پنکوهش. بتازی ذم بود، بوشکور گوید:
اگر روزی از تو پژوهش کنند همه مردمانت نکوهش کنند
همو گوید:
نکوهش رسیدی بهر آهویی
ستایش بر از هر هنر هر سویی. مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
بررسی مدخل «نکوهش» در لغت فرس اسدی
در این مدخل، اسدی طوسی «نکوهش» را برابر واژهٔ عربی «ذم» می‌گیرد و برای آن دو شاهد از بوشکور می‌آورد. این شواهد هم برای شناخت معنای واژه در فارسی دری کهن اهمیت دارند و هم برای بررسی تقابل اخلاقیِ «نکوهش» و «ستایش».
۱. شرح و معنی بیت نخست
اگر روزی از تو پژوهش کنند همه مردمانت نکوهش کنند
مصراع نخست: «اگر روزی از تو پژوهش کنند»
یعنی اگر روزی دربارهٔ تو پرس‌وجو کنند، کردار و احوالت را بررسی کنند یا از تو بازخواست کنند.
واژهٔ «پژوهش» در اینجا احتمالاً معنای جست‌وجو و بررسی احوال دارد؛ نباید آن را صرفاً به معنای امروزیِ تحقیق علمی گرفت.
مصراع دوم: «همه مردمانت نکوهش کنند»
یعنی همهٔ مردم تو را سرزنش کنند و از تو بد بگویند.
معنی کلی بیت: اگر روزی دربارهٔ رفتار و کردار تو تحقیق کنند، مردم تو را نکوهش خواهند کرد.
بیت لحنی پندآمیز دارد و به این معناست که کردار انسان ممکن است روزی آشکار شود و در معرض داوری دیگران قرار گیرد.
۲. شرح و معنی بیت دوم
نکوهش رسیدی بهر آهویی ستایش بر از هر هنر هر سویی
این بیت از نظر نحوی دشوارتر است و برای تفسیر دقیق آن باید ضبط نسخه و بافت شعری بررسی شود.
نکوهش: سرزنش، عیب‌جویی و بدگویی.
آهو: در فارسی کهن، علاوه بر نام جانور، به معنی عیب و نقص نیز آمده است.
ستایش: تحسین و تمجید.
هنر: شایستگی، فضیلت یا مهارت.
هر سویی: از هر جهت و در هر جا.
اگر «آهو» را در این بیت به معنی «عیب» بگیریم، احتمال دارد مضمون کلی چنین باشد: نکوهش به سبب عیب پدید می‌آید و ستایش از هنر و فضیلت سرچشمه می‌گیرد.
اما عبارت «نکوهش رسیدی» و ترکیب «ستایش بر از هر هنر» به‌روشنیِ بیت نخست نیستند. ازاین‌رو، این معنی را باید تفسیری احتمالی دانست، نه ترجمه‌ای قطعی.
۳. بررسی واژگان از نظر پیشینهٔ ایرانی و انیرانی
واژه | معنی در متن | ارزیابی تاریخی |
|---|---|---|
نکوهش | سرزنش و عیب‌جویی | واژه‌ای فارسی از خانوادهٔ «نکوهیدن»؛ صورت دقیق پیشااسلامی آن نیازمند شاهد مستقل است. |
پژوهش | جست‌وجو و بررسی | واژه‌ای ایرانی در خانوادهٔ «پژوهیدن»؛ برای بازسازی صورت باستانی باید تحول آوایی بررسی شود. |
مردمان | مردم، انسان‌ها | واژه‌ای فارسی با سابقهٔ تاریخی؛ ساخت جمع آن فارسی است. |
ذم | نکوهش و سرزنش | واژه‌ای عربی که در فارسی به کار رفته است. |
ستایش | تحسین و تمجید | واژه‌ای فارسی از خانوادهٔ «ستودن». |
آهو | عیب یا جانور آهو | واژه‌ای فارسی با دو معنای مهم؛ تعیین معنای آن در این بیت به بافت وابسته است. |
هنر | فضیلت، شایستگی یا مهارت | واژه‌ای ایرانی با سابقهٔ تاریخی؛ معنای آن در فارسی کهن گسترده‌تر از برخی کاربردهای امروزی است. |
هر | هر یک، همه | واژه‌ای ایرانی با سابقهٔ تاریخی کهن. |
سوی | جهت و جانب | واژه‌ای فارسی با سابقهٔ تاریخی. |
کنند | انجام دهند | صورت فعلی فارسی از خانوادهٔ «کردن». |
نکتهٔ ریشه‌شناختی
باید میان سه ادعا فرق گذاشت:
واژه در فارسی کهن ثبت شده است؛
واژه ریشه‌ای ایرانی دارد؛
صورت مشخص آن در فارسی باستان یا فارسی میانه مستند است.
