معلومم شد که او روزها را صرف کار کشاورزی وشبها را وقف ترجمه و پژوهش می‏کند.

من همیشه بر آن عقیده بوده‏ام که پژوهشگران و اندیشمندان بی‏طرف و بی‏غرض که در آینده‏تاریخ تحول فرهنگ نوین کشور را تدوین کنند فصولی از آثار خود را به افرادی مانند همایون‏صنعتی‏زاده که نقش مؤثری در تحول فرهنگ ما داشته‏اند ولی تا حدودی گمنام زیسته‏اند،تخصیص خواهند داد. از این رو به فکرم رسید که ضمن اظهارنظر درباره اهمیت ترجمه‏جغرافیای استرابو مترجم آن یعنی همایون صنعتی‏زاده را تا حدی که اطلاعات من، و حوصله‏صفحات بخارا اجازه می‏دهد به خوانندگان جوان مجله معرفی کنم. به همین جهت عنوان این‏مختصر را «همایون صنعتی‏زاده و ترجمه جغرافیای استرابو» نام نهادم و چون می‏دانم که حق‏مطلب چنانکه مطلوب من است ادا نخواهد شد. همین جا از دانشمندان و علاقمندانی ماننددوست دیرینم جناب آقای ایرج افشار یزدی و آقای عبدالحسین آذرنگ و دیگران که مصاحبه‏هاو یادداشتهای آنها همواره زینت‏بخش صفحات بخارا است تقاضا می‏کنم که مصاحبه‏ای باهمایون صنعتی‏زاده به عنوان ناشری که به ادعای خود در نشر بیشتر از 1000 عنوان کتاب نقش‏داشته و چاپخانه افست (17 شهریور) و کارخانه کاغذ پارس را تأسیس کرده ترتیب دهند تاخوانندگان بخارا شناسائی شایسته‏ای از او پیدا کنند.

باری بعد از تلفن اولی آقای صنعتی‏زاده چند بار از من دعوت کرد برای یک آخر هفته کوتاه‏هم که شده سری به بهشت او بزنم ولی متأسفانه من به علل گرفتاریهای مختلف زندگی این‏دعوت را نتوانستم بپذیرم و به او متذکر شدم که در فرصتهای کوتاهی که به دست می‏آید ترجمه‏کتاب جغرافیایی استرابو را می‏خوانم و با اصل ترجمه انگلیسی مقابله می‏کنم و هر وقت کار آن‏تمام شد از طریق مجله بخارا درباره آن اظهارنظر خواهم کرد و ضمناً از او خواستم که یک شرح‏حال کوتاهی از خود اگر آماده دارد برایم بفرستد و طولی نکشید که شرح زیر را از طریق فکس‏دریافت کردم.

«همایون صنعتی‏زاده در سال 1304 هجری شمسی در تهران متولد شد. کودکی را زیر نظرجدش حاج علی‏اکبر صنعتی در پرورشگاه ایتام صنعتی گذراند و تحصیل کرد. در سال 1314شمسی برای گذراندن دوره دبیرستان به تهران آمد و در کالج آمریکائی تهران نام نویسی کرد. تابستانها در کتابفروشی تهران - اول خیابان لاله‏زار شاگردی می‏کرد و با کتاب و کتابفروشی آشناشد. پس از اتمام دبیرستان با وجود اصرار پدرش، مرحوم عبدالحسین صنعتی‏زاده از رفتن به‏دانشگاه خودداری کرد. در بازار تهران مدتی شاگردی و سپس به کار بازرگانی پرداخت. از سال‏1334 تا سال 1347 سرپرست مؤسسه انتشارات فرانکلین شد. در طول سیزده سال سرپرستی‏آن مؤسسه در ترجمه و انتشار بیش از هزار عنوان کتاب نقش داشت. به مدت 10 سال تدوین وچاپ کتابهای درسی ابتدائی ایران و کلیه کتابهای درسی افغانستان را اداره کردو شرکت صنعتی‏کتابهای جیبی را به وجود آورد. وسائل کار و هزینه‏های تألیف و چاپ دائره‏المعارف فارسی به‏سرپرستی دکتر غلامحسین مصاحب را فراهم آورد. چاپخانه افست (17 شهریور) و کارخانه‏کاغذ پارس را تأسیس کردو در سال 1347 از مدیریت مؤسسه فرانکلین کنار رفت. چند سال‏شرکت مروارید خلیج فارس را اداره می‏کرد و مروارید می‏کاشت آنگاه به اداره کارخانه خرمای بم(رطب زهره) مشغول شد و موزه صنعتی کرمان را پایه‏گذاری کرد. پس از انقلاب به کشت گل‏محمدی در کوهستان لاله‏زار پرداخت و کارخانه گلاب زهرای کرمان را تأسیس نمود. در سالهای‏اخیر در زمینه تاریخ علم و هنر در ایران باستان فعالیت قلمی داشته است.»

آنچه باید همه درباره همایون صنعتی‏زاده بدانند همان است که خود او با تواضع علمی‏درباره خودش گفته ولی آنچه در این مختصر مورد توجه من است دوران 13 ساله از عمرصنعتی‏زاده یعنی سالهای 1334 تا 1347 است که او سرپرستی مؤسسه انتشاران فرانکلین را برعهده داشته است.

مؤسسه فرانکلین یک مؤسسه آمریکائی انتشاراتی غیرانتفاعی معروفی است که با هدف‏اشاعه مسائل فرهنگی و علمی عمومی جهان به وجود آمده است مرکز آن در شهر نیویورک وسرمایه آن کمک‏ها و هدایایی است که کمپانی‏های بزرگ آمریکا از محل مالیات قانونی خود از در اختیار آن قرار می‏دهند. مؤسسه در بسیاری از کشورهای اسلامی از جمله مصر و عراق وپاکستان قبل از ایران شعبه‏هایی داشت و در سالهای بعد از 28 مرداد 1332 به طوریکه امروزهمه می‏دانند نفوذ و دخالت آمریکا در امور ایران روز به روز بیشتر می‏شد و این امری بود که به‏نظر این جانب صرفاً نتیجه موقعیت فوق‏العاده حساس جغرافیایی کشور ما بود، در آن سالهارقابت‏های گوناگون آمریکا و روسیه شوروی روز به روز شدیدتر می‏شد و واقعه بزرگ تاریخی‏قرن بیستم که بعدها جنگ سرد نام گرفت در حال تکوین بود. سیاست اصلی آمریکا در آن سالهااین بود که روسیه شوروی را از همه طرف با پیمانهای مختلف نظامی محاصره کند و سیاست‏اصلی شوروی چنین بود که پرده آهنین دورادور خود را هر چه ممکن است نفوذناپذیر سازد وایران ما که از طرفی هم مرز روسیه شوروی و از طرف دیگر از راه خلیج فارس و دریای عمان درواقع محدود به آبهای آزاد اقیانوس هند بود، آسیب‏پذیرترین بخش منطقه در نظر گرفته می‏شدکه هر یک از دو قطب قدرت در حال تکوین جهان سعی داشتند حمایت آن را به خود جلب کرده‏و حتی الامکان مانع بسط نفوذ حریف دیگر در آن شوند. از این رو بود که علاوه بر قراردادهای‏نظامی آشکار و پنهان رد و بدل شده، هر یک از آن دو سعی می‏کردند از طریق موسسات‏فرهنگی وابسته زمینه را برای تسهیل احراز مقاصد خود فراهم سازند. در چنین شرائطی بود که‏موسسه فرانکلین هم به کشور ما معرفی شد و سرپرستی آن در کف با کفایت همایون صنعتی‏زاده‏قرار گرفت.

این مؤسسه در وهله اول کار خود را با ترجمه و احیاناً تدوین کتب درسی در سطوح مختلف‏آغاز کرد و به تدریج به ترجمه آثار معروف فرهنگی، علمی، فلسفی، هنری و غیره جهانی‏پرداخت و چنین بود که به گفته همایون صنعتی‏زاده در مدت 13 سال سرپرستی او در مؤسسه‏فرانکلین در نشر بیشتر از 1000 عنوان نقش داشت و این رقم که این روزها به نظر چندان‏چشم‏گیر نمی‏آید در آن سالهای دشوار از اهمیت وافری تا حد اعجاز برخوردار بود.

برنامه صنعتی‏زاده این بود که با موافقت و حمایت وزارت فرهنگ (آموزش و پرورش‏امروز) و مقامات دیگر مملکتی برای هر یک از رشته‏های علوم آموزشی از ابتدائی گرفته تادانشگاه، حداقل یکی دو متن معتبر جدید به زبان فارسی آماده سازد و این برنامه را از طریق‏ترجمه متون انگلیسی به موقع اجرا می‏گذاشت.

صنعتی‏زاده به عنوان سرپرست تام‏الاختیار مؤسسه فرانکلین، قبل از همه چیز دانشمندان‏متبحر زبان‏دان یا مترجمین قابل اعتماد را جستجو می‏کرد و با عقد قرارداد آنها را به کار ترجمه وامی‏داشت. همین که همکار علاقه‏مند یا مترجم شایسته‏ای پیدا می‏کرد او را به هر قیمتی شده‏دلگرم نگاه می‏داشت و موجبات راحتی خیال او را از لحالظ حق‏الزحمه و حقوق فراهم‏می‏ساخت و در نتیجه طولی نکشید که تعداد زیادی دانشمندان دانشگاهی و دانشجویان و دبیران‏و معلمان علاقه‏مند را به خود جلب کرده و دستگاه فرانکلین را آنچنان توسعه داد که در زمان‏واحد احتمالاً ده‏ها نفر به عنوان طرف قرارداد یا حقوق بگیر موظف سرگرم ترجمه و تألیف برای‏آن بودند. صنعتی‏زاده صرف‏نظر از احترامی که مؤدبانه برای همکاران دانشمند خود قائل بود ازهیچ کمکی نسبت به آنها مضایقه نمی‏کرد از جمله اینکه تقریباً همه آنهایی را که مایل بودند برای‏یک آشنایی بیشتر با جهان کتاب و کتاب‏نویسی با هزینه مؤسسه به مدتهای کم یا زیاد به‏کشورهای اروپا و آمریکا می‏فرستاد. او همین برنامه را درباره ناشرینی که طرف قرارداد او بودنداجرا می‏کرد و زیاد بودند ناشرینی که به دعوت او از مسافرت‏های خارجی بهره‏مند می‏شدند. ازجمله اشخاص دانشمندی که با او همکاری نزدیک داشتند و من می‏شناختم دکتر محمودصناعی، دکتر محمود بهزاد، احمد آرام، دکتر مصطفی مقربی، ابوالقاسم قربانی، دکتر حافظفرمانفرمائیان، دکتر مجتبائی، هوشنگ پیرنظر و همسرش ثمینه باغچه‏بان و در قسمت‏های‏اداری امیر صمیمی، علی‏اصغر مهاجر، هرمز وحید، پرویز کلانتری و امثال آنها بودند. رعایت‏حال و رفاه همکاران او تا حدی بود که در آن روزها که به کنار دریا رفتن معمول روز می‏شد او درسواحل نوشهر قطعه زمین بزرگی را به دست آورده و بین همکاران قسمت کرد و به آنها کمک‏کرد که در آنجا ساختمان بسازند تا بتوانند با فراغت و دور از جنجال زندگی شهری به کار خودبپردازند. کتابی که تحت قرارداد برای او ترجمه می‏شد هر چقدر هم سنگین و دشوار بود، ازچندین مرحله به اصلاح امروز ویرایش می‏گذشت و در نتیجه با آن درجه از دقت و صحت به‏چاپ می‏رسید که پشت جلد آن جمله «ترجمه رسمی از کتاب... چاپ مؤسسه فرانکلین» به نظرمی‏رسید. برای اینکه نمونه‏ای از کارهایش را ارائه داده باشم، مختصری از جریان یکی دو تألیف‏و ترجمه را که خودم طرف معامله بوده‏ام، در این جا بازگو می‏کنم.

در خرداد 1335 بود که روزی همایون از من وقت ملاقاتی خواست و همین که به دفتر محقرآن روز او در طبقه دوم ساختمان کوچکی در خیابان شاه رفتم کتابی کوچک، در قطع بزرگ باجلد رنگی زیبائی به نام جغرافیای طلائی(1) به دستم داد و گفت این یک کتاب درسی درباره‏جغرافیای عمومی برای مدارس ابتدائی است و اگر ترجمه آن را جایگزین کتاب فعلی سال پنجم‏ابتدائی کنیم، خدمت بزرگی به توسعه دانش نوآموزان، خود کرده‏ایم. او درست می‏گفت، چون‏در آن زمان کتاب جغرافیای ابتدائی روی کاغذ بسیار ارزان با نقشه‏های سیاه و سفید درهم چاپ‏می‏شد. صنعتی‏زاده اضافه کرد که تا مطالب کتاب آماده شود، او فیلم و زینگ آن را فراهم خواهدکرد و کتاب ابتدائی را برابر و مانند جغرافیای طلایی منتها به زبان فارسی برای اول سال‏تحصیلی آماده خواهد ساخت. قراردادی به مبلغ مختصر 7500 تومان به نام من و دو نفر ازشاگردان خوب و جغرافیدان من یعنی شادروانان دکتر لطف‏اله مفخم‏پایان و حسین خلیلی‏فرمنعقد شد و آغاز به کار کردیم و طولی نکشید که کتاب جغرافیای سال پنجم ابتدائی با قطع بزرگ‏و کاغذ مرغوب و عکسها و نقشه‏های رنگی دلچسب دانش‏آموزان به موقع، به بهای 35 ریال‏منتشر شد و هجوم دانش‏آموزان در بعضی شهرها برای دریافت آن به قدری بود که شنیدیم بازارسیاه پیدا کرده و تا جلدی 150 ریال به فروش رسیده است. به موازات این اقدام صنعتی‏زاده باشادروان دکتر پرویز خانلری قرارداد جداگانه‏ای منعقد ساخت که با همان شرایط و کیفیت‏هاکتاب تاریخ ابتدایی را با مطالبی مناسب با تاریخ ایران و اسلام آماده سازد. در آن روزها گفته‏می‏شد که هر دو این کتابها را در آمریکا به انگلیسی ترجمه کرده‏اند و کلیه آمریکائی‏ها که درسمت‏های مختلف مأمور ایران می‏شدند، می‏بایستی به منظور آشنائی با تاریخ و جغرافیای‏ایران این کتاب را خوانده و امتحان بدهند.

موفقیتی که کتاب جغرافیائی پنجم ابتدائی کسب کرده بود ما را به فکر انداخت که کتابی نظیرآن با همان شرایط و نفاست درباره جغرافیای ایران برای سال ششم ابتدائی آماده سازیم ولی‏مشکل کار در این بود که در مورد این کتاب فیلم و زینگ و نقشه و تصویری در دست نبود و بایدهمه چیز را از ابتدا آماده سازیم. صنعتی‏زاده هنرمند بزرگ و گرانقدر امروز، استاد پرویز کلانتری‏را که در آن روزها جوانی پرشور و شوق بود پیدا کرد و او سراسر کتاب را با نقاشی‏های مناسب‏حال درباره معیشت‏های ایرانی و محیط زیست آنها مزین ساخت.

همانطوری که در جای دیگر بارها گفته‏ام کتابهای تاریخ و جغرافیای ابتدائی فرانکلین نقطه‏عطفی در آموزش ابتدائی بود که نوجوانان را سر شوق و ذوق می‏آورد و زیاد بوده‏اندجغرافیدانانی که به من اظهار کرده‏اند که با علم جغرافیا و تحصیل در آن رشته از طریق همان‏کتابها آشنا شده‏اند. این کتابها از اولین روز انتشار تا 15 سال باب روز بود و هر سال در تعدادزیادی تقریباً بدون هزینه تجدید چاپ می‏شد و برای اداره مربوط وزارت معارف، منبع درآمدی‏پیش‏بینی نشده بود.

سال بعد از انتشار جغرافیای ایران صنعتی‏زاده کتاب عظیم جغرافیای جهان تألیف چند نفرجغرافیدانان روز آمریکائی را که برای دانشگاه‏ها آماده شده بود برای ترجمه پیشنهاد کرد ولی من‏چون سخت درگیر بنیان‏گزاری و توسعه اداره کل هواشناسی (سازمان هواشناسی کشور امروز)بودم پیشنهاد او را نپذیرفتم و ترجمه آن کتاب به وسیله مترجم زبردست آقای ابوطالب صارمی‏صورت پذیرفت و کتاب با تجدید چاپ سالها مورد استفاده دانشجویان دانشگاه‏ها قرار گرفت.

اگر روزی فهرست 1000 عنوانی که صنعتی‏زاده با تواضع تمام می‏گوید که در تولید آنهانقش داشته فراهم گردد ملاحظه خواهد شد که در مورد بسیاری از علوم محض و طبیعی وانسانی متداول در مراکز آموزشی، آن روز کشور ما خدمات مشابهی در نوآوری و توسعه کمی وکیفی آنها به عمل آورده است و به همین علت است که به نظر اینجانب او را عاملی موثر درتوسعه فرهنگ نوین کشور باید دانست.

همایون صنعتی‏زاده در سالها فعالیت انتشاراتی کمبود یک دائره‏المعارف فارسی را برای بالابردن سطح فرهنگ عمومی و کمک پژوهشگران احساس کرده بود و از این رو در سال 1336 به‏فکر ترجمه یک دائره‏المعارف انگلیسی افتاد و برای این کار دائره‏المعارف یک جلدی کلمبیاوایکینگ(2) را که در اغلب خانه‏های آمریکائی وجود داشت برگزید و برای انجام کار شادروان‏دکتر غلامحسین مصاحب را که دانشمندی بسیار فاضل و دقیق و دانش دوست و علاقمند به‏فرهنگ مملکت بود در نظر گرفت و دست او را باز گذاشت تا به هر نحوی که خود او مصلحت‏می‏داند مقدمات کار را فراهم نماید. مرحوم دکتر مصاحب جلساتی مشورتی با مشارکت افرادی‏مانند شادروانان دکتر حسین گل‏گلاب، احمد آرام، دکتر مهدی فروغ، دکتر محمد معین، دکتر کمال جناب، دکتر اسفندیار بزرگمهر و اینجانب ترتیب داد (نگاه کنید به عکسی که در اردیبهشت‏1336 از اولین نشست این گروه مشورتی برداشته شده است) و قرار بر این شد که تمام‏مدخل‏های علمی و عمومی دائره‏المعارف کلمبیا وایکینگ به فارسی ترجمه شود و به جای‏مدخل‏های تاریخی و جغرافیائی و اجتماعی که به جوامع آمریکائی و غربی مربوط می‏شودمعادلهای درباره تاریخ و جغرافیا و فرهنگ و ادب و آئین‏ها و سنن ایرانی جایگزین گردد و برای‏هر بخش مسئول و سرپرست و ویرایشگری در نظر گرفته شد و طرح تدوین دائره‏المعارف واردمرحله عمل شد که در ضمن آن قرار بر این بود که سرپرستی بخش جغرافیا و تهیه فیش‏های‏جغرافیایی را من بر عهده داشته باشم. من هم به نوبه خود دو سه تن از شاگردان علاقه‏مند وزرنگ کلاس خود را برگزیدم که زیر نظر جواد صفی‏نژاد (استاد دانشمند بعدی دانشگاه تهران)صدها فیش تهیه و تنظیم نمایند که همه در سالهای بعد وسیله مسئولان دیگر از جمله شاگرددیگر من، دانشمند خسرو خسروی مورد بهره برداری قرار گرفت و جلد اول دائره‏المعارف پرارزش و کم نظیر به طوریکه همه می‏دانند اول بار در سال 1345 منتشر گردید و سالها طول‏کشید تا جلد دوم آن با تلاش‏های دیگر علاقمندان تدوین شود. جالب است که شادروان دکترمصاحب در دیباچه جلد اول، چنین نوشته است: «ایشان (آقای همایون صنعتی‏زاده) مطلبی به‏من گفتند که جا دارد در این دیباچه نقل شود و آن اینکه، با اقدام چنین کاری و عملی ساختن آن،سنتی در این کشور گذاشته خواهد شد» و اکنون بعد از حدود چهل سال با ملاحظه ده‏هادائره‏المعارف مختلف که در حال تدوین و تکوین است می‏بینیم که صنعتی‏زاده با چه دوراندیشی اقدام به ترجمه دائره‏المعارف کرده است.

