ازین زمانه جافی و گردش شب و روز شگرف گشت صبور و صبور گشت شگرف. کسائی. واژگان پهلوی؟
در این بیت از کسایی مروزی، واژه کلیدی و اصیل که ریشه مستقیم در زبان پهلوی (پارسی میانه) دارد، واژه «شِگَرف» (و در املای کهن‌تر «شگرف / شگرفت») است.
معنای بیت:
از دست این روزگار ستمگر و چرخش شب و روز، آدمِ بردبار و صبور (به ناچار) بی‌قرار و شگفت‌زده شد، و یا کارِ صبور به عجایب و شگفتی کشید. (نکته ادبی: در این بیت، تقابل «شگرف» در معنای شگفت‌زده/مضطرب یا بسیار بزرگ و شگفت‌انگیز در برابر «صبور» به کار رفته است).
بررسی واژه «شِگَرف» و ریشه پهلوی آن
- معنای لغوی در فارسی:
واژه شِگَرف در زبان فارسی به معنای عجیب، شگفت‌انگیز، بزرگ، باشکوه، قوی و نیرومند به کار می‌رود. در ادبیات کهن (دوره سامانی که کسایی در آن می‌زیست)، این واژه گاهی به معنای «مضطرب، سرگردان و از جا در رفته» نیز در تقابل با «صبور» (آرام و بردبار) دیده شده است. - ریشه در زبان پهلوی (پارسی میانه):
این واژه در زبان پهلوی به صورت škift (شْکِفْت) یا šagr / škarp ثبت شده است.- در متون پهلوی، škift به معنای سخت، دشوار، عجیب، شگفت‌انگیز و هولناک است.
- در سیر تحول آوایی از پارسی میانه به پارسی دری، صامت «ت» در پایان یا میان واژه تغییر کرده و به دو شکل «شگفت» و «شگرف» در زبان فارسی امروز باقی مانده است.
- سایر واژگان اصیل ایرانی در بیت:
واژگان «زمانه» (پهلوی: zamānag)، «گردش» (پهلوی: gardišn به معنای چرخش و دگرگونی) و «روز» (پهلوی: rōz) نیز همگی واژگان اصیل ایرانی با تبار پهلوی هستند. در این میان، تنها واژگان «جافی» (ستمگر) و «صبور» ریشه عربی دارند.
آیا مایلید سایر واژگان کهن و پهلوی را در اشعار کسایی مروزی (شاعر دوره سامانی) بررسی کنیم، یا دوست دارید آرایه‌های ادبی و معنای دقیق‌تر این بیت را بشکافیم؟