این سه ادعا یکسان نیستند. برای نمونه، ثبت «نکوهش» در شعر بوشکور نشان‌دهندهٔ کاربرد آن در فارسی دری کهن است، اما به‌تنهایی صورت دقیق آن را در فارسی باستان اثبات نمی‌کند.
۴. آیا «نکوهش» ریشه‌ای پیشااسلامی دارد؟
از نظر ساخت واژه، «نکوهش» به خانوادهٔ «نکوهیدن» تعلق دارد. پسوند «ـش» نیز در فارسی برای ساخت اسم از فعل به کار می‌رود؛ مانند اسم‌هایی که بر عمل یا نتیجهٔ عمل دلالت می‌کنند.
بااین‌حال، برای تعیین صورت تاریخی این واژه باید شواهد زبان‌های ایرانی را جداگانه بررسی کرد:
فارسی دری: صورت «نکوهش» در شعر بوشکور ثبت شده است.
فارسی میانه: باید به دنبال صورت هم‌ریشه در متون پهلوی و فرهنگ‌های تاریخی بود.
فارسی باستان: بازسازی یک صورت باستانی مستلزم شواهد تطبیقی و توضیح تحول آوایی است.
بنابراین، می‌توان «نکوهش» را واژه‌ای فارسی با ساخت ایرانی دانست؛ اما تا زمانی که همتای مستند آن در فارسی میانه یا فارسی باستان پیدا نشده، نباید املای باستانی مشخصی برایش تعیین کرد.
۵. نگارش به خط پهلوی
الف) پهلوی کتیبه‌ای
کتیبه‌های کرتیر نمونه‌های مهم خط پهلوی کتیبه‌ای‌اند. این خط برای نوشتن زبان فارسی میانهٔ دورهٔ ساسانی به کار می‌رفت، نه برای ثبت مستقیم شعر فارسی دری بوشکور.
ب) پهلوی کتابی
این خط در متون فارسی میانهٔ کتابی کاربرد داشت و قواعد املایی خاص خود را داشت. برای نوشتن تاریخی «نکوهش» باید ابتدا صورت هم‌ریشهٔ مستند آن در فارسی میانه مشخص شود.
آیا می‌توان صورت پهلوی «نکوهش» را ارائه کرد؟
در این مرحله، صورت مستند و قابل اتکایی از این واژه در فارسی میانه در اختیار نداریم که بر پایهٔ آن املای دقیق پهلوی را تعیین کنیم. بنابراین، نوشتن آن با حروف پهلوی بدون تصریح به فرضی‌بودن، بازسازی تاریخی معتبر نخواهد بود.
اگر هدف صرفاً نمایش تصویریِ واژه با حروف پهلوی باشد، می‌توان آوانویسی تقریبی را جداگانه بررسی کرد؛ ولی چنین صورتی نباید به‌عنوان املای زمان نوشیروان، بزرگمهر یا کرتیر معرفی شود.
نکتهٔ تاریخی دیگر آن است که بوشکور شاعر دورهٔ پس از اسلام است. حتی اگر واژه‌ای در شعر او از دورهٔ ساسانی به ارث رسیده باشد، زبان شعر او و املای کتیبه‌های ساسانی دو موضوع متفاوت‌اند.
۶. نتیجهٔ نهایی مدخل
1. «نکوهش» به معنی سرزنش و عیب‌جویی است و اسدی طوسی برابر عربی آن را «ذم» آورده است.
2. بیت نخست می‌گوید که اگر کردار و احوال کسی بررسی شود، ممکن است همهٔ مردم او را سرزنش کنند.
3. بیت دوم احتمالاً تقابل میان عیب و نکوهش از یک سو و هنر و ستایش از سوی دیگر را بیان می‌کند؛ اما برای ترجمهٔ دقیق آن باید ضبط و ساخت نحوی بیت بررسی شود.