در این فاصله کار مؤسسه فرانکلین بالا گرفته و دستگاه آن وسعتی پیدا کرده بود به طوریکه‏دفتر صنعتی‏زاده محل ملاقات شخصیت‏ها و استادانی شد که همه اهل قلم و پژوهش بودند. درروزهای سال 1338 بود، من لااقل هفته‏ای یک بار به دفتر فرانکلین سر می‏زدم. روزی‏صنعتی‏زاده نقشه‏های خود را درباره جغرافیا از جمله طرح‏هایی مانند انتشار کتب درسی مدارس،تهیه نقشه‏های جغرافیایی کشور و انواع اطلس‏ها و امثال آن را برای من بازگو کرد و پیشنهاد کردکه من از تمام اشتغلات خود دست کشیده و تمام وقت در اختیار او قرار گیرم و فعالیت‏های‏جغرافیایی مؤسسه را سرپرستی کنم و در مقابل دو برابر آنچه درآمد ماهانه دارم از او حقوق‏دریافت کنم. ولی من نمی‏توانستم از دانشگاه و هواشناسی که به هر دو علاقه‏مند بودم دست‏بردارم و پیشنهاد او را نپذیرفتم و در نتیجه رفت و آمد من به فرانکلین کمتر شد. یک روز در بهار1338 صنعتی‏زاده ضیافتی در رستوران رزیدانس در خیابان ویلای آن روز و دکتر نجات الهی‏امروز به افتخار چند تن از هیئت امنای مؤسسه فرانکلین که به ایران سفر کرده بودند به راه‏انداخته بود. در آنجا که با آنها صحبت می‏کردم همه درباره تلاشهای ثمر بخش و پشت کارتحسین برانگیز همایون در پیشبرد هدفهای فرانکلین سخن می‏گفتند.

این بود مشتی از خروار و نمونه‏ای از 1000 عنوانی که همایون صنعتی‏زاده در ترجمه وتدوین آن نقش داشته است اما در این جا ممکن است این سؤال برای خوانندگان بخارا پیش آیدکه همایون با چه منابعی این خدمات را انجام می‏داده است. در جواب چنین سؤال احتمالی بایدبه یاد داشت که همایون صنعتی‏زاده در همان سالهای اول تأسیس مؤسسه فرانکلن در تهران ازطرف مرکز فرانکلین مأموریت پیدا کرد که شعبه آن مؤسسه را در کشور هم زبان ایران، یعنی‏افغانستان دائر نماید و او در سفر به افغانستان قراردادی بست که کتابهای درسی افغانستان را درایران چاپ کند و این کار را انجام داد و مبلغ جالبی برای فرانکلین کنار آورد. مؤسسه فرانکلین‏یک مؤسسه غیرانتفاعی بود و مدیریت آن ملزم بود درآمدهای مازاد بر هزینه‏های جاری آن را درراه توسعه آن به کار اندازد. در آن زمان مانند حالا ناشرین ایرانی در مورد هر عنوانی که به چاپ‏می‏رساندند حداکثر تا 15 درصد قیمت پشت جلد را سهم مؤلف یا مترجم و تولید کننده‏می‏دانستند و همایون که ترجمه‏ها و نوشته‏های مؤسسه فرانکلین را وسیله ناشرین مختلف‏انجام می‏داد در هر مورد 15% قیمت روی جلد را به نفع مؤسسه فرانکلین دریافت می‏کرد و همه‏را با صداقت در راه توسعه فعالیت‏های مؤسسه به کار می‏گرفت و شاید از همین محل بود که‏روزی کتابهای جیبی و روزی چاپخانه افست (17 شهریور) را به راه انداخت که در آن زمان به‏عنوان بزرگترین و مدرن‏ترین و ثمربخش‏ترین چاپخانه شهرتی به دست آورده بود و زمانی‏کارخانه کاغذ پارس را تأسیس کرد که خود عامل مهمی در توسعه چاپ کتاب در سطح کشور به‏شمار می‏رفت و با داشتن این امکانات بود که صنعتی‏زاده در سالهای آخر نه فقط بیشتر کتب‏درسی وزارت معارف ما را تدارک می‏دید بلکه تمام کتابهای درسی مدارس افغانستان را نیز درایران تهیه می‏کرد. این بود مختصری درباره 13 سال زندگی همایون صنعتی‏زاده تا جائی که من‏اطلاع داشتم. داستان زندگی پر فعالیت و در عین حال پر حادثه سالهای بعد زندگی این مرد بزرگ‏را باید تنظیم کنندگان تاریخ شفاهی انتشارات از طریق مصاحبه‏ها که قبلاً اشاره کردم به دست‏آورند یا اینکه خود او شرح حال خود را که قطعاً آماده دارد منتشر سازد.

اما درباره ترجمه جغرافیای استرابو تا جایی که من اطلاع دارم، آقای صنعتی‏زداه کار ترجمه‏آثار تاریخی و فرهنگی ایران را برای موقوفه دکتر محمود افشار از سال 1377 با ترجمه‏جغرافیای تاریخی ایران، تألیف دانشمند شهیر و ایرانشناس بی‏نظیر روسی بارتولد آغاز کرده‏بود.

متن انگلیسی جغرافیای تاریخی ایران و مخصوصاً مقدمه فاضلانه و 30 صفحه‏ای‏بازورث(3) بر آن به زبانی بس دشوار توأم با یادداشت و یا نوشته‏های پیچیده تدوین شده بود که‏به نظر اینجانب ترجمه آن کاری دشوارتر از ترجمه نسبتاً ساده جغرافیای استرابو بوده و ترجمه‏آن کتاب و مخصوصاً اصلاحات و نظراتی که ویراستاران ابراز کرده‏اند، آقای صنعتی‏زاده را نه‏فقط به صورت مترجمی متبحر درآورده بود بلکه او را به پژوهش در مسائل مربوط به ایران‏باستان علاقمند ساخته بود و در نتیجه او با بسیاری از منابع تحقیق و نوشته‏های شرق شناسان‏آشنائی پیدا کرده و به شهادت یادداشتها و یا نوشته‏های کتاب جغرافیای استرابو تعدادی از آن‏قبیل منابع را در اختیار داشته و یا از کتابخانه ظاهراً قوی دانشگاه کرمان استفاده کرده است وتوانسته است چند کتاب دیگر درباره ایران قبل از اسلام برای موقوفه دکتر محمود افشار ترجمه‏کند. من هم برای تهیه این مختصر دوره کامل 17 جلدی متن انگلیسی را در کتابخانه بسیار غنی وکم نظیر مرکز دائره‏المعارف بزرگ اسلامی در اختیار داشتم و همین که تصمیم به معرفی ترجمه‏صنعتی‏زاده گرفتم از کتاب 11 تا 17 مروری به عمل آورده و از هر 10 صفحه کتاب یک صفحه راخود ترجمه کردم و با مقایسه این ترجمه‏ها با قسمت‏های مربوط از ترجمه کتاب جغرافیای‏استرابو به هیچ موردی که از درک ناصحیح مطلبی حکایت کند برخورد نکردم و از این رواطمینان حاصل کردم که از نظر مطابقت محتوای ترجمه با متن نقصی در ترجمه وجود ندارد.ولی مسئله تعبیر مفاهیم در قالب زبان فارسی مسئله‏ای است که بیشتر به روش تحریر و سلیقه‏مترجم در انتخاب الفاظ معادل در زبان فارسی ارتباط دارد و باید اعتراف کنم که در این مقایسه‏ترجمه‏های خودم با نوشته‏های صنعتی‏زاده بسیار اصلاحات و تعابیر دلچسب نو را آموختم.




به نظر این نویسنده آقای همایون صنعتی‏زاده در ترجمه کتاب جغرافیای استرابو با دو مشکل‏مواجه بوده یکی جمله‏بندی متن انگلیسی و دیگری کثرت اعلام خاص، از لحاظ جمله‏بندی‏مواردی در متن انگلیسی دیده می‏شود که در ازای یک جلمه از 20 سطر تجاوز می‏کند ولی‏مترجم مفهوم آن جمله را بدون اینکه خللی در آن ایجاد شود در غالب چهار یا پنج جمله کوتاه به‏فارسی برگردانده است. اما موضوع نام‏های خاص اعم از تاریخی و جغرافیایی و اسامی انسانهادر این کتاب به قدری زیاد و نامأنوس است که گاهی خواننده را خسته می‏کند. در فهرست چهل‏صفحه‏ای «اعلام تاریخی اشخاص و اقوام و جغرافیایی» که در آخر کتاب به چاپ رسیده ونامهای جغرافیایی آن مشخص شده حدود 2850 نام آمده که 1500 نام آن جغرافیایی است وبقیه نام اشخاص و قبایل است (همین جا باید یادآور شوم که از نقایص این فهرست این است که‏نام اسکندر مقدونی که داستانهای او بخشی از تمام کتاب را اشغال کرده در این فهرست از قلم‏افتاده است.)

می‏توان گفت که تقریباً تمام این نام‏ها یا یونانی اصل و یا به صورت یونانی شده نامهای غیریونانی است. چون اکنون مسلم شده است که یونانیانی که دو سه قرن بعد از اسکندر بر آسیای‏جنوب غربی حکومت می‏کردند تمام نامهای محلی را به نامهایی یونانی مبدل کرده‏اند و این‏مطلب را خود استرابو نیز یادآور شده است و در اینباره چنین می‏گویند:

«اریستابولوس(4) رودی را که از سغدیانا می‏گذرد پولی تیمتوس(5) می‏نامد و این اسم رایونانیان تحمیل کردند. همانگونه که اسم‏های بسیاری از دیگر مکانها را تحمیل کردند و پاره‏ای رابا اسمهای نوین نامگذاری کردند و در طرز نوشتن بسیاری جاهای دیگر دست بردند (ص 41)».

تعدادی اندک از این همه نام‏های جغرافیایی در کتابهای تاریخی قدیم مانند ایران باستان‏پیرنیا و امثال آن به دست ما رسیده است ولی به صورت‏های مختلف و تلفظهای دیگر که بیشتراز شکل فرانسوی شده آنها اقتباس شده است مانند سیلیزی و فریجی و حال این که در کتاب‏حاضر تمام این نامها به صورت تلفظ اصل یونانی و لاتین به فارسی برگردانده شده ولی‏متأسفانه این عمل یک دست انجام نشده است. چون از صورت انگلیسی نام‏ها آن چنانکه در فهرست آخر کتاب آمده چنین استنباط می‏شود که در تبدیل نامهای نامأنوس یونانی ولاتینی که‏مثلاً
CH در فارسی یکجا به «خ» مبدل شده (achilleieum اخیلیوم ص 7) و در جای دیگر «چ»شده است (sceptachi سپتاچی ص 10) یا Sc که در اینجا به صورت «س» آمده، در جای دیگر«اسک» شده است (scidides اسکیدیس ص 11) یا حرف C که گاهی «ک» و زمانی «س» شده‏است (colchis کلخیس ص 11 و Cyrus سیروس و کیروس ص 15).

صنعتی‏زاده که به گفته استاد ارجمند ایرج افشار در مقدمه بر کتاب مورد بحث ما مدتها وقت‏خود را صرف ترجمه متون یونانی مربوط به ایران از انگلیسی به فارسی کرده و تجربه‏هایی دراین فن اندوخته است.(6) به خواهش موقوفات دکتر محمود افشار یزدی اقدام به ترجمه بخش‏مربوط به ایران در جغرافیای استرابو کرده است. و در مقدمه ترجمه چندین صفحه به شرح حال‏استرابو از تولد او در حدود 64 ق . م تا وفاتش در 24 میلادی تخصیص داده و او را چنانکه بایدو شاید برای خوانندگان خود معرفی کرده است و اطلاعات زیادی درباره اجداد و تبار پدری ومادری استرابو و مقام شامخ اجتماعی او به دست می‏دهد و چنین نتیجه می‏گیرد که «استرابوتباری مخلوط داشته و از پشت یونانیان صاحب آوازه و یا آسیایی‏هایی بوده که شاهان نپتوس رابه عنوان سرور و ساتراپ و روحانی نما خدمت می‏کردند اما با وجود اینکه خون آسیایی دررگهای او جریان داشته زبان و تربیت او کاملاً یونانی بوده است.» او اضافه می‏کند که استرابو بایدثروتی هنگفت به ارث برده باشد و آنقدر اندوخته داشته است که بتواند با فراغت خاطر تن به‏مسافرت‏ها داده و به کسب دانش و پژوهش بپردازد. مترجم سپس درباره استادان استرابو که همه‏از فلاسفه زمان خود بوده‏اند و همچنین از تمایل و تعلق او به مکتب فلسفی رواقیون سخن‏می‏راند و درباره مسافرتهای استرابو نیز توضیح کافی می‏دهد و در پایان انگیزه استرابو را که‏عمری به پژوهش در تاریخ‏نگاری گذرانده در نوشتن و تدوین جغرافیا با نقل قول او چنین بیان‏می‏کند که:

حال باید شرح دهم که کدام کشورها و سرزمین‏ها را شخصاً دیده و درباره کدام کشورها وسرزمین‏ها از گفته‏ها و نوشته‏های دیگران سود جسته‏ام. در غرب از ارمینه تا سواحل تیرهیتا روبه روی ساردینیا و در سمت جنوب از دریای اوگینه (دریای سیاه) تا مرزهای حبشه را به چشم‏خود دیده‏ام. در میان جغرافی نویسان کسی را نخواهید یافت که بیش از من سفر کرده ومسافت‏های طولانی‏تری را پیموده باشد. آنان که بیش از من در نواحی غربی سفر کرده‏اند به‏اندازه من در مشرق مسافرت نکرده‏اند و آنانکه در شرق بیش از من جهانگردی کرده‏اند فرصت آن‏مقدار سیاحت را که من در مغرب کرده‏ام نداشته‏اند.»

اما در جهان جغرافیا و مخصوصاً در تاریخ تحول این علم استرابو از چند جهت از اهمیت‏خاص برخوردار است.

1 - به خاطر اینکه آخرین نفر از جغرافیدانان دوران باستانی یعنی قبل از میلاد است‏

2 - به خاطر اینکه تنها جغرافیدان آن زمانها است که آثارش پایدار مانده و قسمت عمده آنچه درتاریخ تحول جغرافیا درباره هزاره قبل از میلاد در مغرب زمین نوشته شده، از آثار او اقتباس شده‏است.

3 - به خاطر اینکه نوآوریهایی در تفکر جغرافیایی عنوان کرده که صدها سال پایدار مانده وراهنمای قرون وسطائی‏های آزادمنش بوده است.

بنابر آنچه در تاریخ علم جغرافیای مغرب زمین مسطور است در هزار سال بین زمان هومر که‏از خود ایلیاد را به یادگار گذاشته و میلاد مسیح در یونان فلاسفه زیادی بوده‏اند که درباره نجوم وجغرافیا زحماتی کشیده و درباره نهادی ساختن اصول و مبانی علمی جغرافیا سهم به سزائی‏داشته‏اند ولی باید دانست که تفحصات بعدی به اثبات رسانده که دانشمندان یونانی خود خوشه‏چین اصول علومی بوده‏اند که سالها قبل از آنها در مصر و کلده و آشور و سومر پی‏ریزی شده‏چنانکه گفته شده است که اصول ریاضی و هندسه یعنی حساب‏گری و اندازه‏گیری و تشخیص‏سمت شمال و جنوب اول بار در مصر ابداع شده و یا تقسیم سال به 360 روز و 12 ماه سی‏روزه و همچنین تقسیم دایره به 360 درجه و بسیاری از اصول جبر و مقابله اول بار در سومر وبسیاری از اصول هیئت و نجوم در بابل و آشور به وجود آمده و یونانیها این اصول جغرافیایی راتحت نظم آورده‏اند که در موارد زیادی به نام آنها در کتابها ثبت شده است. از آن جمله می‏توان‏ازتالس(7) (قرن ششم ق.م) به خاطر ابداع قواعد هندسی، اناکسیماندر(8) به خاطر اختراع‏ساعت آفتابی و پیشنهاد فصول سال و ترسیم اولین نقشه جهان، هکاتئوس(9) به خاطر شرح وتوصیف نواحی که تدوین کرده بود، هردوت به خاطر اینکه جغرافیا را مبنای تاریخ می‏دانسته وتاریخ او پر از مطالب جغرافیایی بوده است، افلاطون و ارسطو به خاطر فرضیات فلسفی درباره‏مسائل متعدد جغرافیای طبیعی و کرویت زمین، هیپارکوس به خاطر تقسیم‏بندی زمین،اراتوستن و پوزیدونیوس(10) به خاطر اندازه‏گیری محیط و ابعاد زمین، بر اساس مدار ونصف‏النهار و جغرافیدانان نامدار دیگر نام برد که بسیاری از آثار دست اول این بزرگان علم‏جغرافیا در یونان با گذشت زمان از میان رفته و آنچه درباره اینها امروز گفته می‏شود در کتب وآثار متفرقه دیگر نقل شده ولی استرابو به همه آن آثار دسترسی داشت و درباره اغلب آنها اظهارنظر انتقادی کرده است و به گفته پرستون جیمس جغرافیدان معاصر آمریکایی(11) بیشتر آنچه‏درباره جغرافیا در دوره کلاسیک گفته می‏شود از کتب استرابو اقتباس شده است.

اهمیت دیگر استرابو در نو آوری‏های او در تعاریف و مفاهیم جغرافیا است که تا جائی که به‏جغرافیا ارتباط پیدا می‏کند مبنای نهضت علمی رنسانس را فراهم کرده است.

