كولا [ب]زبان کردان [بارانی] بود، بارانی گوید: در بیابان بدید قومی کُرد کرده از موی هر یکی کولا.
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
شرح مدخل «کولا» در لغت فرس اسدی
مدخل: کولا. به زبان کردان بارانی بود. بارانی گوید:
در بیابان بدید قومی کُرد کرده از موی هر یکی کولا.
۱. معنی واژه و شرح بیت
در این مدخل، اسدی طوسی واژهٔ کولا را واژه‌ای در زبان کردان بارانی معرفی می‌کند. از ساختمان بیت برمی‌آید که کولا چیزی بوده که کردان از موی خود می‌ساخته‌اند یا به صورت موی بر سر داشته‌اند؛ اما برای تعیین دقیق آن، باید معنای واژه را با احتیاط بررسی کرد.
ترجمهٔ سادهٔ بیت:
«در بیابان گروهی از کردان را دید که هر یک چیزی به نام کولا از موی خود ساخته بودند.»
دو احتمال معنایی را می‌توان مطرح کرد:
کلاه یا پوشش سر از موی: اگر کولا نام پوششی ساخته‌شده از موی بوده باشد، مصراع دوم به معنای «هر یک از موی خود کلاهی ساخته» خواهد بود.
آرایش یا بافت موی سر: اگر واژه به شیوه‌ای از بستن و بافتن مو اشاره کند، معنی مصراع این خواهد بود که هر یک موی خود را به شکل خاصی آراسته بود.
از خود بیت به‌تنهایی نمی‌توان میان این دو احتمال داوری قطعی کرد. همچنین، نباید بدون شاهد لغوی مستقل، کولا را با واژه‌های امروزیِ مشابه از نظر آوا یکی دانست.
۲. بررسی ریشه‌شناختی و لایه‌های زبانی
زبان کردی از زبان‌های ایرانیِ شاخهٔ غربی است؛ بنابراین وجود واژه‌ای محلی در گویش‌های کردی می‌تواند با میراث کهن ایرانی ارتباط داشته باشد. بااین‌حال، ثبت واژه در یک گویش کردی به‌تنهایی قدمت آن را تا دورهٔ فارسی باستان یا زبان‌های ایرانی پیش از اسلام ثابت نمی‌کند.
واژه | بررسی تاریخی |
|---|---|
کولا | واژه‌ای ثبت‌شده در لغت فرس به نقل از زبان کردان بارانی؛ معنای دقیق آن نیازمند مقابله با فرهنگ‌های کردی و نسخه‌های لغت فرس است. |
کرد | نام قومی ایرانی که صورت‌های تاریخی آن در منابع دورهٔ اسلامی شناخته شده است؛ برای تعیین ریشهٔ نهایی نام، شواهد تاریخی و زبان‌شناختی جداگانه لازم است. |
بیابان | واژه‌ای فارسی با سابقهٔ طولانی در فارسی نو؛ صورت آن را نباید بی‌واسطه به فارسی باستان نسبت داد. |
دیدن، قوم، هر، یکی، کردن، از، موی | واژه‌هایی از فارسی نو یا صورت‌های دستوری آن؛ برخی ریشه‌های ایرانی کهن دارند، اما صورت‌های نوشته‌شده در این بیت، صورت‌های فارسی باستان نیستند. |
آیا «کولا» ریشهٔ پیشااسلامی دارد؟
در حال حاضر، بدون شاهدی از فارسی میانه، پارتی، سغدی، اوستایی یا دیگر زبان‌های ایرانی باستان و میانه، نمی‌توان برای کولا ریشه‌ای پیشااسلامی را اثبات کرد. همچنین، احتمال وام‌گیری از زبان‌های همسایه را نمی‌توان صرفاً از روی شکل واژه تأیید یا رد کرد.
برای پیشبرد این بررسی، مهم است که صورت‌های گوناگون واژه در فرهنگ‌های کردی و گویش‌های منطقه‌ای ــ از جمله صورت‌هایی با واکه‌های متفاوت ــ با معنای دقیقشان مقابله شوند.
