لوهر نام ولایتی است در هند، عنصری گوید: چگونه گیرد پنجاه قلعه معروف یکی سفر که کند در نواحی لوهر.

لوهر نام ولایتی است در هند، عنصری گوید: 

چگونه گیرد پنجاه قلعه معروف 

یکی سفر که کند در نواحی لوهر                                                                   لوهرنام ولایتی است در   هند.لوهاور است که شهر لاهور باشد.  دهخدا.                

مطلوب است  شرح معانی این قطعه و  لغات پیشا اسلامی، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟  

  شرح معانی قطعه

بیت بالا از شعرای متقدم فارسی است که در آن «لوهر» (یا همان لاهور معروف در پاکستان امروزی) به عنوان ولایتی در هند توصیف شده است. مفهوم کلی بیت این است که فتح پنجاه قلعه نامی و استوار در جهان کار بسیار دشواری است، مگر اینکه کسی سفر و لشکرکشی به نواحی لاهور (لوهر) انجام دهد؛ یعنی تسخیر آن سامان چنان دشوار و بزرگ است که به تنهایی معادل گشودن پنجاه قلعه محسوب می‌شود یا عظمت و استحکام آن دیار را می‌رساند.

واژه‌شناسی و ریشه‌یابی لغات پیشا اسلامی

بررسی ریشه‌شناختی واژگان کلیدی این قطعه تا سطح زبان‌های ایرانی باستان (پهلوی، اوستایی و پارسی باستان) به شرح زیر است:

• چگونه (Čigōn): در پهلوی ساسانی و کتابی به صورت $čykwwn$ (čigōn) به معنای «چگونه، این‌گونه، چون» آمده که از واژه اوستایی $ciqa-$ و پارسی باستان مشتق شده است.
  
  
• گرفت (Giraft): بن ماضی فعل گرفتن؛ در پهلوی $grypt$ (gīftan / giraft) و در پارسی باستان از ریشه باستانی $grab-$ (به معنی گرفتن، ربودن) در اوستایی $grab-$ و سانسکریت $gṛbh-$.
  
  
• پنجاه (Panğāh): عدد پنجاه؛ در پهلوی ساسانی $pnğāh$ (panǧāh)، در فارسی میانه مانوی $pnjh$، و ریشه آن در ایرانی باستان $panča-daśa-$ یا مشتقات دهگانه‌هاست (پنج + ۱۰).
  
  
• قلعه (Qal'a): واژه‌ای معرب و سامی (عربی) است و ریشه پیشا اسلامی ایرانی ندارد، اما معادل پهلوی آن برای دژ و حصار واژه $diz$ ($dyz$) یا $بارو$ ($bāroh$) بوده است.
  
  
• معروف (Ma'rūf): این واژه نیز عربی است؛ معادل پیشا اسلامی آن واژه پهلوی $šnāxtag$ (شناخته) یا $namīg$ (نامی، مشهور) است.
  
  
• یکی (Yakē): صفت نکره یا عدد یک؛ در پهلوی $yk$ (yak)، در اوستایی $aeva-$ و در پارسی باستان $aiva-$.
  
  
• سفر (Safar): واژه‌ای عربی است؛ معادل پیشا اسلامی آن در زبان پهلوی واژه $rāh-ptāk$ (راهپیمایی) یا $šad$ و $raftār$ بوده است.
  
  
• نواحی (Navāḥī): جمع عربی ناحیه است؛ معادل پهلوی آن برای مرز و بوم و نواحی، واژه $kadag$، $šahr$ یا $rustāg$ (روستا/ناحیه) است.
  
  
• لوهر / لاهور (Lohor / Lāhūr): نام جغرافیایی است و ریشه در زبان‌های کهن هند و ایرانی دارد که در دوره‌های اسلامی به صورت لاهور تثبیت شده است.
  
  

نگارش واژگان منتخب به خط پهلوی (کتابی)

برخی از این واژگان کلیدی به خط پهلوی ساسانی (کتابی - راست به چپ):

• گرفت ($grypt$): 𐭢𐭩𐭥𐭯𐭲
  
  
• پنجاه ($pnğāh$): 𐭯𐭭𐭩𐭥𐭤
  
  
• یکی ($yk$): 𐭩𐭪
  
  
• شهر / ولایت ($šahr$): 𐭱𐭧𐭫