تعریفی که استرابو از جغرافیا و ترکیبی بودن آن آورده و آن را جغرافیای نوین خوانده به‏صورتی است که امروز هم با وجود پیشرفت‏ها و فن‏آوریهای قرن 19 و 20 به قوت خود باقی‏است و هیچ جغرافیدانی نمی‏تواند منکر آن گردد. آن تعریف چنین است:

«همانظور که انسانی که زمین را اندازه می‏گیرد اصول کار خود را از منجمین اقتباس می‏کند که‏آنها هم از دانش فیزیک دانان استفاده برده‏اند همانطور جغرافیدان هم می‏بایستی حساب کار خودرا از کسی که زمین را اندازه‏گیری کرده جدا سازد ولی به او و کسانی که به نوبه خود مورد اعتماداو بودند اعتماد کند آن وقت در مرحله اول به شرح و توصیف جهان مسکون ما اندازه شکل ومشخصات آن و نیز نسبت و روابط انسان با کره زمین به طور کلی بپردازد و این وظیفه اصلی یک‏جغرافیدان است آنوقت و در مرحله دوم می‏بایستی به صورتی مناسب و شاسیته به شرح‏قسمت‏های متعدد زمین اعم از خشکی و دریا بپردازد و ضمناً متوجه جاهایی باشد که چنانکه‏باید مورد بحث دانشمندان قبلی که ما تصور می‏کردیم مطلع‏ترین افراد در آن مطچالب بوده‏اند قرارگرفته است.»

استرابو جغرافیای خود را در 17 کتاب منتشر کرده که دو جلد اول آن را به بحث در کلیات‏جغرافیایی و ذکر منابع و آثار گذشتگان تخصیص داده سپس 8 جلد درباره اروپا، 6 جلد درباره‏آسیا و یک جلد آخر را درباره لیبیا (آفریقای امروزی) به رشته تحریر درآورده است. با ظهورمسیحیت و استیلای کلیسا در کشورهای اروپائی آثار جغرافیای یونانی به تدریج از میان رفته‏ولی خوشبختانه تمام 17 جلد جغرافیای استرابو در قرن ششم میلادی به دست آمده و بارها به‏زبان‏های دیگر اروپایی ترجمه و چاپ شده است.

در اثر مندرجات آثار استرابو بوده است که پژوهشگران اروپایی طی چند قرن درباره آثاردیگر جغرافیدانان دوران کلاسیک اطلاعاتی از گوشه و کنار جمع آوری کرده و یادگارهای‏پایداری از خود به جای گذاشته‏اند.

استرابو ظاهراً به نوشته‏های فلاسفه و دانشمندان یونانی مخصوصاً در ایامی که در مصر وکتابخانه اسکندریه می‏گذرانده دسترسی داشته و از همه آنها در تدوین مجلدات جغرافیایی خوداستفاده کرده و همه مطالب آنها را با ذکر مأخذ نقل کرده و مورد تأیید یا نقد و گاهی نفی قرار داده‏است و در بسیاری موارد گفته‏های آنها را با توجه به واقعیاتی که در سالهای بعد از آنها به دست‏آمده اصلاح کرده است. مشاهدات عینی خود او محدود به بخش شرقی سواحل مدیترانه ازایتالیا تا نیمه‏های آسیای صغیر و همچنین مصر و اسکندریه و رود نیل تا حدود آبشار اول بوده‏است که درباره شرائط جغرافیائی و تاریخی این منطقه اطلاعات مطمئنی به دست می‏آید ولی‏خارج از این منطقه هر چه دورتر برویم گفته‏های او مبهم‏تر ولی در عین حال تقریباً تنها مطالب‏نوشته‏ای است که به دست محققین اروپائی افتاده است. و بارها به زبانهای مختلف ترجمه وچاپ شده است. بنابر آنچه مترجم انگلیسی در مقدمه جلد اول کتاب ذکر کرده، استرابو درتدوین دوره جغرافیای خود از 40 مأخذ بهره بر گرفته است.

همانطور که قبلاً اشاره شده 6 جلد از کتابهای 17 گانه او یعنی از کتاب یازدهم تا هفدهم‏مربوط به آسیا یا دنیای معلوم آن زمان در فاصله بین مدیترانه و هندوستان امروز مخصوصاًفلات ایران و آنچه امروز به آسیای جنوب غربی معروف است می‏شود و همین 6 جلد به علاوه‏جلد هفدهم تا آخرین کتاب درباره لیبیا (آفریقا) است که آقای همایون صنعتی‏زاده با سلاست‏بیان و صداقت قابل ستایشی به فارسی برگردانده است.

در ترجمه آقای صنعتی‏زاده هر هفت کتاب آخر استرابو در یک جلد 490 صفحه‏ای تحت‏عنوان «جغرافیای استرابو - سرزمین‏های زیر فرمان هخامنشیان» تدوین شده و زیر عنوان«سرزمین‏های زیر فرمان هخامنشیان» هم از خود مترجم است که کاملاً صحیح و منطبق باواقعیت‏های تاریخی انتخاب شده است.

درباره متن اولی چنین می‏توان گفت که استرابو در تدوین دوره کامل جغرافیای خود در 17کتاب نظم و ترتیب خاصی رعایت نکرده به طوری که هیچ یک از کتابهای 17 گانه او و فصول وبخش‏های آن عنوان خاصی ندارد که از تخصیص متن به مکان یا سرزمین خاصی حکایت کند.هر یک از کتابها به چندین بخش تقسیم شده و هر بخش از چندین جمله تشکیل شده که این‏جمله‏ها شماره‏گذاری شده و این شماره‏ها است که به بهترین صورتی خواننده را به مطلب موردنظر او راهنمایی می‏کند (مانند شهر شوش - جمله 4 از بخش 3 کتاب پانزدهم)

@روال کار استرابو چنین است که در مورد هر روستا، شهر، ناحیه، منطقه و سرزمین که نام‏می‏برد اول شرائط طبیعی آن مانند کوه و دشت و رودخانه و دریاچه و فواصل راه‏ها و آب و هواو پوشش گیاهی اشاره می‏کند و رابطه آن را با نواحی مجاور روشن می‏سازد سپس به مسائل‏انسانی مانند نوع معیشت (چوپانی، دامداری، کشاورزی، صنعت و امثال آن) می‏پردازد و پس ازآن به مسائل تاریخی و مشکلات قبیله‏ای و آداب و سنن و مذاهب و زبان و شرح حال بزرگان ومردان آوازه‏دار و آثار آنها می‏پردازد. او جمیع این اطلاعات را از ده‏ها آثار و نوشته از فلاسفه ودانشمندان یونانی و غیر یونانی که در اختیار داشته اقتباس کرده و درباره هر مطلبی، گوینده ومرجع مطلب را ذکر می‏کند و به تمام این مطالب با نظر انتقادی نگریسته و صحت و سقم آن رامورد قضاوت قرار می‏دهد. مخصوصاًدر جاهایی که مسافت‏ها و فواصل مطرح است اقوامی‏مختلف را با هم مقایسه کرده و معقول‏ترین را تأیید می‏کند. در میان منابع مورد استفاده بیشتر ازهمه به نوشته‏های اراتوستن تکیه می‏کند و ارقام او را برمی‏گزیند.

از جمله مسائل بسیار قابل توجه که در این نظر سنجی‏های او به چشم می‏خورد نفی صریح‏گفته‏ها و نوشته‏های اغراق‏آمیزی است که حامیان اسکندر درباره فتوحات و جهان کشائی‏های اواز خود به یادگار گذارده‏اند.

در بخش اول از کتاب یازدهم که به بحث درباره کلیات آسیا و قسمتی از آن تخصیص یافته،هنگامی که از دریای کاسپین (دریای خزر که به عقیده استرابو خود خلیجی از دریای شمالی بوده‏ص 3) صحبت می‏کند چنین می‏گوید:

«4 - با انگیزه افزودن بر افتخارات اسکندر چه بسیار مفهوم‏های نادرست و خطا درباره این‏دریا نوشته شده است. چون همه بر آن بودند که رود تانائیس (دن) اروپا را از آسیا جدا می‏سازد وسرزمین میان این دریا و رود تانائیس وسعت بسیار دارد و این نواحی را قدرت مقدونیه نگرفته‏بود بر آن شدند که در شرح لشکرکشی‏های اسکندر دست ببرند تا شاید این شهرت پا بگیرد که‏اسکندر این بخش از آسیا را نیز گشوده بوده است. بنابراین دریاچه سیوئیس که تانائیس به آن‏می‏ریزد را با دریای کاسپین یکی دانستند و این را هم دریاچه خواندند و اصرار ورزیدند که تا راه‏آبه‏ای زیرزمینی این دو با یکدیگر ارتباط دارند و هر یک بخشی از دیگری است.» ص 29

یا اینکه در کتاب پانزدهم ک به سرزمن‏های واقع بین هند و نیل از طرفی و کوههای تاورس ودریای جنوبی از طرف دیگر محدود است و با فلات ایران امروز مطابقت دارد. اختصاص یافته واز هر کتاب دیگر استرابو اطلاعات جغرافیایی آن درباره ایران امروز بیشتر است. در بخش اول‏جمله 5 (ص 261 کتاب ترجمه فارسی) چنین می‏گوید:

«5 - این گزارش‏ها را اگر نادیده گرفته و به منابع پیش از لشکرکشی اسکندر به هند رجوع کنیم‏وضع را از این هم آشفته‏تر می‏یابیم. معقول است فرض کنیم اسکندر آنچه را در این منابع بوددرست پنداشته و باور کرده بوده زیرا خوش اقبالی پرده چشمانش شده و نمی‏گذاشت واقعیات‏را ببیند. به هر حال «نئارخوس» می‏گوید: اسکندر چون شنید هم سیروس و هم سیمرامیس به‏هند لشکر کشیده و از آن جا باز پس نشسته و از همراهان سیمرامیس تنها 20 نفر و از لشکریان‏سیروس فقط هفت نفر جان به سلامت بردند درصدد برآمد تا سپاه خود را از گدروزیا بگذراند.اسکندر می‏پنداشت چون اینان ناکام شده بودند اگر بتوانند سپاه پیروزمند خود را به سلامت ازمیان همان اقوام و نواحی بگذراند افتخار عظیمی نصیب او خواهد شد. این پنداشت سبب شدتا آنچه را در آن منابع آمده بود باور نماید.

6 - تا چه اندازه می‏توان این گزارش‏های مربوط به سیروس و سیمرامیس را باور کرد؟مگاستانس عملاً این استدلال را می‏پذیرد و توصیه می‏کند که داستانهای کهن درباره هند رانپذیریم. می‏گوید هیچ‏گاه نه سپاهی هندی و توسط هندیان به دیگر کشورها گسیل شده و نه‏سپاهی از دیگر کشورها بدان جا رفت تا بر هند تسلط یابد... .

7 - آشکار است این داستانها را چاپلوسان اسکندر از خود ساخته و جعل کرده‏اند. نخست بااین وضعیت روبرو هستیم که گفته‏های این مورخان با یکدیگر سازگار نیست. سپس می‏بینیم‏پاره‏ای از این افسانه‏ها را بعضی از مورخان نقل کرده‏اند و دیگران در آن باره ساکت‏اند. باور کردنی‏نیست اعمالی چنین قهرمانانه انجام شده باشد و بعضی مورخان از آن بی‏خبر مانده باشند یا اگرخبر آنها را گرفته‏اند از ذکر آنها خودداری کنند. از اینها گذشته شاهدیم آن مردم و اقوامی که‏می‏گویند این اعمال قهرمانی شگفت‏انگیز در قلمرو آنان رخ داده به کلی از این مطالب‏بی‏اطلاع‏اند. افزون بر تمام اینها اعمالی را که به هرکول نسبت می‏دهند مدت‏های مدید پس ازجنگ تروا رخ داد و همه از ساخته‏ها و جعلیات مؤلف کتاب «ماجراهای هرکول» است خواه‏مؤلف آن کتاب «پی ساندر» باشد یا دیگری.»

همانطور که قبلاً اشاره شده دوره کامل جغرافیای استرابو در 17 کتاب تدوین شده و تقریباًتمامی دنیای مفهوم آن زمان را در بر دارد که مترجم دانشمند آقای همایون صنعتی‏زاده، کتابهای‏11 تا 17 آن را به فارسی برگردانده است که درباره محتوای هر کتاب چند سطری برای آگاهی‏علاقه‏مندان در این جا ذکر می‏شود.

کتاب یازدهم در 62 صفحه و 14 بخش درباره آسیا صغیر آنچه بین رود تانائیس(12) و هند45000 استادیا قرار دارد، شامل: قفقاز، آلبانی، دریای کاسپین، هیرکانیه، پارتیا، باکتریا، آریا،دیانا، ماد، ارمنیه، بین‏النهرین، بابلستان، درنگه(13) و سرزمین‏های اقوام ماساژت(14) و سکایا.

کتاب دوازدهم در 60 صفحه و 8 بخش بیشتر درباره آسیای صغیر شامل کاپادوکیه(15)،ملینه(16)، کاتانیا(17)، بونتس(18)، فریکیه(19)، ارمنستان، بی‏تی‏ینه(20)، لیدیا(21) و غیره.

کتاب سیزدهم در 57 صفحه و 8 بخش بیشتر درباره پلوپونتس، تروا (سرزمین داستانهای‏حماسی هومر) میگدونیا و سواحل و بنادر دریای اژه.

کتاب چهاردهم در 72 صفحه و 6 بخش مخصوص بونیه، کاریه و دیگر نواحی یونان وجزایر و سواحل و جزایر رودس و قبرس و بنادر معروف دریای اژه مخصوصاً شهر میلنوس ونام آوران آن مانند طالس، اناکسیماندر و هکاتئوس و غیره... .

کتاب پانزدهم در 74 صفحه و 3 بخش درباره قسمت‏هایی از آسیا که در بیرون تاروس یعنی‏بین هند و نیل از طرفی و تاروس و دریای جنوبی از طرف دیگر یعنی آنچه که بیشتر از همه جا بافلات ایران مطابقت دارد و در رابطه با اسکندر صفحاتی از آن را قبلاً نقل کردیم بیشتر این بخش‏به شرح هند و شگفتی‏های طبیعی و انسانی آن و همچنین سرزمین‏های آریانا که ایران امروز راشامل می‏شود تخصص یافته و در این بخش است که حدود آریانا را به این صورت توصیف‏می‏کند:

«بعد از هندوستان آریانا قرار دارد. نخستین بخش از سرزمین‏های تحت تصرف ایرانیان بعد ازرود سند و ساتراپی‏های علیا که در آن سوی کوههای تاروس واقع‏اند. آریانا از جنوب و شمال باهمان دریا و کوههایی که هندوستان جریان دارد. مرز آرینا از این رود، در سمت مغرب، تا خطفرضی که از دورازه‏های کاسپین تا کرمانیا کشیده شود، ادامه دارد. بنابراین به شکل چهار ضلعی‏است. ضلع جنوبی آن از مصب سند و پاتالنه آغاز شده و در کرمانیا و خلیج فارس پایان می‏بابد.در این جاست که خشکی برجستگی شدیدی به صورت دماغه‏ای رو به جنوب پیدا می‏کند. آن‏گاه کرانه، در درون خلیج رو، به فارس انحنا می‏پذیرد. آریانا نخست زیستگا اربی‏ها است. اسم‏آنان همانند اسم رودخانه اربیس است. رودی که حد فاصل میان آنان و قوم بعدی، یعنی‏اوریته‏ها، است. نئارخوس می‏گوید: کرانه سرزمین اری‏ها هزار استاد یا طول دارد. اما این ناحیه راهنوز باید جزو هندوستان حساب کرد. آنگاه به طایفه خود مختار اوریتیه می‏رسیم. در ازای‏ساحل دریای سرزمین متصرفی این قوم 1800 استاد یا است. سپس ایختوفاکیه است که 7400در ازای این کرانه روی هم رفته 12900 استاد یا است.» ص 306

سپس درباره نام آریانا چنین می‏گوید:

«بعضی مورخین، آریانا را بر بخشی از پارس و ماد و همچنین قسمت‏هایی از باکتریا وسغدیانا در شمال اطلاق می‏نمایند، زیرا مردم این نواحی با زبانی واحد که لهجه‏های آن‏تفاوت‏های اندک با هم دارند سخن می‏گویند.» ص 311

کتاب شانزدهم در 65 صفحه و 4 بخش درباره بین‏النهرین با توصیف جغرافیایی از دجله وفرات و سرزمین‏های آشور و کلده و بابل و کاس‏های کوه نشین و سوریه و اقوام یهودی وبالاخره عربستان تا مرزهای حبشه و نبطی و سبا است.

کتاب هفدهم و آخرین کتاب جغرافیای استرابو که کوچکترین آنها است در 50 صفحه و یک‏بخش درباره لیبیا یا بخشهایی معلوم از آفریقای امروزی مانند مصر و نیل و اسکندریه است که‏شامل نظرات جغرافیایی و نکات بسیار ارزشمند مبتی بر مشاهدات و مسافرتهای شخصی‏استرابو در طول رود نیل می‏باشد.

بطور کلی درباره جغرافیای استرابو باید گفت که با تمام اهمیتی که در تاریخ علم جغرافیا وجغرافیای مغرب زمین برای آن قائلند اطلاعات جغرافیایی آن در مورد سرزمین‏های دور از مولداو متناسب با بعد مسافت کمتر و مبهم‏تر است و این امری است که خود او در نقل اطلاعات ازمنابع مختلف بارها به آن اعتراف کرده است و جای تعجب است که در کتاب پانزدهم که‏مفصل‏ترین کتابها است حدود 50 صفحه به شرح درباره شبه قاره هند یعنی دورترین بخش وصفحات اندکی به آریانا یا سرزمین فلات ایران تخصیص یافته است ولی با وجود این اطلاعات‏جالبی که درباره تقسیمات کشوری و آداب و سنن و مذهب و رسوم مملکت داری در ایران‏هخامنشی و اشکانی می‏دهد می‏تواند آغازی در هر پژوهش جغرافیای تاریخی سرزمین فراهم‏سازد. از این گذشته بررسی اعلام جغرافیایی که اغلب به صورت یونانی شده دوران تسلطسلوکیدها در کتاب آمده و تطبیق آنها با نام‏ها و مکانهای واقعی و تحولات بعدی آنها باب‏تازه‏ای است که پژوهشگران دانشگاهی ما و علاقمندان به جغرافیای تاریخی ایران زمین‏می‏توانند از آنها استفاده کنند.

در خاتمه باید شکرگزار بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار بود که این کتاب بسیار مهم‏تاریخی جغرافیایی را برای ترجمه برگزیده و همچنین سپاسگزار مترجم دانشمند آن، همایون‏صنعتی‏زاده بود که آن را با دقت و صحت با سلاست و روانی قابل تحسین به زبان فارسی‏برگردانده است.