۳. نگارش واژه‌ها به خط پهلوی
در اینجا باید میان دو کار تمایز بگذاریم:
1. بازسازی تاریخی: بازسازی صورت یک واژه در فارسی باستان یا فارسی میانه بر اساس شواهد زبان‌شناختی.
2. آوانویسی فرضی: نوشتن تلفظ یک واژهٔ فارسی نو با نشانه‌های خطی که در دوره‌ای قدیم‌تر به کار می‌رفته است.
برای کولا، در حال حاضر کار دوم امکان‌پذیر است، اما نتیجه نباید به‌عنوان املای تاریخیِ مستند معرفی شود.
خط پهلوی کتابی و پهلوی کتیبه‌ای نظام‌های نوشتاری متفاوتی دارند. افزون بر این، خط پهلوی برای زبان فارسی میانه به کار می‌رفته است؛ نه برای ثبت مستقیم صورت‌های فارسی نو به شیوه‌ای که در بیت اسدی دیده می‌شود.
صورت‌های پیشنهادی برای بررسی
واژه | صورت تاریخیِ قابل اثبات | توضیح |
|---|---|---|
کولا | هنوز معلوم نیست | بدون یافتن هم‌ریشه‌ای مستند در زبان‌های ایرانی کهن یا میانه، نوشتن صورت پهلوی تاریخی آن قابل دفاع نیست. |
کُرد | نیازمند بررسی جداگانه | صورت‌های تاریخی نام قوم باید بر پایهٔ شواهد مستقل بازسازی شوند. |
موی | ریشهٔ ایرانی کهن دارد | برای بازسازی صورت دقیق در فارسی باستان یا فارسی میانه باید صورت‌های مستند همان زبان‌ها بررسی شود. |
بهتر است در این مرحله برای کولا نویسه‌های پهلویِ حدسی نسازیم؛ زیرا شباهت ظاهری یک املای پیشنهادی با خط پهلوی، دلیل تاریخی بودن آن نیست.
۴. اگر نوشیروان، بزرگمهر، موبد مؤید یا کرتیر این بیت را می‌نوشتند، چه می‌شد؟
این پرسش جذاب است، اما پاسخ آن باید میان دوره‌های تاریخی فرق بگذارد.
کرتیر، موبد بلندپایهٔ دورهٔ ساسانی، در سدهٔ سوم میلادی می‌زیست. اگر واژه‌ای با همین تلفظ در زمان او وجود داشت، شکل نوشتاری آن به زبان و خط رایج در محیط ساسانی بستگی داشت؛ نه به املای فارسی نو.
خسرو انوشیروان و بزرگمهر به دورهٔ فارسی میانه تعلق دارند. برای نوشتن واژه‌ای مانند کولا به شیوهٔ آنان، ابتدا باید معلوم شود که این واژه در آن دوره وجود داشته و در فارسی میانه یا یکی از گویش‌های ایرانی هم‌ریشه‌ای داشته است.
مؤید موبدان، اگر مقصود شخصیتی با این عنوان در روایت‌های ایرانی است، باید از نظر هویت و دورهٔ تاریخی دقیقاً مشخص شود تا بتوان دربارهٔ شیوهٔ نگارش او سخن گفت.
بارانی، سرایندهٔ بیت در لغت فرس، در محیط زبانی فارسی نو می‌سروده است. اگر او بیت را با خط پهلوی می‌نوشت، این کار نوعی بازنویسی فرضی بود، نه لزوماً بازتاب شیوهٔ واقعی نگارش او.
در نتیجه، نمی‌توان یک صورت پهلوی را به‌عنوان املای قطعی این بیت به نوشیروان، بزرگمهر یا کرتیر نسبت داد.
۵. نتیجهٔ نهایی مدخل
1. کولا در لغت فرس، به نقل از زبان کردان بارانی آمده است.
2. بیت نشان می‌دهد که واژه به چیزی مربوط به موی انسان و احتمالاً پوشش یا آرایش سر اشاره دارد؛ اما تعیین دقیق مصداق آن هنوز نیازمند شاهد مستقل است.