4. «نکوهش»، «پژوهش» و «ستایش» از نظر ساخت و تاریخ زبان فارسی ارزش بررسی دارند؛ بااین‌حال، تعیین صورت دقیق فارسی باستان یا پهلوی آنها به شواهد مستقل نیاز دارد.
5. در این مدخل، ضبط و معنی بیت دوم مهم‌ترین مسئلهٔ حل‌نشده است؛ زیرا هر نتیجه‌گیری ریشه‌شناختی دربارهٔ «آهو»، «نکوهش» و «ستایش» باید نخست بر متن قابل اعتماد استوار باشد.
بررسی مدخل «نکوهش» در لغت فرس اسدی
۱. شرح عبارت و معنی ابیات
اسدی توسی در لغت فرس می‌نویسد:
«نکوهش. به تازی ذم بود.»
یعنی واژهٔ فارسیِ نکوهش در زبان عربی معادل «ذمّ» است؛ یعنی عیب‌جویی، بدگویی، سرزنش و برشمردن عیب‌های کسی، در برابر ستایش و آفرین‌گویی.
بیت نخست از بوشکور:
اگر روزی از تو پژوهش کنند همه مردمانت نکوهش کنند
معنی: اگر روزی دربارهٔ تو تحقیق و پرس‌وجو کنند و از احوال و کردار تو بپرسند، همهٔ مردمانت تو را سرزنش خواهند کرد.
در این بیت، «پژوهش کردن» به معنای جست‌وجو و پرس‌وجو دربارهٔ احوال و کردار شخص است؛ و نتیجهٔ آن، آشکارشدن عیب‌هایی است که موجب نکوهش او می‌شود.
بیت دوم از همان شاعر:
نکوهش رسیدی بهر آهویی ستایش بر از هر هنر هر سویی
این بیت در ضبط موجود اندکی دشوار است و بدون مقابله با نسخه‌ها نمی‌توان صورت دقیق آن را قطعی دانست. مطابق توضیح حاشیه‌ای شمارهٔ ۳، «آهویی» در اینجا به معنی عیب است.
بنابراین، مضمون بیت ظاهراً تقابل میان نکوهش به سبب عیب و ستایش به سبب هنر و فضیلت است. با این همه، برای ترجمهٔ دقیق‌تر باید ساختمان نحوی مصراع نخست و ضبط واژهٔ «رسیدی» بررسی شود.
۲. بررسی اختلاف نسخه‌ها و حاشیه‌ها
اطلاعات نسخه‌شناختی همراه مدخل، نکات مهمی دارد:
نسخهٔ ن: در حاشیه آمده است: «نکوهش ذم و ملامت کردن بود.» این توضیح، معنای واژه را از معادل عربی «ذم» فراتر می‌برد و «ملامت کردن» را نیز صریحاً ذکر می‌کند.
نسخهٔ چ: ضبط مختصرتر «نکوهش ذم بود» را دارد.
بیت دوم فقط در حاشیهٔ نسخهٔ ن آمده است.
بیت مربوط به «آهویی» فقط در نسخهٔ چ دیده می‌شود و نسخهٔ س در بخش مثال‌ها خالی است.
پس دو بیت از حیث گواه نسخه‌ای وضعیت یکسانی ندارند. برای تصحیح انتقادی مدخل باید میان متن اصلی، حاشیه و افزوده‌های نسخه‌های مختلف تمایز گذاشت؛ به‌ویژه نباید بیت دوم را بدون توضیح، جزئی قطعی از متن اصلی لغت فرس دانست.
۳. بررسی پیشینهٔ زبانی واژه
نکوهش واژه‌ای فارسی و از نظر ساخت واژه، قابل‌تحلیل به اجزای زیر است:
نکوهـ: بنِ مرتبط با «نکوهیدن»، به معنی سرزنش کردن و عیب گرفتن.
ـش: پسوند اسم‌ساز که در ساخت اسم‌هایی دال بر عمل، حالت یا حاصل عمل به کار می‌رود؛ مانند «کوشش» و «ستایش».
از همین خانواده‌اند: «نکوهیدن»، «نکوهنده» و «نکوهیده».
در برابر آن، «ستایش» از نظر معنایی نقطهٔ مقابل نکوهش است؛ همین تقابل در بیت دوم نیز اهمیت دارد.