متل قو مرداد ماه 1383

1)
Golden Geography
2)
Columbia Viking Encycleopedia
3)
K.N.Bosworth
4)
ARISTABOLUS
5)
POLITIMETUS
6) همانطور که قبلاً اشاره شد آقای صنعتی‏زاده قبلاً به پیشنهاد آقای ایرج افشار متن انگلیسی‏جغرافیای تاریخی ایران اثر بارتلد ایران‏شناسی شهیر روسی را به فارسی برگردانده بود. در مقدمه آن‏ترجمه را صنعتی چنین آغاز می‏کند. مترجم با خود عهد بسته بود دیگر به سراغ کتابهایی که باموضوع آن آشنایی قبلی ولو ناچیز نداشته باشد نرود. اما نتوانست پیشنهاد آقای ایرج افشار رانپذیرد. ایشان سر تا سر دستنویس بد خط و مدادی مترجم را با حوصله خواندند و غلطهای املائی‏و انشائی و تلفظی و لغوی او را اصلاح کردند و در پایان مقدمه از جغرافیدان و مورخ ارجمند آقای‏دکتر منوچهر ستوده به خاطر ویرایش نهایی ترجمه خود سپاسگزاری می‏کند.
7)
Thales
8)
Anaximander
9)
Hecataeus
10)
Posidonaeus
11)
Possible Worlds, 1972, p.47 5.James,Preston, All
12)
Tanais
13)
Drange
14)
Massagetans
15)
Capadocia
16)
Melaenae
17)
Cataonia
18)
Pontes
19)
Fricia
20)
Bithynia
21)
Lydia

مأخذ : بخارا، ش39و40



Goods and services provided by Persian-Culture (CA, United States). Sold by 2CheckOut.com Inc. (Ohio, USA).
Ketabname Online -- Copyright 2000-2005


ارغوان، پرواز پروانه

پرواز پروانه
سخن ماند از ما همی یادگار/ تو با گنج دانش برابر مدار
۲۰۰۹/۲/۲۰
داستان رستم و اسفندیار - دکتر کزازی- نشست سوم

عکس های گیاه «هوم» از سایت پژوهش های ایرانی


سخن در داستان رستم و اسفنديار بود. برنهاده بوديم كه نخست داستان را كوتاه بازگوييم، هر جا نكته‌اي هم بود، نغز شايسته‌ي درنگ و كاوش و بررسي،‌ از آن درنگذريم، سرانجام بدين پرسش بنيادين پاسخ بدهيم كه چرا رستم در روبارويي با اسفنديار به نيرنگ و فريب و ترفند دست يازيد. دو ديگر اين كه چرا برآنيم كه اين داستان حماسي‌ترين داستان ايران و يا شايد بتوان گفت جهان است. در اين باره تاكنون چندبار سخن گفته شده است.
رستم خشمناك از آن كه اسفنديار پيكي به نزد او نفرستاده است و وي را به خرگاه و خوان خويش فرانخوانده است، پگاهان فردا به نزد اسفنديار مي‌رود و از او گلايه مي‌كند كه آيا اين آيين مردانگي است كه پيمان به سر نبرند؟ اسفنديار پوزش مي‌خواهد، مي‌گويد كه راه دراز بود و روز گرم. نخواستم كه تو را بيازارم و رنجه بدارم، اگر خواهان آني كه با من به بزم بنشيني، هم اكنون مي‌توانيم اين بزم را سامان بدهيم. در كشاكش اين گفتگو همچنان آن هماوردي و ستيز را بازمي‌يابيم. با آن كه نخستين ديدار رستم و اسفنديار، ديداري مهرآميز و دوستانه است، هر دو يكديگر را مي‌ستايند،‌ از اين كه هر كدام بخت آن را يافته است كه ديگري را ديدار كند، خداي را سپاس مي‌گزارند، اما اين مهر و دوستي ديري نمي‌پايد كه به ستيز در سخن مي‌انجامد. اسفنديار، رستم را مي‌نكوهد كه از دودماني نامدار و نژاده نيست. پدر او زال است كه مرغ پرورده است و از لاشه‌هايي كه سيمرغ به جوجه‌گان خود مي‌داده است، توشه برگرفته است. خوب اين خوارداشتي است بزرگ زيرا لاشه در بسياري از آيين‌هاي جهان سخت پلشت و پليد است، از آن ميان در آيين‌هاي ايراني، مردارخوار كسي است كه از پليدي توشه مي‌ستاند. رستم در برابر به ستايش نياكان خود مي‌پردازد و از كردارهاي شگفت پهلواني خويش ياد مي‌آورد، سرانجام مي‌گويد كه اگر او به مازندران نمي‌رفت و كاووس را از چنگ ديو سپيد نمي‌رهانيد، او در مازندران كشته مي‌شد، كيخسروِي پديد نمي‌آمد كه لهراسب را به پادشاهي برساند و فرزند او گشتاسب پس از وي بر اورنگ فرمانروايي ايران برنشيند و اسفندياري پديد بيايد كه در آن روز در برابر رستم لاف بزند و خود را بستايد.
مي‌بينيم كه در پيوند رستم و اسفنديار همواره مهر و كين، آشتي و ستيز، در كنار يكديگرند. از اين گفتگو، اين ناسازي آشكارا ديده مي‌شود اما هنگامي كه سرانجام بزم آراسته مي‌شود، رستم بدان فراخوانده مي‌آيد، رنجشي ديگر مايه‌ي آزار او مي‌شود، اسفنديار گفته بوده است كه جايگاه رستم را در سوي چپ او بيارايند، رستم اين رفتار را ناپسند مي‌شمارد، خوارداشت خود را در آن مي‌بيند زيرا در باورشناسي ايراني، سوي چپ، سوي گجسته و بي‌شگون و اهريمني است،‌ وارونه‌ي سوي راست كه سويي است همايون و بشگون و اهورايي، هم از اين روست كه هنگامي كه سهراب هژير را بر خاك فرومي‌كوبد، هژير پيش از آن كه از سهراب زنهار بجويد، به سوي راست خود اندكي مي‌غلتد، مي‌توان گفت اين رفتار، رفتاري بوده است از سر فال نيك. هنوز هم پدران و مادران ما به ما اندرز مي‌گويند كه هنگامي كه نخست بار به خانه‌اي نو در مي‌آييم، پاي راست را در آن خانه بنهيم يا نمونه‌اي ديگر، اگر ما پگاهان به كسي بازخوريم، بدخوي، ترش‌روي، ستيزه‌جوي، به او مي‌گوييم مگر از دنده‌ي چپ برخاسته‌اي؟ به هر شيوه سوي راست، سويي است خجسته.
در ديگر سامانه‌هاي اسطوره‌اي و باورشناختي جهان هم ما اين ويژگي را مي‌بينيم،‌راست هم سوي را نشان مي‌دهد هم آن چه را به آيين و درست است، در زبان پارسي. واژه‌اي كه با اين واژه‌ي ايراني هم ريشه است، براي نمونه در زبان انگليسي "Right" است كه هر دو كاربرد و معنا را در آن زبان دارد يا در زبان آلماني "Recht" آنجا هم داستان همان است. در زبان فرانسوي واژه‌ي "Droite" بكار برده مي‌شود كه هم سوي خجسته را نشان مي‌دهد، هم در معناي داد و قانون و از اين گونه است، پس بر پايه‌ي اين باور مي‌سزيد كه رستم بر اسفنديار خشم بگيرد كه او را در سوي چپ خود نشانيده بوده است. رستم آن چنان برمي‌آشوبد كه پرهيز و پرواي ميهمانانه را به كناري مي‌نهد، بر بهمن بانگ برمي‌زند آن چنان كه گويي چاكر و فرمان‌بردار اوست كه جايي شايسته‌ي وي براي او بيارايد. من اين بيت‌ها را از شاهنامه براي شما مي‌خوانم زيرا مي‌خواهم به نكته‌اي برسم كه از ديد داستان شناسي نكته‌اي است بسيار نغز و بنيادين، نمونه‌اي است گمان زداي، برهاني است برا در اين كه فردوسي داستان‌سرايي است بزرگ حتي مي‌توانم گفت بي‌مانند؛ پيشتر در شگردهاي داستان‌شناختي در همين داستان رستم و اسفنديار اندكي سخن گفته شد، اين نمونه‌اي است ديگر:
به دست چپ ِ خويش بر، جاي كرد/ ز رستم همي مجلس آراي كرد *
جهان‌ديده گفت اين نه جاي من است/به جايي نشينم كه راي من است

* آن بزم را به پاس رستم آراست

ديگر بار به واژه‌ي جهان‌ديده بازمي‌خوريم، پيشتر هم بود، شيرخون رهنمون بهمن به شكارگاه رستم هم جهان‌ديده خوانده شد. خواست استاد از كاربرد اين واژه آن است كه نشان بدهد چگونه رستم سخت خيره به كردار و رفتار اسفنديار مي‌نگرد به پاس آن هماوردي و كشاكشي كه در ميانه‌ي اين دو پهلوان هست:
به بهمن بفرمود كز دست راست/نشستي بياراي چنان كِت هواست
آن چه من می خواهم، آن است که در سوی راست نشستی برای من بیارایی، به هر شیوه که خود می پسندی:
چنین گفت با شاه زاده* به خشم/که آیین من بین و بگشای چشم
هنر بین و این نامور گوهرم/که از تخمه ی سام گُنداورم
هنر باید از مرد و فر و نژاد/کفی راد باید دلی پر زداد
سزاوار من گر تو را نیست جای/مرا هست پیروزی و فر و رای
وزان پس بفرمود فرزند شاه/که کرسی زرین نهد پیش گاه **

* مقصود اسفندیار است
** اسفندیار فرمان داد به بهمن که کرسی در جایی که رستم می خواهد، پیش تخت او بنهد.

آن کاربرد درخشان، از دید هنر داستان سرایی در لخت دوم این بیت است:
بیامد بر آن کرسی زر نشست/پر از خشم، بویا تُرُنجی به دست

شاید کسی بپرسد چرا یک باره سخن از ترنجی بویا و خوشبوی گفته شده است و رستم هنگامی که بر آن کرسی زرین می نشیند، آن را در دست می گیرد؟ این همان شگرد داستان سرایی است، صحنه آرایی فردوسی است به هنگام بازگفتن و سرودن داستان؛ رستم سخت خشمناک است از رفتار اسفندیار، از آن روی که می خواهد بر خشم خود لگام بر زند، خویشتن دار و آرام بماند، ترنجی را برمی گیرد و با آن بازی می کند. روان شناسانه هم می توان این رفتار رستم را بر رسید؛ ما هنگامی که برافروخته و خشگمین هستیم، می کوشیم سر خود را با چیزی گرم بداریم تا بتوانیم خشم خود را لگام برزنیم. نکته هایی چنین نغز، کنارین که شاید در نگاه نخستین برخواننده ی شاهنامه آشکار نمی شود، هنر والای فردوسی را در سرودن داستان آشکار می دارد.
به هر روی بزم به پایان می رسد، رستم همچنان خشمناک است، هنگامی که از سراپرده ی اسفندیار بیرون می آید، با سراپرده به تلخ کامی سخن می گوید، می گوید که روزگاری بزرگانی مانند جمشید در تو می آرمیدند، دریغا بر تو که امروز دیگر کسان را در خود جای می دهی، این گفته ها را اسفندیار می شنود، همچنان ستیزه ای در سخن در میانه ی این دو پهلوان در می گیرد، اسفندیار می گوید می سزد که دانشی، زابلستان را غُلغُلسِتان بنامد چون زابلیان همه مرد هنگامه و هیاهوی و غل غل و چند و چون و گفت و گویند. دستانی را به کار می گیرد که چون میهمان از میزبان خشمگین است اما نمی تواند خشم خود را آشکارا بر او نشان بدهد، این خشم را بر پالیزبان – باغبانِ سرای – می ریزد، آن چنان که پیشتر هم گفته آمد، دم به دم ما این ستیز ناسازها را در داستان رستم و اسفندیار به شیوه های گوناگون می بینیم.
پگاهان فردا برمی نهند که با یکدیگر به نبرد بپردازند زیرا نه اسفندیار از خواست خود در می گذرد، نه رستم خواست او را که تن در دادن به بند است، می پذیرد.
نبرد آغاز می گیرد از پگاهان تا شامگاهان اما اسفندیار رویین تن است، هیچ جنگ ابزاری بر او کارگر نیست. یک نکته ی نغز در داستان رستم و اسفندیار این است که رویینه گی اسفندیار در این داستان بسیار کم فروغ آورده شده است، به نمونش یعنی اشارت تنها یک بار رستم آشکارا از رویین تنی اسفندیار یاد می کند، در همان ستیزه های در سخن می گوید: اگر تو خودکامه ای، به بیداد می کوشی، از آن روست که در شهر خود شنیده ای که هیچ سلاحی بر تو کارگر نیست.
این که چرا رویینه گی اسفندیار بازتابی گسترده در شاهنامه ندارد، نکته ای است که اگر نیاز بود در جای خود بدان بازخواهیم گشت. رستم ده ها تیر به اسفندیار می زند بی آن که آسیبی به او برسد اما پیداست تیرهای اسفندیار، رستم را می خلند، بر تن او فرو می روند، خونی بسیار از زخم جای این تیرها روان می شود به گونه ای که رستم نخستین بار در نبرد و آورد به سستی و بی توشی دچار می آید. از سوی دیگر شامگاهان هم فرا می رسیده است، به اسفندیار می گوید نبرد را وانهیم به پگاهان فردا، اسفندیار می پذیرد، می گوید: من تو را زنهار می دهم اما پیمان ببند که خواست مرا برآوری وگرنه می دانی که جان به در نخواهی برد در نبرد با من.
به همان سان نخست بار رخش - یار همواره ی رستم - از زخم هایی بسیار که برمی دارد، بی خداوند خویش به سرای باز می رود، تنها در این نبرد است که رخش رستم را در آوردگاه فرو می گذارد زیرا رخش هم توش و توان خود را از دست داده است:
ببینیم تا اسب اسفندیار/سوی آخور آید همی بی سوار
وگر باره ی رستم جنگجوی/به ایوان نهد بی خداوند روی

شاهنامه پژوهی این دو بیت را از دیدگاهی نغز بر رسیده است و گزارده است. آن هم این است که زمینه سخن در هر دو بیت یکی است. سخن از بازگشت اسب پهلوان است بی سوار اما هنگامی که استاد از اسفندیار و اسب او یاد می کند، واژه ی اسب را به کار برده است، هیچ ویژگی برای اسفندیار نیاورده است. این اسب به سوی آخُر روان می شود، بی سوار، واژه ها، واژه های شکوه مند و درخشانی نیستند اما هنگامی که همین نکته را درباره ی رستم می گوید، واژه ی باره را به کار می برد، واژه ای است گرانمایه تر از اسب، رستم را جنگجوی می خواند، از او با واژه ی خداوند یاد می آورد، باره ی رستم جنگجوی به آخُر نمی رود، به ایوان می رود. این نمودی دیگر از هنر سخنوری فردوسی است. استاد چون رستم را گرامی می دارد، پهلوان پسندیده ی اوست، چنین بشکوه و گرانمایه از وی سخن می گوید.
رستم نالان، افتان و خیزان از جای برمی خیزد و از رود خروشان هیرمند می گذرد، به گونه ای که مایه ی شگفتی و سرگشتگی اسفندیار می شود که از پس بدو می نگریسته است:
چو اسفندیار از پسش بنگرید/ بر آن روی رودش به خشکی بدید
همی گفت کاین را مخوانید مرد/یکی ژنده پیل است با دار و برد
گذر کرد باخستگی ها بر آب/از آن زخم پیکان شده پرشتاب
شگفتی بمانده بُد اسفندیار/همی گفت کای داور کردگار
چنان آفریدی که خود خواستی/زمین و زمان را تو آراستی

در چشم اسفندیار، رستم پهلوانی است شگرف و بی همانند. هنگامی که رستم به ایوان می رسد و رخش پیش از وی، زال و رودابه و دیگر وابستگان، سخت بیمناک می شوند بر جان رستم اما رستم بیش از خویش، نگران رخش است و می گوید به رخش بپردازید و او را درمان کنید اما هیچ درمانی سودمند نمی افتد، سرانجام زال از سر ناچاری فرا یاد پرورنده ی خویش سیمرغ می آید، به شیوه ی آیینی بر کوهساری می رود و مجمری را پر از آتش می افروزد و پر سیمرغ را به آتش می کشد، سیمرغ پس از چندی پدید می آید مانند ابری سیاه و پهناور که آسمان را فرو می پوشد. زال داستان را با سیمرغ در میان می نهد، سیمرغ می فرماید به هر شیوه که هست رستم و رخش نالان و رنجور را نزد او بیاورند، چنین می کنند، او با منقار تیرها را از تن رستم و رخش بیرون می کشد، پر خود را بر زخم ها می مالد، زخم ها به هم می پیوندند و بهبود می یابند. زال می گوید که چه می بایدمان کرد، این داستان فردا هم در نبرد با اسفندیار روی خواهد داد. سیمرغ چاره ی کار را در چیرگی بر اسفندیار به رستم می آموزد اما چندین بار به درنگ می گوید که تو تنها زمانی که ناچار شدی، باید این چاره را به کار بگیری. او را راه می نماید که از درخت گز که در آبخُستی (جزیره ای) در میانه ی دریا رُسته است، چوبی را که سر آن ستبرتر از دنباله باشد، برگزیند، پیکانی کهن را برگیرد، آن را در آب رز (باده) بنهد، آن پیکان را بر این چوبه بنشاند، چوبه ای که دو شاخه بوده است و به چشم اسفندیار بزند.
ما در این بخش از داستان هم به دو بن مایه ی نمادشناختی می رسیم؛ یکی چوب گز است، گز درختی است که هنوز هم در ایران ارزش آیینی دارد و ایرانیان آن را گرامی می دارند، یک نمود این گرامی داشت آن است که پاره ای از شهرها و دهستان های ایران بدین نام نامیده شده است، در ریخت "گز" یا گاهی در ریخت تازی شده ی آن "جز"، دو دیگر آب رز است، باده است، باده در آیین های آریایی نوشابه ای گرامی بوده است، ایرانیان کهن گیاه "هوم" را می چیده اند، آن را در هاون می کوفته اند، از آن نوشابه ای آیینی می ساخته اند، این کار را هر موبدی نمی توانسته است انجام دهد، موبدان بلندپایه، راز آشنای که می توانیم آنان را "موبدان هوم" بنامیم، تنها می توانسته اند این نوشابه را پدید بیاورند و بپرورند. یکی از این موبدان، "آبتین" یا "آتبین" پدر فریدون است، دو دیگر "اَترَت" پدر گرشاسب، سه دیگر "پورشَسپ" پدر زرتشت، زرتشتیان نخستین نماز از نمازهای پنجگانه ی خویش را که بامدادان گزارده می شود، "هاون گاه" می نامند، زیرا در این زمان بانگ هاون ها از آتشکده ها برمی خاسته است، هنگامی که موبدان گیاه هوم را در هاون می کوفته اند.
این نوشابه را در دم های نیایش می نوشیده اند، باور آنان بر آن بوده است که با نوشیدن هوم می توانند با جهان نهان، با ایزدان پیوند بگیرند، در آیین های یونانی و رومی هم شما می دانید که باده ارزشمند بوده است، "دیونیزوس" خدای باده است در یونان، "باکوس" خدای باده است در روم، نکته ای هم در پیوند با باکوس با شما بگویم، نکته ای است نغز از همان نکته ها که به سزا ما را برمی انگیزد که به ایرانی بودن خود بنازیم و سربرافرازیم، به گمان بسیار باکوس ریخت لاتینی شده "بغ" است، "بغ" یا "بک" با پساوند "اوس" شده است باکوس. نکته ای بسیار نازک در آن میان این است که رومیان، کهن زادگاه باکوس را نسا می دانسته اند، بیشتر نام این شهر همراه با واژه ی سپند به کار برده شده است. نسای سپند و آیینی، نسا یکی از شهرهای بزرگ ایران بوده است در روزگار اشکانی.
به هر روی سپندی و ارجمندی باده نزد ایرانیان تا بدان پایه بوده است که در ایران پس از اسلام در ادب نهان گرایانه و رازآلود پارسی به ویژه در نمودی این ادب که گاهی آن را مغانه سرایی می نامیم، باده پرستی برابر می افتد با خداپرستی. واژه های "خرابات" که ریختی است از "خورآباد" در معنی پرستشگاه مهر، مهرابه، ساقی، ساغر، می فروش همه کاربردهایی رمزی یافته اند:
به می پرستی از آن نقش خود زدم بر آب/که تا خراب کنم نقش خود پرستیدن