3. انتساب آن به زبان کردی، به‌تنهایی برای اثبات ریشهٔ فارسی باستان یا فارسی میانه کافی نیست.
4. تا هنگامی که هم‌ریشه‌ای مستند در منابع ایرانی پیش از اسلام پیدا نشود، ارائهٔ املای پهلوی برای کولا باید به‌عنوان بازسازی فرضی معرفی شود، نه صورت تاریخیِ اثبات‌شده.
پیشنهاد برای ادامهٔ تحقیق: مهم‌ترین گام، یافتن مدخل کولا در فرهنگ‌های کردی و بررسی معنای آن در گویش‌های بارانی است. اگر در آن منابع معنای مشخصی مانند کلاه مویین، موی بافته یا آرایش خاص سر ثبت شده باشد، می‌توان آن را با واژه‌های ایرانی میانه مقایسه کرد و سپس دربارهٔ امکان بازسازی صورت تاریخی آن داوری دقیق‌تری داشت.
/////////////////
کولا — شرح مدخل لغت فرس اسدی
مدخل: کولا؛ به زبان کردان [بارانی] بود. بارانی گوید:
در بیابان بدید قومی کُرد کرده از موی هر یکی کولا.
۱. معنی واژه و شرح بیت
در این مدخل، اسدی واژهٔ «کولا» را به زبان کردان نسبت می‌دهد. از بیت برمی‌آید که کولا چیزی بوده که آن قوم از موی خود می‌ساخته یا بر سر می‌گذاشته است.
مصراع دوم، «کرده از موی هر یکی کولا»، به‌ظاهر می‌گوید هر یک از آن کردان چیزی به نام کولا از مو ساخته بود. با توجه به توصیف قومی در بیابان، احتمال دارد منظور نوعی کلاه، پوشش سر یا آرایش مویی باشد؛ اما این تفسیر هنوز قطعی نیست. خود بیت فقط ارتباط کولا با مو را نشان می‌دهد و شکل دقیق آن را روشن نمی‌کند.
۲. «بارانی» و «بارانی» در عبارت فرهنگ
در نقل شما، «بارانی» هم در عبارت «زبان کردان [بارانی]» آمده و هم به‌عنوان نام گویندهٔ بیت ذکر شده است. باید این دو مورد را جداگانه بررسی کرد:
کردان بارانی: ممکن است «بارانی» نام گروه یا شاخه‌ای از کردان باشد؛ اما برای تعیین هویت دقیق این گروه، شاهد تاریخی مستقل لازم است.
بارانی گوید: این عبارت نام یا لقب شاعری است که بیت به او نسبت داده شده است. از این صورت به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که شاعر همان شخص یا گروه یادشده در توضیح لغت بوده است.
همچنین کروشه در «[بارانی]» احتمالاً نشان می‌دهد که این کلمه در ضبط یا توضیحی افزوده شده است؛ برای تعیین جایگاه آن باید متن چاپ یا نسخهٔ مورد استفاده دیده شود.
۳. پیشینهٔ کردی و ایرانی
انتساب واژه به زبان کردان، نکته‌ای مهم در تاریخ واژگان فارسی است. کردی از زبان‌های ایرانیِ شاخهٔ غربی است و واژه‌های کردی می‌توانند با واژه‌های فارسی و دیگر زبان‌های ایرانی خویشاوند باشند؛ بااین‌حال، این اصل کلی به‌تنهایی ریشهٔ «کولا» را مشخص نمی‌کند.
برای تعیین ریشه باید صورت‌های کردیِ واژه، به‌ویژه در گویش‌های کهن‌تر یا گویش‌هایی که فرهنگ‌نویسان قدیم از آنها یاد کرده‌اند، بررسی شود. همچنین باید روشن شود که «کولا» در اینجا نام یک پوشش ساخته‌شده از مو است یا به خودِ موی آراسته یا نوعی کلاه اشاره دارد.
فعلاً نمی‌توان با اطمینان گفت این واژه از ایرانی باستان به ارث رسیده، از زبانی دیگر وام گرفته شده، یا واژه‌ای محلی در یکی از گویش‌های کردی بوده است.