آیا «نکوهش» واژه‌ای پیشااسلامی است؟
باید میان دو مسئله فرق گذاشت:
1. ایرانی‌بودن واژه: ساخت و اجزای «نکوهش» فارسی و ایرانی است و برای آن نیازی به فرض وام‌گیری از عربی نداریم. «ذم» صرفاً معادل عربی‌ای است که اسدی برای توضیح معنای واژه آورده است.
2. اثبات کاربرد پیشااسلامی: ایرانی‌بودن واژه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همین صورت دقیق «نکوهش» در فارسی باستان یا فارسی میانه به کار می‌رفته است. برای اثبات آن باید شاهدی مستقل از متون فارسی باستان یا فارسی میانه یافت.
بنابراین، بهتر است «نکوهش» را واژه‌ای ایرانی با ساخت فارسی بدانیم که حضور آن در فارسی دریِ دورهٔ اسدی و در شعر بوشکور گواهی شده است؛ اما قدمت دقیق صورت واژگانی آن به دورهٔ پیش از اسلام هنوز نیازمند شاهد مستقیم است.
۴. صورت فارسی باستان، فارسی میانه و نگارش پهلوی
در اینجا باید از بازسازی بی‌دلیل صورت‌های تاریخی پرهیز کرد.
دوره یا خط | نتیجه |
|---|---|
فارسی دری | نکوهش؛ صورت مستند در لغت فرس |
فارسی میانه | صورت دقیق تاریخیِ هم‌ریشه، بدون شاهد واژگانی مطمئن، قابل تعیین نیست. |
فارسی باستان | صورت دقیق متناظر با «نکوهش» در حال حاضر قابل اثبات نیست. |
خط پهلوی | نوشتن صورت فرضیِ این واژه به خط پهلوی، بدون تعیین صورت تاریخی و قواعد آوانویسی آن، بازسازی مستند محسوب نمی‌شود. |
اگر هدف، نمایش صورت احتمالی این واژه در روزگار ساسانیان باشد، نخست باید ریشه و صورت آن در فارسی میانه از طریق فرهنگ‌های ریشه‌شناختی و متون پهلوی بررسی شود. سپس می‌توان دربارهٔ املای پهلوی آن سخن گفت. صرف تبدیل حروف فارسی امروزی به نشانه‌های پهلوی، سند تاریخی به دست نمی‌دهد.
۵. جایگاه بوشکور و ارزش تاریخی شاهد
بوشکور از شاعران کهن فارسی دری است و ابیات منسوب به او در لغت فرس برای شناخت واژگان و کاربردهای ادبی فارسی اهمیت دارند. با این حال، باید دو تاریخ را جدا نگه داشت: تاریخ شاعر و شعر منسوب به او، و تاریخ نسخه‌ای که بیت را در خود حفظ کرده است.
در این مدخل، بیت نخست شاهدی برای کاربرد «نکوهش» به معنای سرزنش و نکوهیدن است؛ اما اختلاف نسخه‌ها دربارهٔ بیت دوم نشان می‌دهد که در پژوهش تاریخی واژگان، گواه نسخه‌ای و معنای واژه باید جداگانه ارزیابی شوند.
نتیجهٔ نهایی مدخل
1. «نکوهش» واژه‌ای فارسی به معنای سرزنش، عیب‌جویی و ملامت است؛ معادل عربی آن «ذم» است.
2. واژه از خانوادهٔ «نکوهیدن» است و ساخت آن با واژه‌سازی فارسی سازگاری دارد؛ ازاین‌رو، دلیلی برای عربی‌دانستن آن وجود ندارد.
3. ابیات بوشکور کاربرد ادبی واژه را در فارسی کهن نشان می‌دهند، ولی اختلاف نسخه‌ها در ضبط و جایگاه بیت دوم باید در تصحیح متن حفظ شود.
4. پیشااسلامی‌بودن ریشهٔ ایرانی و پیشااسلامی‌بودن صورت دقیق «نکوهش» دو ادعای متفاوت‌اند. اولی از نظر ساخت واژه معقول است؛ دومی به شاهد مستقیم از فارسی باستان یا فارسی میانه نیاز دارد.
5. تا هنگامی که چنین شاهدی پیدا نشده، ارائهٔ یک صورت قطعی به فارسی باستان یا نگارش پهلوی برای «نکوهش» از نظر علمی موجه نیست.