خواست من آن بود که روشن بدارم چرا آن پیکان را رستم به راهنمونی سیمرغ می بایست در آب رز بپرورد.
پگاهان روز سپسین، اسفندیار دل آسوده در خرگاه خود آرمیده است. کمترین بیم و گمانی ندارد که رستم بتواند به نبرد با او بیاید اما خروش رخش را می شنود و بانگ رستم را که می گوید چرا از سراپرده بیرون نمی آیی، مگر نمی خواهی بجنگی؟ اسفندیار سرگشته، شگفت زده، تن به جنگ ابزارها می پوشد و بیرون می آید و به رستم می گوید تو می بایست می مردی، اگر زنده و تندرست در برابر من ایستاده ای، بی گمان فریبی، فسونی در کار توست. سپس سخنی می گوید که همچنان شایسته ی درنگ است. اسفندیار می گوید:
شنیدم که دستان جادو پرست/به هنگام یازد به خورشید دست
چو خشم آرد از جادوان بگذرد/نکردم برابر پس این با خرد

چرا اسفنديار هنگامي كه مي‌خواهد از آن فسون ياد كند، مي‌گويد زال هر زمان ناچار باشد، از خورشيد ياري مي‌جويد؟ بر پايه‌ي اين سخن و گفته‌هايي ديگر از اين دست،‌مي‌توانيم بر آن بود كه از خورشيد، سيمرغ خواسته شده است.
سيمرغ نمادي مهري است. بازمي‌گردد به بزرگداشت خورشيد يا مهر اما اين نكته در اين جا كمابيش آشكارا پديدار شده است. يك انگاره درباره‌ي نام سيمرغ كه در آن چند و چون است اين است كه پاره‌اي از اين نام به معناي خورشيد است. سيمرغ از دو پاره‌ي "سي" با "مرغ" ساخته شده است. معناي مرغ روشن است اما آن سي به چه معناست؟ اين نام در اوستايي بوده است "مِر ِغو سَاِنا در پارسي ميانه شده است "سِنْمُورْوْ " آن مرغو در ريخت مرغ به پارسي دري رسيده است، واژه‌اي كه ما هنوز به كار مي‌بريم در معناي پرنده است نه ماكيان. كاربرد معناي كهن و نژاده‌ي آن پرنده است. اما "سَاِنَ" يا "سي" چيست؟ گمان اين است كه اين واژه به معناي خورشيد است و مي‌توان آن را با sun در انگليسي سنجيد، شاید واژه ی تازی سنه که در معنای سال خورشیدی است، همچنان از این واژه ی کهن برآمده باشد. ما این واژه را در ریخت هایی دیگر در نام ها و آمیغ هایی دیگر نیز می یابیم، نمونه را سیندخت که بر این پایه به معنای دختر خورشید است.
به هر روی رستم همچنان به لابه و با فروتنی بسیار از اسفندیار درمی خواهد که کین و دشمنی را فرو بنهد، به سرای او برود، میهمان او بشود حتی می پذیرد که دوشادوش وی به نزد گشتاسب برود، از او بپرسد که چرا چنین رفتاری می بایست با چون اویی بشود؟ اما اسفندیار نمی پذیرد، رستم به ناچار تیر گزین را بر کمان می نهد و به چشم اسفندیار می افکند:
بدانست رستم که لابه به کار/نیاید همی پیش اسفندیار
کمان را به زه کرد و آن تیر گز/که پیکانش را داده بد آب رز
چو آن تیر گز راند اندر کمان/ سر خویش کرده سوی آسمان
همی گفت کای پاک دادار هور/فزاینده ی دانش و فر و زور
همی بینی این پاک جان مرا/توان مرا هم زیان مرا
که چندین بکوشم که اسفندیار/مگر سر بپیچاند از کارزار
تو دانی که بی داد کوشد همی/همه جنگ و مردی فروشد همی
به پادافره این گناهم مگیر/تو ای آفریننده ی ماه و تیر





ارغوان

این چه رازی است که هر بار بهار

با عزای دل ما می آید؟

که زمین هر سال از خون پرستوها رنگین است؟

وین چنین بر جگر سوختگان

داغ بر داغ می افزاید

ارغوان

پنجه ی خونین زمین

دامن صبح بگیر

وز سواران خرامنده ی خورشید بپرس

کی بر این دره غم می‌گذرند؟

ارغوان

خوشه ی خون

بامدادان که کبوترها

برلب پنجره ی باز سحر غلغه می‌آغازند،

جام گلرنگ مرا

بر سر دست بگیر،

به تماشاگه پرواز ببر

آه بشتاب که هم پروازان

نگران غم هم پروازند

ارغوان

بیرق گلگون بهار

تو بر افراشته باش

شعر خونبار منی

یاد رنگین رفیقانم را

بر زبان داشته باش

تو بخوان نغمه ی ناخوانده من

ارغوان،

شاخه ی همخون جدا مانده من



«هوشنگ ابتهاج»

۱۳۸۹ اردیبهشت ۱۴, سه‌شنبه

مبادا که در دهر دیر ایستی مصیبت بود پیری و نیستی فردوسی، سرای سالمندان نشاط، مهریز، دکتر ابویی

مدير خانه سالمندان نشاط شهرستان مهريز گفت: داشتن منبع در آمد برای سالمندی مهمترین و اولین دغدغه و مشكل سالمندان است.


مهریز -نمایندگی یزدفردا :دكتر احمد ابویی اظهار داشت: پیری فرایندی اجتناب ناپذیر از زندگی همه ما می‌باشد و همه انسان‌ها در ادامه چرخه زندگی به مرحله سالمندی می‌رسند رسیدن به سن 65 سالگی یعنی گذر از مرحله میان سالی و آغاز دوره سالمندی، آنگونه كه كه در آخرین سرشمرای كشور مشخص گردید.
وی افزود: استان یزد در بین سایر استان‌های كشور با آماری حدود 9 درصد دارای جمعیت سالمندی بیشتری می‌باشد حدود 9 درصد، این مطلب از آن جهت مهم است كه رسیدن به دوره سالمندی امكانات و شرایط خاص خود را می خواهد كه ذكرتعدادی از آنها لازم است.
ابویی تصریح كرد: نداشتن منبع درآمد به عنوان اولین مشكل سالمندان است و دومین دغدغه سالمندان بحث درمان آنان می‌باشد در كشورهای اروپایی بخصوص كشورهای اسكاندیناوی و فرانسه به عنوان كشورهایی كه دارای بالاترین آمار سالمندان می‌باشند و سالهاست تجربه داشتن آمار بالای سالمندان را دارند با داشتن بیمه‌های خوب و تكمیلی این مشكل را به نحوی حل كرده‌اند اما هنوز یكی از دغدغه‌های اصلی آنان در بحث درمان بحث هزینه‌های سنگین درمان سالمندان می‌باشد.
مدیر خانه سالمندان نشاط مهریز یزد افزود: آماده سازی محیط زندگی برای سالمندانی كه در طی فرآیند زندگی دچار محدودیت و یا معلولیتی شده‌اند از جمله دیگر مشكلات سالمندان می‌باشد.
وی گفت: حفظ حرمت و تكریم سالمندان اگر چه در فرهنگ یزد دارای جایگاه بالایی می‌باشد اما تداوم و حفظ آن برای نسل‌های آینده بسیار ضروری و لازم است، بدون شك در طی دو سه دهه آینده یكی از مشكلات كشور ما داشتن جمعیتی خاكستری و سالمند می‌باشد و بهتر است ازهم اكنون برای فردا چاره اندیشی كنیم چرا كه استان یزد می‌تواند به عنوان یكی از استان‌هایی كه زودتر در معرض این خطر است اقدام به چاره اندیشی نماید اما انجام این مهم توسط یك سازمان یا نهاد عملی غیر ممكن است اما لازم است.
ابویی پیشنهاد داد: شورایی متشكل از ادارات و سازمان‌های ذیربط به همراه تعدادی از كارشناسان به عنوان شورای سالمندان تشكیل شود البته این امر صورت گرفته اما شاید تعداد تشكیل جلسات و یا مصوبات آن به تعداد انگشتان یك دست نباشد و جدیت بیشتری را می طلبد.
وی به بیان راهكارهای كاهش آسیب این قشر اشاره كرد و گفت: تحلیل و بررسی آمار سالمندان و سپس برنامه ریزی براساس داده‌های آماری، فرهنگ سازی و آموزش همگانی برای سالم پیر شدن بخصوص آموزش افراد میانسال توسط رساله ملی، دانشگاه، آموزش و پرورش و تشكل‌های مردمی، تامین منابع درآمدی سالمندان از طریق آماده سازی بستر انجام یك سری كارهای سبك و پاره وقت توسط سالمندان سالم می‌تواند قابل تامل می‌باشد توسط بخش خصوصی، تحت پوشش قرار گرفتن سالمندان معلول و یا از كار افتاده كه در جامعه به سختی و در فقر زندگی می كنند از طریق موسسات خیریه مردمی و ایجاد شبكه‌های حمایتی مردمی محله‌ای و در نهایت كمك های نهادهای حمایتی نظیر كمیته امداد و بهزیستی از جمله راهكارهاست.
وی افزود: تحت پوشش در آمدن كبیمه‌های درمانی با همكاری كمیته امداد بهزیستی و...، اهتمام و توسعه به امر ویزیت در منزل و ارائه خدمات درمانی به سالمندان از كار افتاده، ایجاد فرهنگسرای سالمند برای پر كردن اوقات فراغت سالمندان سالم توسط شهرداریها و موسسات خیریه، بهسازی معابر، اماكن عمومی توسط شهرداریها و سایر ادارات، ارتقا فرهنگ احترام به سالمند آموزش و پرورش، ارشاد اسلامی، روحانیت و غیره می‌‌باشد.
ابويي تصريح كرد: اين نكات هر چند كوتاه، مي‌تواند در امر برنامه ريزي براي بهتر نمودن وضعيت سالمندان مفيد واقع شود.
وي در خصوص تعداد سالمند اين مركز بيان داشت: در خانه سالمندان نشاط مهريز ما در خدمت 70 مادر سالمند هستيم خوشبختانه هنوز در فرهنگ يزدي‌ها بحث احترام به والدين در جايگاه بالايي قرار دارد و تقريبا هيچ خانواده يزدي حاضر نيست مادر خود را در خانه سالمندان بگذارد و اكثريت سالمندان ما كساني هستند كه متاسفانه داراي فرزند نمي‌باشند البته تعداد محدودي هم هستند كه فرزندان آن‌ها با اكراه آنان را به خانه سالمندان آورده‌اند كه آن هم به علت بيماري‌هاي سخت دوره سالمندي نظير زوال عقل و سكته مغزي مي‌باشد.
مديرخانه سالمندان نشاط مهريز يزد افوزد: به همين علت خانه‌هاي سالمندان يزد معمولا داراي سالمنداني هست كه خدمات زيادي مي‌خواهند و نگهداري خوردن غذا نمي‌باشند و 65 نفر از آنان نمي‌توانند به تنهاي استحام كنند.
وي افزود: البته ما در حال حاضر داراي يك مركز روزانه سالمندان هم هستيم كه به سالمندان سطح شهر مهريز خدمات مي‌دهيم و در كنار آن نيز مركز خدمات ويزيت در منزل سالمندان از كار افتاده را هم داريم و مي‌توانيم ادعا كنيم كه اولين و كامل‌ترين مركز خدمات دهي به سالمندان در سطح استان يزد خانه سالمندان مهريز مي‌باشد.
وي با توجه به مشكلات دوره سالمندي به خانواده‌ها توصيه كرد: احترام و حفظ حرمت سالمندان جزء اصول اوليه اعتقادات ديني و فرهنگ ما يزدي‌ها مي‌باشد و لازم به تكرار نمي‌باشد اما آموزش آن به نسل آينده مهمترين دغدغه همه ما بايد باشد.
وي تصريح كرد: بدون شك با توسعه فرهنگ شهر نشيني و تبعات آن نظير كار كردن هر دو عضو خانواده و يا چند شيفته كار كردن و زندگي در خانه‌هاي آپارتماني دور نماي روشني براي رسيدگي به سالمندان توسط فرزندان وجود نخواهد داشت و اين سوال به ذهن ميرسد كه آيا ما در طي سه دهه آينده به تعداد مهد كودك‌هاي حال حاضر به خانه سالمندان نياز خواهيم داشت.
ابويي در پايان بيان داشت: عدم برنامه ريزي براي نسل جوان باعث شد آنها از بدو تولد با مشكلاتي نظير شير خشك، مدارس چند شيفته، دانشگاه، اشتغال و ازدواج روبرو باشند آيا اين بار اين تجربه براي سالمندان ما در حال تكرار است؟

یزدفردا

۱۳۸۹ اردیبهشت ۱۳, دوشنبه

آتش در نیستان، مجذوب علیشاه، شهرام ناظری

یک شب آتش در نیستانی فتاد
سوخت چون عشقی که بر جانی فتاد
شعله تا سرگرم کار خویش شد
هر نی ای شمع مزار خویش شد
نی به آتش گفت : کاین آشوب چیست؟
مر تو را زین سوختن مطلوب چیست؟
گفت آتش بی سبب نفروختم
دعوی بی معنی ات را سوختم
زانکه می گفتی نیم با صد نمود
همچنان در بند خود بودی که بود
مردی را دردی اگر باشد خوش است
درد بی دردی علاجش آتش است

ای ساربان، ای کاروان لیلای من کجا می بری، محسن نامجو

ای ساربان، ای کاروان
لیلای من کجا می بری
با بردن لیلای من
جان و دل مرا می بری
ای ساربان کجا می روی
لیلای من چرا می بری
در بستنِ پیمان ما
تنها گواه ما شد خدا
تا این جهان، بر پا بود
این عشق ما بماند بجا
ای ساربان کجا می روی
لیلای من چرا می بری
تمامی دینم، به دنیای فانی
شراره عشقی، که شد زندگانی
به یاد یاری، خوشا قطره اشکی
به سوز عشقی، خوشا زندگانی
همیشه خدایا، محبت دلها
به دلها بماند، بسان دل ما
که لیلی و مجنون فسانه شود
حکایت ما جاودانه شود
تو اکنون زعشقم گریزانی
غمم را ز چشمم نمی خوانی
ازاین غم چو حالم نمی دانی
پس از تو نمونم برای خدا
تو مرگ دلم را ببین و برو
چو طوفان سختی ز شاخه غم
گل هستی ام را بچین و برو
که هستم من آن تک درختی
که در پای طوفان نشسته
همه شاخه های وجودش
زخشم طبیعت شکسته
ای ساربان، ای کاروان
لیلای من کجا می بری
با بردن لیلای من
جان و دل مرا می بری
ای ساربان کجا می روی
لیلای من چرا می بری

بیقرار، مولانا، ناظري، عندلیبی

در هوایت بی قرارم روز و شب
سر ز کویت بر ندارم روز و شب
جان روز و جان شب ای جان تو
انتظارم انتظارم روز و شب
زان شبی که وعده کردی روز وصل
روز و شب را می شمارم روز و شب
ای مهار عاشقان در دست تو
در میان این قطارم روز و شب
می زنی تو زخمه ها بر می رود
تا به گردون زیر و زارم روز وشب
روز و شب را همچو خود مجنون کنم
روز و شب را کی گذارم روز و شب

بیقرار مولانا

در هوایت بی قرارم روز و شب
سر ز کویت بر ندارم روز و شب
جان روز و جان شب ای جان تو
انتظارم انتظارم روز و شب
زان شبی که وعده کردی روز وصل
روز و شب را می شمارم روز و شب
ای مهار عاشقان در دست تو
در میان این قطارم روز و شب
می زنی تو زخمه ها بر می رود
تا به گردون زیر و زارم روز وشب
روز و شب را همچو خود مجنون کنم
روز و شب را کی گذارم روز و شب

نینوا، شهریار، علیرضا افتخاری

شیعیان دیگر هوای نینوا دارد حسین
روی دل با کاروان کربلا دارد حسین
از حریم کعبه جدش به اشکی شست دست
مروه پشت سر نهاد اما صفا دارد حسین
میبرد در کربلا هفتاد و دو ذبح عظیم
بیش از اینها حرمت کوی منا دارد حسین
پیش روراه دیار نیستی کافیش نیست
اشک و آه عالمی هم در قفا دارد حسین
بسکه محملها رود منزل به منزل با شتاب
کس نمی‌داند عروسی یا عزا دارد حسین
رخت و دیباج حرم چون گل به تاراجش برند
تا بجائی که کفن از بوریا دارد حسین
بردن اهل حرم دستور بود و سر غیب
ورنه این بی‌حرمتیها کی روا دارد حسین
سروران،‌پروانگان شمع رخسارش ولی
چون سحر روشن که سر از تن جدا دارد حسین
سر به تاج زین نهاده راه‌پیمای عراق
می‌نماید خود که عهدی با خدا دارد حسین
او وفای عهد را با سر کند سودا ولی
خون به دل از کوفیان بی‌وفا دارد حسین
دشمنانش بی‌امان و دوستانش بی‌وفا
با کدامین سر کند مشکل دو تا دارد حسین
سیرت آل علی با سرنوشت کربلاست
هر زمان از ما یکی صورت نما دارد حسین
آب خود با دشمنان تشنه قسمت می‌کند
عزت و آزادگی بین تا کجا دارد حسین
دشمنش هم آب می‌بندد به روی اهل بیت
داوری بین با چه قومی بی‌حیا دارد حسین
بعد از اینش صحنه‌ها و پرده‌ها اشکست و خون
دل تماشا کن چه رنگین سینما دارد حسین
ساز عشق است و به دل هر زخم پیکان زخمه‌ئی
گوش کن عالم پر از شور و نوا دارد حسین
دست آخر کز همه بیگانه شد دیدم هنوز
با دم خنجر نگاهی آشنا دارد حسین
شمر گوید گوش کردم تا چه خواهد از خدا
جای نفرین هم بلب دیدم دعا دارد حسین
اشک خونین گو بیا بنشین به چشم شهریار
کاندرین گوشه عزایی بی‌ریا دارد حسین
نام شاعر:شهریار

۱۳۸۹ اردیبهشت ۱۲, یکشنبه

وندهای زبان انگلیسی، پیش و پس و برخی قواعد

Most English words used today were not originally English. These words were adapted from other language, such as Latin and Greek. It can be helpful to know some of these roots of English vocabulary. It may be possible to guess the meaning of an unknown word when one knows the meaning of its root. Knowing prefixes and suffixes can also help.
An English word can consist of three parts: the root, a prefix, and a suffix. The root is the part of the word that contains the basic meaning, or definition of the word. The prefix is a word element placed in front of the root, which changes the word's meaning or makes a new word. A suffix is a word element placed after the root, which changes the word's meaning as well as its function.
When adding a suffix to a one-syllable word, if the root word ends in only one consonant and has only one vowel before it, and if the suffix begins with a vowel, then the consonant ending the root word will be doubled. For example, when adding -ing to can, we double the n to end up with canning. The rule for multisyllable words is the same, but applies only when the last syllable of the root is accented, like in beginner and concurring, but not in begins or forgetful.
For words ending in silent e, when the suffix begins with a vowel, that silent e is usually dropped before adding the suffix. For example, in take and -ing, we drop the silent e off of take, then add the suffix, and end up with taking.
When adding a suffix to a word ending in y, if there is a vowel before the y, just add the suffix. For example, obey + -ed becomes obeyed. If there is a consonant before the y, we will usually change the y to an i before adding any suffix (except -ing and -ish.) For example, angry + ly becomes angrily, and baby + -ign becomes babying.
Common Prefixes
Prefix Meaning Example
pre- before They will show a sneak preview of the movie.
un- not The cafeteria will be unavailable tomorrow morning.
dis- not Mark disagreed with John's philosophy.
re- again Are you going to renew your subscription?
mis- not He has mismanaged the company.
im- not With hard work and determination, nothing is impossible.
bi- two Henry recently received his first pair of bifocals.
de- not Many ecologists are concerned about the deforestation of our world's rain forests.
Common Suffixes
Suffixes Meaning Example
-er doer I work as a computer programmer.
-able able These glass bottles are recyclable.
-ous full of Driving on the freeway can be dangerous.
-ness state of being At night, the earth is covered in darkness.
-ful full of The witness gave an honest and truthful testimony.
-ly or -y like James whistled happily on his way home from school.
-ment state of Mary sighed with contentment.