۴. آیا «کولا» واژه‌ای پیشااسلامی است؟
ثبت واژه در لغت فرس و انتساب آن به کردی، قدمت کاربرد آن را در سنت فرهنگ‌نویسی فارسی نشان می‌دهد؛ اما به‌تنهایی وجود آن را در فارسی باستان، اوستایی یا فارسی میانه ثابت نمی‌کند.
برای پیشنهاد صورت پیشااسلامی باید دست‌کم یکی از این شواهد به دست آید:
صورتی هم‌ریشه در متون فارسی میانه، پارتی یا دیگر زبان‌های ایرانی میانه؛
صورت کردی یا ایرانیِ قابل مقایسه با معنی مشابه؛
شاهدی تاریخی که پیوند آوایی و معنایی واژه را توضیح دهد.
بدون چنین شاهدی، ساختن صورت فرضی با خط پهلوی یا میخی فارسی باستان و معرفی آن به‌عنوان املای تاریخی «کولا» درست نیست.
۵. نگارش در خطوط پیشااسلامی
در حال حاضر، صورت مستندی از «کولا» با همین معنی در خط میخی فارسی باستان، خط اوستایی یا خط پهلوی در دست نداریم. بنابراین، نمی‌توان املای باستانی معتبری برای آن ارائه کرد.
اگر صورت کردیِ کهن یا هم‌ریشه‌ای در زبان‌های ایرانی میانه یافت شود، باید نخست همان صورت و زبان مشخص شود؛ سپس می‌توان دربارهٔ بازنمایی آن با خط تاریخی مربوط بحث کرد.
نتیجهٔ نهایی مدخل
کولا در لغت فرس واژه‌ای منسوب به زبان کردان است. از بیت بارانی برمی‌آید که این واژه با چیزی ساخته‌شده از مو یا پوششی مویی ارتباط داشته است؛ احتمال «کلاه یا پوشش سر» مطرح است، ولی هنوز اثبات نشده. انتساب آن به کردی، ارزش گویشی و تاریخی مدخل را نشان می‌دهد، اما برای تعیین ریشهٔ دقیق، معنی قطعی و صورت پیشااسلامی آن شواهد بیشتری لازم است. فعلاً املای مستندی از این واژه در فارسی باستان، اوستایی یا پهلوی نمی‌توان معرفی کرد.
////////////////
کولا. (اِ) زبان کردان بود. بارانی گوید... (لغت فرس اسدی، چ. اقبال، ص. ۱۶) (حاشیهٔ فرهنگ اسدی نخجوانی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
گمان می‌کنم به کاف تازی مفتوح (کَولا) باشد و با اینکه در نسخهٔ فرهنگ اسدی نخجوانی یکی دو بار دیگر به بارانی تصادف می‌شود، مع‌هذا شاید عبارت اصل کتاب این بوده: «به زبان کردان بارانی بود» و پس از آن محتمل است نام شاعر آمده و سپس لفظ «گوید»، و محتمل است نام شاعر نیز بارانی بوده و کاتب از تکرار بارانی جمله را غلط گمان برده و تصرف عادی کتاب را مرتکب شده است.
کولا به گمان من لهجه و لحنی از «شولا» باشد و تبدیل شین به کاف و خاء در زبان پارسی سایر است. شولا را، چنان‌که خود بر تن مردی «درگزینی» (درگزین همدان) دیدم، جامهٔ فراخی است ـ فراخ‌تر از عبای زمستانی ـ که بر روی جامه‌های دیگر پوشند. رویه و زیرهٔ آن از جامهٔ پشمین تنک است و میان آن انباشته به پشم است و با موی آدمی و اسب، آن پشم برابره و آستر استوار کرده‌اند. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
جامهٔ پشمین که شبانان پوشند. با شولا قیاس شود. (از فرهنگ فارسی معین):
در بیابان بدید قومی کرد کرده از موی هر یکی کولا.
بارانی (از لغت فرس، چ. اقبال، ص. ۱۶).
و رجوع به کولاویان شود.