Simple teaching Roots, Prefixes and Suffixes
Root Words | Suffix | Prefix
COMMON ROOT WORDS AND WORD ORIGINS
ROOTS MEANING WORD
alter other alternate, alter ego
ami, amic- love amiable, amicable
amphi both ends or all sides amphibian
ann, enni year anniversary, annual, biennial, perennial
anthrop human, man anthropology, anthropomorphic, misanthrope
aqua, aque water aquatic, aquarium, aqueduct
arch chief, leader, ruler archangel, monarch, archaic, archenemy
arthro joint arthritis
aud sound auditorium, audible, audiologist, audiotape
bell war belligerent, bellicose
biblio book bibliography, bibliophile
bio- life biography, autobiography, biology, antibiotic
brev short brief, abbreviate
cap take, seize capture, captivate, capacity
carn meat carnivorous, chili con carne
ced yield, go recede, secede, proceed, intercede, concession
chrom- color chromatic, monochrome, polychrome
chron- time chronicle, chronology, chronometer, synchronize
cogn know recognize, cognitive, incognito
cord/chord cord harpsichord
corp body corpus, corpse, corporal
crac, crat rule, ruler autocrat, democracy, bureaucrat, democracy
cred believe credible, credulous, credibility, credit, credo
cruc cross crucifix, crucial
crusta shell crustacean
crypt hidden cryptogram, cryptology, cryptic
culp guilt culpable, culprit
dei god deity, deify
demo- people demography, democracy, epidemic
dent tooth dentist, dentifrice, dentin
derm- skin dermatology, epidermis, hypodermic
dic speak, say dictate, predict, diction, indict
dox belief, opinion orthodoxy, paradox, heterodoxy
duc, duct lead induce, deduce, seduction, conduct, abduct
duo two duo
dynam- power dynamo, hydrodynamics
ego self egotist, egomania
equ equal equal, equity, equanimity, equate, equidistant
fac make, do manufacture, factory, benefactor
fil threadlike filament
frater brother fraternal, fraternize
gam- marriage monogamy, polygamy, bigamy
geo- earth geopolitical, geology, geography, geothermal
glyph vertical groove Hieroglyphics—Egyptian “sky writing”
grad, gress step gradual, progression, transgression
graph- writing, printing graphology, biography, telegraph, geography
gym naked gymnasium
gyn- woman gynecologist, androgynous
hemo, hema, hem blood hemophilia, hematology, hemoglobin
holo whole, entire holograph
hydro, hydr water dehydrate, hydraulics, hydroelectric, hydroplane
iso equal, identical isolate
ject throw inject, reject, subject, projection
jud judge judicial, judge, adjudicate
leg, lect read, choose legible, lectern, lecturer, election
liter letter literature, illiterate, literal
loc place local, location
log word monologue, epilogue
luc light lucid, elucidate
magn large magnify, magnate, magnificent
man hand manufacture, manual, manuscript
mar sea marine, mariner
mater mother maternal, maternity, matriarchy, matricide
mere part, segment mere
meta, met behind, between metacognition—behind the thinking
metri, meter- measure geometric, thermometer, odometer
min small minority, minuscule, minute
mit, miss send permit, submission, mission, emit,
mob, mot, mov move mobile, automobile, motion, promote, movie
mon warn premonition, admonition
mor, mort death mortal, mortician, immortality
morph form, structure metamorphosis, amorphous, morphology
mut change mutant, mutability, mutate
neuro nerve neurology, neurosis, neurobiology
nomen /nomin name nominal, nominate, nomenclature
nov new novel, renovate, innovation, novella
nym, onym word, name synonym, acronym, anonymous, pseudonym
odonto tooth orthodontist—one who straightens teeth
ortho- straight, correct orthodox, orthodontist, orthopedic
pac peace pacify, Pacific Ocean, pacifist
pater father paternal, paternity, patricide, patrilineal, patriotic
path feeling, suffering sympathy, apathy, empathy, telepathy, pathology
ped, pod foot pedal, pedometer, centipede, gastropod
pel, puls push pulsate, repulsive, impulse, compel, propel
pend hang, weigh pendulum, pendant, suspend, pending
phon-, phono- sound, voice telephone, euphony, cacophony, phonograph
plan flat planar, plantation, plane
pneum lung pneumatic
pod feet podiatrist
port carry portable, transport, portage, report,
pot power potent, omnipotent, potentate
psych- soul, spirit, mind psychology, psychic, psychobiography
pugna fight pugnacious, pugilist
quer, quis ask query, inquisition,
scent, scend climb ascend, ascent
schizo, schiz division, split schizophrenic
sci know scientific
sciss cut scissors
scrib, script write manuscript, scribe, proscribe, scripture
sec, sect cut dissect, section
sed, sess sit sedentary, session
sens, sent feel, be aware sensible, sentient
sequ, secu follow sequence, sequel, consecutive
serv serve, protect service
simil same similar, assimilate, simile, facsimile (fax)
siphon tube siphon
sol sun solar
son sound sonar, resonate, unison
soph wisdom, knowledge philosophy, sophisticated, sophomore (wise fool)
spec, spic look, see spectacles, spectator, inauspicious, prospect
spir coil spiral
spir breathe inspire, respiration, conspire, perspiration
spond, spons promise, answer for respond, responsible
spont by one's own force spontaneous
stat stay, position station
tang, tact touch tactile, tangible
temp time temporary, temporize
ten, tent hold tentative, tenable, tenuous
terr earth subterranean, terrain, terrestrial, disinter
theo god, deity theology, polytheism, atheist, monotheism
therm- heat thermal, thermos, thermometer
trophy nutrition, food atrophy—without nutrition
uro urine urologist
vac empty vacation, vacuum, vacuous, vacant
ven, vent come, go intervene, convene, contravene
ver truth veracity, verify, verity
vert turn introvert, irreversible, vertigo
vit life vital, revitalize, vitamin
voc call revoke, invocation, vocal, evocative, convocation
zoo animal zoo, zoology, zoolatry
PREFIXES
PREFIX MEANING EXAMPLES
a-, an- not, without amoral, anesthetic, apolitical, asocial
ab- away from abduction, abstain, abnormal
ad- to, toward adjoin, adjacent (lying near to)
ambi- both ambidextrous, ambivalent
ana- up, back, again analogy, anatomy, anagram
anti- against antipathy, antiwar, antisocial
apo- from, away from apology, apologize
auto- self autobiography, automobile, autocracy, automaton
bene- good benediction benevolent benefactor
cata-, cat- down, against catastrophe--a turning down
centro, centri- around, center concentric, centrifugal
circum- around circumlocution circumference, circumvent
com- with, together communal, community
con- with, together connect, confide conspire
contra- against contradict, contravene
de- down, away descend, deject (cast down)
dia-, di- through, across diameter, division
dis- apart, not disengage, discord, discomfort
dys- ill, difficult, bad dysfunctional, dysentery
e- out of, from elect (choose out of), eject (throw out)
ecto- on the outside ectoderm--outer skin
en-, em- in empathy--feeling in
endo- within, inside endoscope--instrument for observing inside
epi- upon epitaph epidermis, epicenter
eso- inward, within esoteric--more inward, esophagus
eu- well, good euthanasia--good death
ex- out of, from exhume, exhale, exodus
hetero- other, different heterosexual, heterodoxy, heterodox heterogeneous
homo- same homosexual, homogeneous, homogenized
hyper- over hypertension, hypersensitive, hyperactivity
hypo- under hypotension, hypodermic
il- not illegitimate, illicit, illegal, illegible
im- not imperfect, impolite, impossible
im- into imbibe (drink in, take in)
in- not indiscreet, invisible
in- into incorporate (take into the body)
inter- between intervene (come between), interstate
intra- within intrastate, intramural
ir- not irregular, irrational, irredeemable
macro- large macrocosm, macroeconomics
mal, male- bad, evil malediction malevolent, malnutrition
meta- beyond metaphysical
micro- small microscope, microcosm, microeconomics
mono- one, single monologue, monotheism, monarchy, monogamy
neo- new, recent neologism, neo-liberal, neonatology. neolithic
ob- against object, obstruct (build against)
palin-, pali- back, again palindrome
pan- all, every pantheism, Pan-Hellenic, panorama, pandemic
para- false paramilitary, paralegal, parachute
per- through percolate (flow through) perforate (punch through)
peri- around perimeter, periscope
phil-, philo- like, lover of philosophy, Francophile, bibliophile, philanthropy
poly- many, several polygon, polygamy, polytechnic, polytheism
post- after postgraduate, posthumous postpone
pre- before precede, predict (tell before)
pro- for, forward promote, project
pros- toward, in front prospect—view in front, something coming up
proto- first prototype, protoplasm, protobiology
pseudo false pseudonym, pseudoscience
re- again, back repeat, recede, regress (step back)
retro- back retrogression, retroactive
se- away from seduce (lead away), secede
sub- under submarine, subject, subhuman subterranean
sur-, super- over, above superhuman, superego, superintend, surpass
syn-, sym-, syl-, sys- with, together symphony, synonym, system, syllable
tele- distant, far off telephone, telepathy, television, telegram
trans- across transient, Transatlantic, transport (carry across)
SUFFIXES
SUFFIX DEFINITION EXAMPLE
-agog, -agogue leader demagogue, pedagogue
-cide kill(ing) patricide, infanticide, herbicide. suicide
-ectomy cutting appendectomy, splenectomy
-ia, -y act, state amnesia, mania, democracy, anarchy
-ic, -tic, -ical, -ac having to do with anthropomorphic, dramatic, biblical, cardiac
-ics things having to do with optics, physics
-isk, -iscus small asterisk--a little star
-ism the belief in pacifism, terrorism, socialism, communism
-ist one who believes in pacifist, terrorist, socialist, communist
-ite one connected with meteorite, polite, cosmopolite
-logy study field of biology, geology, etymology, cardiology
-oid resembling, like-shaped asteroid, spheroid
-or, -er one who takes part in doctor, actor, teacher, driver
-phobia exaggerated fear photophobia, claustrophobia, agoraphobia
-sis act, state, condition of analysis



English Spelling Rules - Adding Prefixes and Suffixes
By:Amy Nutt

Knowing proper spelling is very important for a number of reasons. First of all, when words cannot be spoken from our mouths we can write them down. If these words are not spelled properly, then that communication is compromised. Since communicating in writing is very important in many of our jobs, it is important that we know some very important grammar rules. Second, many use writing to write down their ideas. If proper grammar isn't used, then those who like to write in diaries and journals would not understand what they wrote when reading it years down the road. So not only is writing important when communicating with others, it is also important when communicating with ourselves.
Below are rules regarding the addition of prefixes and suffixes to words.
Prefixes
Prefixes are those additions that usually do not change the spelling of the word. The prefix is attached to the word despite any consonant duplications, accents, or syllabication. Examples are:
- Unavailable - the prefix is the "un" and it is easy to see that the remainder of the word, available, does not change.
- Misspell - Ironically, this word is the most misspelled word. A great way to remember how to spell misspell is that "mis" is the prefix and "spell" is the main word. The spelling of the main word does not change at all, but it is amazing how often this word is not spelled correctly.
Suffixes
When adding a suffix, the main part of the word usually changes the spelling of the word, but sometimes there are exceptions. Take the word treatment, for instance. "ment" is the suffix of the word and "treat" is the original word. Simply add the "ment" to "treat" and you have treatment without any spelling modifications.
For those words that have a short vowel sound and end with a single consonant, the consonant is doubled when adding on a suffix that starts with a vowel. These suffixes canbe ed, ing, or er. Some examples:
- Biggest- big is the main word that has a short vowel sound and ends in a single consonant. As a result, we add another "g" and then the "est" since it starts with a vowel.
There are exceptions, though. There are some words that end in r,x,w or y and don't require doubling. Such a word is blowing. The suffix is "ing," but because the single consonant is a 'w', there is no need for doubling.
If there are two consonants at the end of your main word, or two vowels, the consonant doesn't need to be doubled. An example is the word keeper. The vowels are e+e, so the "er" can be added on without doubling the consonant. Another thing to keep in mind is that when a suffix is added that begins with a vowel and the main words ends with a silent "e", that silent "e" should be dropped like it is in the words pricing and surprising. However, if the suffix used begins with a consonant, the silent "e" should be kept such as in the words likeness and advancement.
It is also necessary to drop the final "Y" in the main word when adding a suffix if the "Y" has a consonant before it. The word worry becomes worried and supply becomes supplies. But this rule does not apply to words ending in why in which the "ing" suffix is added. Examples are: Crying and obeyed.
It is important to know the rules regarding prefixes and suffixes when learning English http://www.englishlink.com/ It is easy to see that there is more involved with adding a suffix than a prefix, but with practice suffixes can be added on without even thing about them. These rules are vital for effective communication, so knowing the rules is very important.
Improve your English speaking and pronunciation skills with our online English lessons http://www.englishlink.com/freelesson_ENG_HTML.asp Online English school is dedicated to helping students achieve their English language goals

English Spelling!
I often apologise about the horrors of British spelling, but it's a fact: To speak English well, you need grammar. To write English well, you need grammar, punctuation and good spelling.
In Old England words were written as they sounded (phonetically) and so one word could often be spelt in many different ways. In addition English has adopted words from many other languages. Eventually spelling was standardised, and although many English words have irregular spellings there are some rules that can help you. Watch out though, for every rule there are always some exceptions! English has over 1,100 different ways to spell its 44 separate sounds, more than any other language.
How to Improve Your Spelling
1. Keep a notebook of words you find difficult to spell. Underline the part of the word that you find most difficult.
2. Use a dictionary, not a spell-checker! OK use a spell-checker, but don't rely on it. Spell-checkers don't check for meaning, the most common misspelt words I have seen on the net are there and their.
3. Learn words with their possible prefixes and suffixes.
4. Learn the rules, but don't rely on them. As I mentioned earlier for every rule there is at least one exception. For example:-
i before e except after c
One of the first English spelling rules learnt in most schools is "i before e except after c". This only works when the pronunciation of the word is like a long ee as in shield.
For example:-
piece, relief, niece, priest, thief
but after c
conceive, conceit, receive, receipt
when A or I is the sound
it's the other way round
with an 'a' sound - deign, eight, neighbour, feign, reign, vein, weight
with an 'i' sound either, feisty, height, neither, sleight
Exceptions:
seize, weird, conscientious, conscience, efficient . . .

Silent Letters
What is a silent letter?
A silent letter is a letter that must be included when you write the word even though you don't pronounce it. Over half the alphabet can appear as silent letters in words. They can be found at the beginning, end or middle of the words and, from the sound of the word, you wouldn't know that they were there.
For example:-
a - treadle, bread
b - lamb, bomb, comb
c - scissors, science, scent
d - edge, bridge, ledge
e - see below
h - honour, honest, school
k - know, knight, knowledge
l - talk, psalm, should
n - hymn, autumn, column
p - pneumatic, psalm, psychology
s - isle, island, aisle
t - listen, rustle, shistle
u - biscuit, guess, guitar
w - write, wrong, wrist

Silent e

Silent e is the most commonly found silent letter in the alphabet.
There are some hard and fast rules for spelling when a word ends with a silent e.
When you wish to add a suffix to a word and it ends with a silent e, if the suffix begins with a consonant you don't need to change the stem of the word.

For example:
force + ful =forceful
manage + ment =management
sincere + ly =sincerely

If however the suffix begins with a vowel or a y, drop the e before adding the suffix.
For example:
fame + ous =famous
nerve + ous =nervous
believable + y =believably
criticise + ism =criticism

Exceptions:

mileage, aggreeable

Prefixes and Suffixes
Adding a prefix to a word doesn't usually change the spelling of the stem of the word.
For example:-
anti + septic antiseptic
auto + biography autobiography
de - sensitize desensitize
dis - approve disapprove
im - possible impossible
inter - mediate intermediate
mega - byte megabyte
mis - take mistake
micro - chip microchip
re - used reused
un - available unavailable

Adding a suffix to a word often changes the spelling of the stem of the word. The following may help you work out the changes. Again there are exceptions, so if you're not sure - look it up in your dictionary.
Words ending in a consonant

When the suffix begins with a consonant, just add the ending without any changes.
For example:-
treat + ment treatment

Doubling the consonant
For most words with a short vowel sound, ending with a single consonant, double the consonant when adding a suffix that starts with a vowel, such as er, ed or ing.
For example:-
mop + ing mopping
big + est biggest
hot + er hotter

For words endling in l after a vowel, double the l before adding er, ed or ing.
For example:-
carol + ing carolling
travel + er travelling

Exceptions:
Some words ending in r, x, w or y are exceptions to the doubling rule
tear + ing tearing
blow + ing blowing
box + er boxer
know + ing knowing

And if your main word has two consonants at the end, or more than one vowel, don't double the consonant.
rain + ing (two vowels a + i) raining
keep + er (two vowels e + e) keeper
break + ing (two vowels e + a) breaking
hang + er (two consonants n + g) hanger


Word Endings
Words ending in ce and ge
When you want to add a suffix starting with a or o leave the e in.
For example:-
manage + able manageable
notice + able noticeable
courage + ous courageous

Exceptions:
prestige + ous prestigious

Words ending in ie
When you want to add ing to verbs ending in ie, drop the e and change the i to a y.
For example:-
die - dying
lie - lying
tie - tying

Words ending in y after a consonant
When you want to add suffixes such -as, -ed, -es, -er, -eth, -ly, -ness, -ful and -ous to a word ending in y after a consonant, change the y to an i before adding the suffix.
For example:-
eighty + eth eightieth
duty + es duties
lazy + ness laziness
mystery +ous mysterious
beauty + ful beautiful
multiply + ed multiplied
busy + ly busily

Words ending in y after a vowel
Keep the y when adding suffixes such as er, ing or ed.
For example:-
destroy destroying destroyed
pry prying pried
buy buying buyer
play playing player


Quick Spelling Tests
Practice your comprehension and spelling with words from this web site.
1 - Adjectives - words from the Common Adjectives test.
2 - Buildings - words from the Building Vocabulary pages.
3 - Education - words from teh Education Vocabulary pages.
4 - Food - with words from the Food Vocabulary pages.
5 - Shopping - with words from the Shopping Vocabulary pages.


General Roots and Prefixes
Root or Prefix Meaning Examples
a, an not, without atheist, anarchy, anonymous apathy, aphasia, anemia, atypical, anesthesia
ab away, down, from, off absent, abduction, aberrant, abstemious, abnormal, abstract, absorb
acro high, tip, top acrobat, acrophobia, acronym, acromegaly, acropolis
act do, move action, react, transaction, proactive, activity, activation, deactivate
ad to, toward admit, addition, advertisement, adherent, admonish, address, adhesive, adept, adjust
alt high altitude, altimeter, alto, contralto, altocumulus, exalt
ambul to walk ambulatory, amble, ambulance, somnambulist, perambulate, preamble
anima soul, life animation, inanimate, animal, anime, equanimity, animism, animus
ante before anteroom, antebellum, antedate antecedent, antediluvian
anti, ant against, opposite antisocial, antiseptic, antithesis, antibody, antichrist, antinomies, antifreeze, antipathy, antigen, antibiotic, antidote, antifungal, antidepressant
arm weapon army, armament, disarm, rearm, armistice, armor, armory, arms
audi to hear audience, auditory, audible, auditorium, audiovisual, audition, audiobook
auto self automobile, automatic, autograph, autonomous, autoimmune, autopilot, autobiography
be thoroughly bedecked, besmirch, besprinkled, begrudge, begrime, belie, bemoan
bell war belligerent, antebellum, bellicose, rebel
bene good, well benefactor, beneficial, benevolent, benediction, beneficiary, benefit
bi two bicycle, bifocals, biceps, billion, binary, bivalve, bimonthly, bigamy, bimetal, biathlete, bicarbonate
bio life, living biology, biography, biodiversity, bioavailability, bioflavonoid, biofuel, biohazard, biomass, biorhythm
cede, ceed, cess to go, to yield succeed, proceed, precede, recede, secession, exceed, succession, excess
chron time chronology, chronic, chronicle, chronometer, anachronism
cide, cis to kill, to cut fratricide, suicide, incision, excision, circumcision, precise, concise, precision, homicide, genocide, regicide
circum around circumnavigate, circumflex, circumstance, circumcision, circumference, circumorbital, circumlocution, circumvent, circumscribe, circulatory
clud, clus claus to close include, exclude, clause, claustrophobia, enclose, exclusive, reclusive, conclude, preclude
con, com with, together convene, compress, contemporary, converge, compact, confluence, concatenate, conjoin, combine, convert, compatible, consequence, contract
contra, counter against, opposite contradict, counteract, contravene, contrary, counterspy, contrapuntal, contraband, contraception, contrast, controversy, counterfeit, counterclaim, counterargument, counterclaim, counterpoint, counterrevolution
cred to believe credo, credible, credence, credit, credential, credulity, incredulous, creed, incredible
commun to share commune, community, communism, communicable, communication, commonality, incommunicado
cycl circle, wheel bicycle, cyclical, cycle, encliclical, motorcycle, tricycle, cyclone
Are you new to the English language? This is my recommended book from Amazon.com.
Want to build your vocabulary? Check out my list of 1062 really useful words.
Want a vocabulary building book? Check these books out at Amazon.com
Root or Prefix Meaning Examples
de from, down, away detach, deploy, derange, deodorize, devoid, deflate, degenerate, deice, descend, derail, depress, depart, decompose, destruction
dei, div God, god divinity, divine, deity, divination, deify, deism
demo people democracy, demagogue, epidemic, demographic
dia through, across, between diameter, diagonal, dialogue, dialect, dialectic, diagnosis, diachronic, diagram, diaphragm, dialysis, diarrhea
dict speak predict, verdict, malediction, dictionary, dictate, dictum, diction, indict, contradict
dis, dys, dif away, not, negative dismiss, differ, disallow, disperse, dissuade, disconnect, dysfunction, disproportion, disrespect, distemper, distaste, disarray, dyslexia
duc, duct to lead, pull produce, abduct, product, transducer, viaduct, aqueduct, induct, deduct, reduce, induce
dyn, dyna power dynamic, dynamometer, heterodyne, dynamite, dynamo, dynasty
ecto outside, external ectomorph, ectoderm, ectoplasm, ectopic, ectothermal
endo inside, within endotoxin, endoscope, endogenous
equi equal equidistant, equilateral, equilibrium, equinox, equitable, equation, equator
e, ex out, away, from emit, expulsion, exhale, exit, express, exclusive, enervate, exceed, explosion
exter, extra outside of external, extrinsic, exterior, extraordinary, extrabiblical, extracurricular, extrapolate, extraneous, exterminator, extract, extradite, extraterrestrial, extrasensory, extravagant, extreme
flu, flux flow effluence, influence, effluvium, fluctuate, confluence, reflux, influx
flect, flex to bend flexible, reflection, deflect, circumflex, inflection, reflex
graph, gram to write polygraph, grammar, biography, graphite, telegram, autograph, lithograph, historiography, graphic, electrocardiogram, monogram
hetero other heterodox, heterogeneous, heterosexual, heterodyne
homo same homogenized, homosexual, homonym, homophone
hyper over, above hyperactive, hypertensive, hyperbolic, hypersensitive, hyperventilate, hyperkinetic, hyperlink, hypertext, hypersonic, hypertrophy
hypo below, less than hypotension, hypodermic, hypoglycemia, hypoallergenic, hypothermia, hypothesis
________________________________________
________________________________________
________________________________________
General Roots and Prefixes (continued)
in, im not inviolate, innocuous, intractable, innocent, impregnable, impossible
infra beneath infrared, infrastructure, infrasonic
inter, intro between international, intercept, intermission, interoffice, internal, intermittent, introvert, introduce
intra within, into intranet, intracranial, intravenous, intramural, intramuscular, intraocular
jac, ject to throw reject, eject, project, trajectory, interject, dejected, inject, ejaculate
log, logo, loc. loq word, speech, speak monologue, dialogue, locution, colloquial, elocution, soliloquy, ventriloquist, apology, doxology, epilogue, logic, eulogy, loquacious
mal bad, badly malformation, maladjusted, dismal, malady, malcontent, malfeasance, maleficent, malevolent, malice, malaria, malfunction, malignant
mega great, million megaphone, megalomaniac, megabyte, megalopolis
meso middle mesomorph, mesoamerica, mesosphere
meta beyond, change metaphor, metamorphosis, metabolism, metahistorical, metainformation, metacognitive
meter measure perimeter, micrometer, ammeter, multimeter, altimeter, geometry, kilometer
micro small microscope, microprocessor, microfiche, micrometer, micrograph
mis bad, badly misinform, misinterpret, mispronounce, misnomer, mistake, misogynist, mistrial, misadventure, misanthrope, misread
mit, miss to send transmit, permit, missile, missionary, remit, admit, missive, mission
morph shape polymorphic, morpheme, amorphous, metamorphosis, morphology, morphing
multi many multitude, multipartite, multiply, multipurpose, multicolored, multimedia, multinational
neo new neologism, neonate, neoclassic, neophyte
non not nonferrous, nonabrasive, nondescript, nonfat, nonfiction, nonprofit, nonsense, nonentity
omni all omnipotent, omnivorous, omniscient, omnibus, omnirange, omnipresent
pan all, whole, general, completely pantheism, pandemic, panacea, panoply, pan-American, panchromatic, pandemonium, panorama
para beside paraprofessional, paramedic, paraphrase, parachute, paralegal, parallel, comparison
per through, intensive permit, perspire, perforate, persuade, perceive, perfect, permit, perform
peri around periscope, perimeter, perigee, periodontal
phon sound telephone, phonics, phonograph, phonetic, homophone, microphone
phot light photograph, photosynthesis, photon
poly many polytheist, polygon, polygamy, polymorphous
port to carry porter, portable, report, transportation, deport, import, export

General Roots and Prefixes
Root or Prefix Meaning Examples
re back, again report, realign, retract, revise, regain, reflect, rename, restate, recombine, recalculate, redo
retro backwards retrorocket, retrospect, retrogression, retroactive
sanct holy sanctify, sanctuary, sanction, sanctimonious, sacrosanct
scrib, script to write inscription, prescribe, proscribe, manuscript, conscript, scribble, scribe
sect, sec cut intersect, transect, dissect, secant, section
semi half semifinal, semiconscious, semiannual, semimonthly, semicircle
spect to look inspect, spectator, circumspect, retrospect, prospect, spectacle
sub under, below submerge, submarine, substandard, subnormal, subvert, subdivision, submersible, submit
super, supra above superior, suprarenal, superscript, supernatural, supercede, superficial, superhero, superimpose
syn together synthesis, synchronous, syndicate, synergy, snyopsis, syncretism
tele distance, from afar television, telephone, telegraph, telemetry, telepathy
theo, the God theology, theist, polytheist, pantheism, atheist, monotheist, theophany
therm, thermo heat thermal, thermometer, thermocouple, thermodynamic, thermoelectric
tract to drag, draw attract, tractor, traction, extract, retract, protract, detract, subtract, contract, intractable
trans across transoceanic, transmit, transport, transducer, transit, intransitive
un not uncooked, unharmed, unintended, unhappy, unenlightened, unremarkable
veh, vect, vey to carry vector, vehicle, convection, vehement, convey, conveyance, conveyor
vert, vers to turn convert, revert, advertise, versatile, vertigo, invert, reversion, extravert, introvert
ven, vent to come convention, prevent, intervention, convent, Advent, invent, inventory
verm worm vermin, vermicelli, vermiculite, vermicide, vermiform, vermilion
vita life vital, vitality, vitamins, revitalize
vol to will benevolent, volition, voluntary, malevolent
vita life vital, vitality, vitamins, revitalize
Don't forget to study the many, powerful conjunctions that join words and phrases and clauses together.
Have you been studying hard and need to take a refreshing break? Try this.
Want more roots and prefixes? Check out these books at Amazon.com.
________________________________________
________________________________________
________________________________________
Number Prefixes
Prefix Meaning Examples
mono, uni one monopoly, monotype, monologue, mononucleosis, monorail, monotheist, unilateral, universal, unity, unanimous, uniform
bi, di two divide, diverge, diglycerides, bifurcate, biweekly, bivalve, biannual, billion
tri three triangle, trinity, trilateral, triumvirate, tribune, trilogy, tricycle, trillion
quat, quad four quadrangle, quadruplets, quaternary, quarter, quadrillion
quint, penta five quintet, quintuplets, pentagon, pentane, pentameter, quintillion
hex, ses, sex six hexagon, hexameter, sestet, sextuplets, sextillion
sept seven septet, septennial, septillion, September
oct eight octopus, octagon, octogenarian, octave, octillion, October
non nine nonagon, nonagenarian, nonillion
dec ten decimal, decade, decalogue, decimate, decillion, December
cent hundred centennial, century, centipede, centillion
mill, kilo thousand (10^3) millennium, kilobyte, kiloton
mega million (10^6) megabyte, megaton, megaflop, megawatt
giga billion (10^9) gigabyte, gigaflop, gigahertz, gigawatt
tera trillion (10^12) terabyte, teraflop, terawatt
peta quadrillion (10^15) petabyte
exa quintillion (10^18) exabyte
zetta sextillion (10^21) zettabyte
yotta septilion (10^24) yottabyte
milli thousandth (10^-3) millisecond, milligram, millivolt, milliwatt, millimeter, millipede
micro millionth (10^-6) microgram, microvolt, microwave, microsecond
nano billionth (10^-9) nanosecond, nanobucks, nanofarad, nanometer, nanomachine, nanotube, nanotechnology, nanogram, nanoscale
pico trillionth (10^-12) picofarad, picocurie, picogram, picomole, picosecond
femto quadrillionth (10^-15) femtosecond
atto quintillionth (10^-18) attosecond, attometer
zepto sextillionth (10^-21) zeptosecond
yocto septillionth (10^-24) yoctosecond

________________________________________
Want to learn about the logical glue that holds language together and makes writing clear and flowing? Visit my Transitional Words and Phrases page. You will become a better writer if you learn to use transitions of thought and transitions of logic to make your writing coherent.
A Handful of Suffixes

Suffix Meaning Examples
able, ible able to be, capable of being pourable, drinkable, readable, washable, curable, visible, flexible, collectible
ance, ancy state of, process of performance, reliance, defiance, radiance, acceptance, ascendancy, discrepancy, infancy
ator one who does [the verb] terminator, culminator, agitator, instigator, generator, incubator, accelerator, invigorator, elevator

dom condition, office, state kingdom, freedom, wisdom, sheikdom, fiefdom, sheikdom
ee one who receives payee, mortgagee, employee, appointee, abductee, examinee, referee, refugee
er, or one who does [the verb] driver, hiker, reader, manager, polisher, speaker, counselor, author, creator, director, sculptor
ful filled with frightful, delightful, wonderful, cupful, wakeful, bashful, bountiful, beautiful, cheerful, colorful, dreadful, fateful
ify to make into purify, deify, simplify, clarify, petrify, reify, exemplify, pacify
ification process of making into purification, deification, simplifiction, clarification, petrification
ish the nature of, resembling Cornish, Irish, bookish, freakish, foolish, boorish, selfish, sluggish, priggish
ism doctrine, system, characteristic quality capitalism, heroism, optimism, skepticism, realism, patriotism, communism, idealism, conservatism
ist one who performs; an adherent of an ism tympanist, cellist, idealist, communist, realist, moralist, pharamacist, pragmatist
ize to make into rationalize, normalize, realize, capitalize, sterilize, dramatize, utilize, colorize
ization the process of making into rationalization, normalization, realization, capitalization, dramatization
less without, lacking loveless, fearless, worthless, nameless, baseless, bottomless, effortless, friendless, noiseless, harmless
Are you new to the English language? This is my recommended book from Amazon.com.
Want to build your vocabulary? Check out my list of 1062 really useful words.
Want a vocabulary building book? Check these books out at Amazon.com
After you have mastered the word roots and prefixes from my main word roots pages, you can further satisfy you hunger for knowledge without needing to order up a double double hamburger from In-N-Out (a local hamburger and cheeseburger chain).
________________________________________

Root or Prefix Meaning Example Words
agon to struggle agony, protagonist, antagonist, agony, agonize,
alg pain neuralgia, analgesic, nostalgic,
alter other alternative, alternator, alteration, altercation, alternate,
am friend amiable, amorous, amity, enamored, paramour, amicable
ambi both ambidextrous, ambivalent, ambiguous, ambient
anim alive animated, animal, inanimate, animator, anime, animation, reanimate
anthrop mankind anthropology, anthropomorphic, philanthrophy, misanthranthropology, anthropomorphic, philanthrophy, misanthropy
eu good, well euphoria, eulogy, euphemism, eugenics, eucalyptus, eukaryote, eurythmics, euthanasia
fore before, front forecast, forefather, foretaste, forehead, foreman, foreboding, forecastle, forearm, forebear, foreclose, foredoom, forego, forefoot, foreground, forehand, foreknowledge, foremost, foreordain, forerunner, foresee, foreshoren, foretell
ortho straight orthodontics, orthodox, orthopedic, orthoscopic, orthostatic
post after postscript, postconsumer, postdoctoral, posterior, postimpact, postfeminism, postgraduate, posthumous, postimpressionism, postlude, postmodernism, postpone, postproduction
pre before, in front of prefix, predict, prelude, predetermined, preamplifier, predestination, prebiotic, preclude, predate, predisposed, preempt, preference, prefigure, prefrontal, preheat, prehistory, presell, presumptuous, prevent, previous, pretext, pretentious, pretend
pro forward propel, proceed, produce, promote, project, proclaim, procession, profess, proffer, professor, proficient, profile, profound, profuse, progenitor, progress, prolapse, prolegomenon, prolific, prologue, prolong, pronation, pronounce, propellant, prophesy, prophecy, proponent, prorate, proscribe, prosecute, prospect, protect, protest, provide, provoke
proto first, earliest prototype, protoplasm, protohistory, protocol, protogalaxy, proton, prototypical, protozoa
quasi approximately, resembling, to some degree quasiperiodical, quasiparticle, quasi-governmental, quasi-scientific, quasi-judicial, quasi-stellar, quasi-public
ultra beyond, extremely ultraviolet, ultrasonic, ultramarine, ultrafine, ultrasensitive, ultrawide, ultrapure, ultraquiet
under beneath, below, too little undercoat, underwear, underestimate, underbid, underexpose, undercut, underclassmen, undernourished, underground, undersized, underhand, underlay, undermine, underneath, underpass, underpowered, underline, understand, undertake, undertone, undertow, undervalue, underwrite

اصطلاحنامه، گنجواژه، استاد، مادر، دکتر مهر انگیز حریری

اصطلاحنامه ، که گنچ واژه همبرابر نه چندان دقیق ولی بعضا" رایج آن باشد، واژه ای است که در فارسی معادل واژه انگلیسی Thesaurus بکار رفته است. واژه Thesaurus در اصل از یونانی و لاتین گرفته شده که بمعنای گنجینه یا خزانه است و سالهاست که بمعنای گنجینه لغات استفاده می گردد.

اصطلاحنامه بعنوان زبان نمایه سازی برای استفاده در ذخیره و بازیابی اطلاعات دارای هدفهای اساسی و عمده زیر است:
1) ساخت زمینه معینی از دانش را چنان تصویر نماید که هم نمایه ساز و هم جستجوگر بتوانند از پوشش زمینه و ارتباط میان مفاهیم آن یا اندیشه های مربوط به این مفاهیم بخوبی آگاه شوند.
2) با عرضه واژگان استاندارد برای یک زمینه خاص. امکان یکدستی مدخلها را بهنگام نمایه سازی فراهم کند.3) بکمک نظام ارجاعات. دقیقاً مشخص کند که اولاً از میان مجموعه اصطلاحات برابر. فقط یک اصطلاح برای نمایه سازی یک مفهوم بکار می رود و ثانیاً کدامیک از اصطلاحات بیکدیگر وابسته هستند.
4) با استفاده از رده بندی اصطلاحات در قالب سلسله مراتب. امکان دهد بهنگام بازیابی دامه جستجو بصورت نظام یافته. قابل تجدید یا گسترش باشد.
همانطور که ملاحظه می شود. هدفهای اصطلاحنامه بیشتر متوجه کار جستجو گرو استفاده کننده است و این یکی از خصوصیات بارز اصطلاحنامه است.


نظام بازیابی اطلاعات, نظامی است که هدفش تسهیل شناسایی مدارک یا داده هایی است که متناسب با نیاز اطلاعاتی خاصی باشد و بازیابی این مدارک با داده ها با توجه به محدودیت موادی که در مجموعه موجود است.
بازیابی اطلاعات یک عمل ساده و مکانیکی نیست؛ کاری است پیچیده و فکری که منظور آن ایجاد ارتباط میان کسانی است که این اطلاعات را تولید می کنند (نویسندگان مطالب) و افرادی که این اطلاعات را مصرف می‌کنند (محققان, متخصصان و سایر دانش پژوهان ). بنابراین، نقش عمده نظام برقرار کردن این ارتباط از طریق مطابقت اطلاعات موجود در مجموعه با نیاز اطلاعاتی استفاده کنندگان و نزدیک کردن هر چه بیشتر این دو به یکدیگر است.
برای اینکه نظام قادر به انجام این عمل باشد. باید محتوای مجموعه کاملاً مشخص باشد, یعنی مدارک از لحاظ محتوا بدقت توصیف شده باشند. اما این به تنهایی کافی نیست, بلکه باید نیاز جستجو کننده اطلاعات هم بشکلی به نظام عرضه شود که عمل انطباق بین مدارک ذخیره شده و پرسش مطرح شده را تسریع کند. معمولاً این کار بوسیله استفاده از نوعی زبان نمایه انجام میگیرد.
زبان نمایه یکی از اجزای عمده نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات محسوب می شود. هر نظام اطلاعاتی از نقطه نظر عملکرد, معمولاً شامل اجزای زیر است:
1) انتخاب گردآوری: سیاست و خط مشی تعیین کننده محتوای مجموعه.
2) مأخذ درون داد: ویژگیهایی از مدرک برای توصیف آن و برای انتخاب اصطلاحات نمایه بکار می رود.
3) زبان نمایه: مجموعه اصطلاحات و قوانینی که نحوه استفاده از اصطلاحات را تعیین می کند.
4) نشانه گذاری: عرصه اصطلاحات نمایه به صورت علائم و نشانه ها.
5) نظم مجموعه: ترتیب و نظم عناصر در درون مجموعه اطلاعات ذخیره شده.
6) تجزیه و تحلیل پرسش: ترجمه مفاهیم پرسش به اصطلاحات موجود در زبان نمایه.
7) شیوه جستجو: روشی که برای جستجوی در مجموعه بکار می رود.
8) شکل برون داد: عرضه مشخصات ظاهری مدرک و اطلاعات لازم دیگر که بعنوان پاسخ به پرسش مطرح شده در اختیار جستجو کننده گذاشته می شود.
هر یک از اجزای فوق در ایجاد نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات و کارآیی آن نقش اساسی و مهمی دارد. در این میان، آنچه بسبب پیچیدگیش ذهن متخصصان اطلاع رسانی را بیشتر به خود مشغول داشته است نشان دادن محتوای مدارک است و به این جهت شاید بتوان گفت زبان نمایه که برای بیان موضوع و محتوای مدارک بکار می‌رود. مساله ای است که اهمیت بیشتری دارد.
زبانهای نمایه را بر اساس معیارهای متفاوت. به گونه های مختلف دسته بندی کرده اند ولی بطور کلی میتوان گفت که این زبانها عمدتاً بر دو نوعند:
1) زبانهای مهار شده : این زبانها، حاوی اصطلاحاتی هستند که برای نمایه سازی مدارک انتخاب و پذیرفته شدهاند و از آن جمله اند: طرحهای رده بندی سنتی، فهرستهای قراردادی سر عنوانهای موضوعی و اصطلاحنامه ها.
2) زبانهای آزاد : در این زبانها، محدودیتی از نظر نوع واژه وجود ندارد؛ هر واژه با اصطلاح مناسبی می‌تواند بدون قید و شرط از زبان طبیعی گرفته شود، یعنی عیناً از زبان مدرک نقل گردد و یا متناسب با موضوع مدرک تعیین شود.
اینکه کدامیک از دو روش فوق در میزان بازیابی مدارک و کیفیت کار موثرتر است، نکته ای است که هنوز بدرستی روشن نیست و اختلاف نظرهایی که در میان اهل فن وجود دارد موید این مطلب است. اما آنچه در عمل مشاهده می شود این است که اکثر نظامهای دایر و فعال اطلاع رسانی که خدمات گسترده ای را عرضه می کنند، از زبان مهار شده برای آماده سازی مدارک خویش استفاده می کنند و ابزاری که بدین منظور بکار می رود اصطلاحنامه است. بدین جهت، مطلب حاضر به بحث درباره این وسیله اختصاص یافته است.

تعریف اصطلاحنامه
اصطلاحنامه، واژه ای است که در فارسی معادل واژه انگلیسی Thesaurus بکار رفته است. واژه Thesaurus در اصل از یونانی و لاتین گرفته شده که بمعنای گنجینه یا خزانه است و سالهاست که بمعنای گنجینه لغات استفاده می گردد.
بر اساس رهنمود نظام جهانی اطلاعات علمی (یونی سیست) اصطلاحنامه را می توان یا از نظر عملکردش تعریف کرد و یا از عملکردش تعریف کرد و یا از لحاظ ساختارش. از نظر عملکرد، اصطلاحنامه وسیله ای برای مهار کردن واژه ها است و در برگرداندن زبان طبیعی مدارک، نمایه سازان یا استفاده کنندگان به زبان مقید نظام استفاده می‌شود. از نظر ساختار، اصطلاحنامه مجموعه لغات مهار شده و پویای یک زمینه خاص از دانش بشری است که از لحاظ معنا و نوع مرتبط اند.

پیشینه تاریخی
اولین اثری که تحت عنوان اصطلاحنامه شهرت یافت، اصطلاحنامه روژه بود . این اصطلاحنامه که اولین ویرایش آن در 1852 بچاپ رسید و هنوز هم ویرایشهای جدید آن منبع معتبری برای نویسندگان و مترجمان است، یک فرهنگ ساده لغات نیست و با آن تفاوت بسیار دارد. زیرا معمولاً وقتی به یک فرهنگ مراجعه می‌کنیم که واژه ای را می دانیم و به دنبال معنای آن می گردیم. اما از این اصطلاحنامه موقعی استفاده می‌شود که فکر و عقیده ای را در سر داریم و در جستجوی کلمه یا عبارت دقیق و مناسب برای بیان آن هستیم. به این جهت برخلاف فرهنگها، تنظیم آن الفبایی نیست بلکه بر اساس افکار و ایده هاست که در گروههای کلی نظیر زمان، مکان، ماده، حواس، اراده، عواطف. . . دسته بندی شده اند. هر گروه شامل تقسیمات فرعی تری است که هر یک از آنها به نوبه خود چندین کلمه یا عبارت را در برمی گیرد. در زیر هر کلمه، تمام کلمات مترادف و عبارات وابسته به آن مفهوم و شکلهای مختلف دستوری آنها ذکر می شود و ارتباط بین کلمات با ارجاعهای لازم مشخص می گردد. به این ترتیب اصطلاحنامه روژه در واقع یک طرح رده‌بندی اصطلاحات است که فهرستی الفبایی نیز بدنبال دارد و ارزش آن در نحوه ارتباط دادن مفاهیم بیکدیگر با توجه به معانی متفاوت آنهاست.
البته قصد تهیه کننده این اصطلاحنامه، استفاده از آن در ذخیره و بازیابی اطلاعات نبود بلکه کمک به کسانی بود که برای تصنیف متن یا متونی بدنبال اصطلاحات صحیح و مناسب برای بیان فکر و اندیشه خود بودند. ضمناً این نکته را هم باید اضافه کرد که تنظیم واژگان براساس مفاهیم، فکر تازه ای نبود که از روژه سرچشمه گرفته باشد قبل از این تاریخ هم، چنین اندیشه ای بشکلها و مضمونهای مختلف و برای هدفهای متفاوت تجلی کرده بود و به جرات می توان گفت که بحثهای کنونی در مورد ماهیت اصطلاحنامه و اصطلاحنامه‌سازی ریشه تاریخی دارد. اما اهمیت اصطلاحنامه روژه در این است که ساخت ویژه آن چارچوب مطلوبی را برای طرحریزی اصطلاحنامه امروزی، در اختیار متخصصان اطلاع رسانی گذاشته است.
نیاز به اصطلاحنامه در ذخیره و بازیابی اطلاعات از زمانی احساس شد که نظامهای اطلاع رسانی با مشکلات مهمی در مرحله، جستجو و بازیابی اطلاعات مواجه گردیدند. زیرا اولاً رشد مدارکی که منتشر می شد سیر صعودی داشت و این امر موجب افزایش سریع حجم اطلاعات کتابشناختی می شد و از این رو لازم بود بنحوه ذخیره آنها از نظر محتوا توجه بیشتری شود. ثانیاً در روشهای متداول نمایه سازی اکثراً از زبان طبیعی بویژه نظام تک واژه استفاده می شد. نظام تک واژه که در سال 1951 بوسیله مورتیمر تاوبه معرفی گردید بعلت اینکه روشی ساده و ارزان در مرحله درون داد بود، ابتدا سخت مورد استقبال قرار گرفت اما مشکلات اساسی آن در مرحله جستجو خیلی زود آشکار شد، یکی از مشکلات عمده، ناشی از فقدان کنترل واژگانی بود. چون مدارک هم موضوع و مربوط بهم بعلت نمایه سازی با تک واژه های استخراج شده از متن، غالباً از هم جدا می‌افتادند و بهنگام بازیابی نظام هیچ کمکی برای کنار هم آوردن این کلمات نمی کرد و چنانچه جستجو در زیر همه کلمات پیش بینی شده انجام می گرفت. جستجو کننده باز هم نمی توانست مطمئن باشد که جستجوی کاملی صورت گرفته است. مشکل دیگر جستجو در مجموعه ای بود که مرتباً بر حجم آن افزوده می شد و بهمان نسبت جستجوهای جامع. مشکلتر می شد. به لحاظ این مسایل. بتدریج نمایه سازی با تک واژه حاوی خود را به نمایه سازی با تک مفهوم گزیده شده. داد و به این ترتیب پایه و اساس ایجاد اصطلاحنامه بازیابی اطلاعات گذاشته شد.
اولین کسی که در این راه قدم برداشت هانس بیترلون بود. او تحت تاثیر روش اصطلاحنامه روزه. در صدد برآمد کلمات مجاز همراه با ارجاعهای لازم جهت استفاده در نمایه سازی موضوعی فراهم آورد . اولین اصطلاحنامه ای که عملاً بدین منظور تهیه شد. برای نمایه سازی مدارک شیمی و مهندسی شیمی بوسیله کپمانی Dupont بود. در همان اوان. کاربر روی اصطلاحنامه دیگری در آژانس اطلاعات فنی خدمات نظامی در حال پیشرفت بود که بالاخره در سال 1960 منجر به تهیه اصطلاحنامه ای شد که حاوی توصیفگرهای خاص این زمینه بود. این دو منبع که سرچشمه توسعه سایر اصطلاحنامه ها شدند. موقعیت اصطلاحنامه را بعنوان ابزار اساسی کنترل واژگانی در نظامهای ذخیره و بازیابی امروزی مستحکم کردند. اصطلاحنامه کمپانی Dupont پایه گذار اصطلاحنامه مهندسی شیمی شد که توسط موسسه آمریکایی مهندسان شیمی در سال 1961 منتشر گردید و این نمونه خود. مبنای توسعه اصطلاحنامه واژه های مهندسی شد که در سال 1964 بوسیله شورای مشترک مهندسان انتشار یافت. توسعه صنایع. سبب پیدایش اصطلاحنامه های دیگری شد و تجاربی که از گسترش این اصطلاحنامه ها حاصل گردید منجر به تدوین راهنماها و استانداردهای ملی گردید. بهرحال. تعداد اصطلاحنامه هایی که از سال 1960 به بعد تهیه شده. قابل توجه است. این اصطلاحنامه ها. اکثراً در رشته های علوم و فنون و به زبان انگلیسی می باشند.

هدف اصطلاحنامه
اصطلاحنامه بعنوان زبان نمایه سازی برای استفاده در ذخیره و بازیابی اطلاعات دارای هدفهای اساسی و عمده زیر است:
1) ساخت زمینه معینی از دانش را چنان تصویر نماید که هم نمایه ساز و هم جستجوگر بتوانند از پوشش زمینه و ارتباط میان مفاهیم آن یا اندیشه های مربوط به این مفاهیم بخوبی آگاه شوند.
2) با عرضه واژگان استاندارد برای یک زمینه خاص. امکان یکدستی مدخلها را بهنگام نمایه سازی فراهم کند.3) بکمک نظام ارجاعات. دقیقاً مشخص کند که اولاً از میان مجموعه اصطلاحات برابر. فقط یک اصطلاح برای نمایه سازی یک مفهوم بکار می رود و ثانیاً کدامیک از اصطلاحات بیکدیگر وابسته هستند.
4) با استفاده از رده بندی اصطلاحات در قالب سلسله مراتب. امکان دهد بهنگام بازیابی دامه جستجو بصورت نظام یافته. قابل تجدید یا گسترش باشد.
همانطور که ملاحظه می شود. هدفهای اصطلاحنامه بیشتر متوجه کار جستجو گرو استفاده کننده است و این یکی از خصوصیات بارز اصطلاحنامه است.

ویژگیهای مهم ا صطلاحنامه
با توجه به هدفهای فوق. اصطلاحنامه باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
1) متکی بر نوشته ها و نیازهای اطلاعاتی استفاده کنندگانه بالفعل و بالقوه نظام باشد.
بعبارت دیگر مبتنی بر دو اصل ًضمانت ادبی ً و ً ضمانت استفاده ً باشد . ًضمانت ادبی بدین معنی است که در تعیین موضوعها و ارتباط میان آنها همانگونه عمل شود که در مدارک مکتوب و مواد اطلاعاتی منعکس گردیده است. بنابر این. اساس کار باید مدارکی باشد که بعنوان درون داد به نظام وارد می شوند نه ملاحظات نظری محض و تقسیم بندیهای شناخته شده دانش. این امر موجب می شود که نظام پویایی خود را هم حفظ کند. زیرا مفاهیم جدید بمحض ظاهر شدن در نوشته ها. وارد نظام می گردند و بالطبع موجب تغییرات لازم در ساخت مفهومی زبان نظام می شوند. ً ضمانت استفاده ً مربوط به برون داد نظام است. از آنجا که هدف نظام. فراهم کردن امکان استفاده از اطلاعات است. لذا باید دید که استفاده کنندگان نظام چه کسانی هستند. بودن داد مورد نیازشان چیست. چه زبانی علمی مورد استفاده آنهاست و این زبان تا چه حد تخصصی است. سپس با توجه به این موارد. موضوعها و نحوه تقسیم بندی آنها را در نظر گرفت.
بنابر این یک اصطلاح در صورتی پذیرفته شده است که اولاً نوشته های کافی در آن زمینه وجود داشته باشد و ثانیاً مراجعان و استفاده کنندگان نظام در آن سطح از تخصص. بقدر کافی درخواست اطلاعات بکنند. در تهیه اصطلاحنامه ًضمانت استفاده ً حتی مهمتر از ًضمانت ادبی ً است. زیرا ممکن است در یک نظام. نام مثلاً انواع ماهیها. بر اساس محتوای مدارک. ضبط شده باشد که در این صورت ًضمانت ادبی ً رعایت شده است. اما اگر استفاده کنندگان این نظام. هرگز به واژه ای ریزتر از ًماهی احتیاج نداشته باشد. گسترش واژگان با چنین دامنه ای در این حد از تخصص . دلیل منطقی و با ارزشی نخواهد داشت.
2) سطح شکستگی و خاص شدن اصطلاحات در حد کافی و مورد نیاز باشد. اصطلاحات اخص در واژگان عامل مهم و موثری در دقت بازیابی هستند. برای مثال اگر جستجو کننده ای بدنبال مطلب درباره ًخودوسرً باشد ممکن است بعلت نبودن چنین اصطلاحی در نظام. مدارکی را بازیابی کند که با استفاده از اصطلاح عامتری چون ًغلات ً نمایه سازی شده اند. در این صورت بسیاری از مدارک بازیابی شده به موضوع مورد نظر مربوط نمی شوند.
3) پیش همآرایی غلط و ارتباط نادرست اصطلاحات در هنگام بازیابی جلوگیری شود. این مشکلات بخصوص در نظامهای تک واژه ای بیشتر بروز می کند و به نسبتی که بر پیش همآرایی اصطلاحات افزوده می گردد. مشکلات مزبور کاهش می یابد.
4) با اعمال کنترل واژگانی . یعنی مهار کردن مترادفها. شبه مترادفها و نظایر آن . تعیین اصطلاحات مجاز و نیز مشخص کردن حدود ثغور اصطلاحاتی که معنا و محدودشان روشن نیست موجب دقت و یکدستی در نمایهسازی و جستجو گردد و نمایه ساز و جستجو گر را در انتخاب مناسب ترین اصطلاح برای بیان موضوع خاصی کمک نماید.
البته ویژگیهای اصطلاحنامه به این موارد محدود نمی شود. اما در تهیه و توسعه یک اصطلاحنامه خوب و کارآ. توجه به این ویژگیها از اهمیت خاصی برخوردار است.

مهرانگیز حریری

۱۳۸۹ اردیبهشت ۱۱, شنبه

کِشته

از من رمقی به سعی ساقی ماندست
وز صحبت خلق بیوفائی ماندست
از باده دوشین قدحی بیش نماند
از عمر ندانم که چه باقی ماندست

خیّـــــــــام

آتشی در نیستان


خواننده و آهنگساز : شهرام ناظری

تنظیم برای گروه سه تار : جلال ذوالفنون

شعر : مجذوب علیشاه


یک شب آتش در نیستانی فتاد

سوخت چون عشقی که بر جانی فتاد

شعله تا سرگرم کار خویش شد

هر نی ای شمع مزار خویش شد

نی به آتش گفت : کاین آشوب چیست؟

مر تو را زین سوختن مطلوب چیست؟

گفت آتش بی سبب نفروختم

دعوی بی معنی ات را سوختم

زانکه می گفتی نیم با صد نمود

همچنان در بند خود بودی که بود

مردی را دردی اگر باشد خوش است

درد بی دردی علاجش آتش است