یا یاد بود، رودکی گوید: یا آری و دانی که تویی زیرک و نادان [کذا] ور یاد نداری تو سگالِش کن و یاد آر.
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
شرح مدخل «یا» در لغت فرس اسدی
مدخل: یا — یاد بود، رودکی گوید:
یا آری و دانی که تویی زیرک و نادان ور یاد نداری تو سگالش کن و یاد آر.
این مدخل از آن مواردی است که باید میان سه موضوع تمایز بگذاریم: معنی واژه در فرهنگ اسدی، تفسیر بیت رودکی و امکان بازنویسی واژگان به خط‌های ایران باستان و پهلوی. خط پهلوی را می‌توان برای توضیح تاریخی و زبان‌شناختی به کار گرفت، اما نباید صورت پیشنهادی امروزی را با املای مستند یک کتیبهٔ ساسانی یکی دانست.
۱. معنی واژه و شرح بیت
الف) «یا» به معنی «یاد»
در این مدخل، اسدی «یا» را به معنی یاد آورده است. بنابراین، «یا آری» را باید در بافت بیت به معنی «یاد داری» یا «به یاد می‌آوری» بررسی کرد؛ نه به معنی حرف ربط «یا» در فارسی امروز.
بیت، با توجه به ضبط موجود، چنین معنایی می‌دهد:
«یاد داری و می‌دانی که تو زیرک و دانایی؛ اما اگر به یاد نداری، دربارهٔ آن بیندیش و به خاطر آور.»
در مصراع نخست، میان «زیرک» و «نادان» تقابل دیده می‌شود. ازاین‌رو، احتمال دارد ضبط «نادان» در نسخه یا نقل بیت نیازمند بازبینی باشد؛ زیرا با معنای ظاهری جمله، یعنی ستودن مخاطب به زیرکی و دانایی، سازگاری کامل ندارد. شاید شاعر با لحنی پرسشی یا طعنه‌آمیز سخن گفته باشد، یا در ضبط واژه اختلافی وجود داشته باشد. بدون مقابله با نسخه یا مأخذ معتبر، نباید آن را اصلاح کرد.
ب) «سگالش»
«سگالش» در مصراع دوم به معنی اندیشه، تأمل و سنجیدن در ذهن است و «سگالش کن» یعنی «بیندیش»، «در آن تأمل کن» یا «آن را در ذهن بسنج».
این واژه از خانوادهٔ واژگانی است که با «سگالیدن» و «سگال» ارتباط دارند. کاربرد آن در شعر کهن نشان می‌دهد که برای مفهوم اندیشیدن، سنجیدن و به خاطر آوردن، واژگان فارسیِ غیرعربی و ریشه‌دار در سنت ادبی ایرانی در دسترس بوده‌اند.
مصراع دوم را می‌توان چنین به فارسی امروز برگرداند:
«اگر به یاد نداری، درباره‌اش بیندیش و آن را به خاطر بیاور.»
۲. بررسی ریشه‌شناختی و لایه‌های پیشااسلامی
در اینجا «پیشااسلامی» را باید به دو معنای جداگانه در نظر گرفت: نخست، واژگانی که ریشه یا سابقهٔ ایرانیِ کهن دارند؛ دوم، واژگانی که در روزگار پیش از اسلام واقعاً در متن‌ها یا کتیبه‌ها ثبت شده‌اند. این دو الزاماً یکی نیستند.
واژهٔ بیت | بررسی تاریخی و زبان‌شناختی |
|---|---|
یا / یاد | «یاد» واژه‌ای ایرانی است که در فارسی میانه نیز سابقه دارد. صورت «یا» در این مدخل را می‌توان صورتی کوتاه‌شده یا ضبطی خاص از «یاد» دانست، اما برای تعیین تحول آوایی دقیق آن به بررسی نسخه‌ها نیاز است. |
آری | در اینجا احتمالاً فعل «آوردن» در ترکیب «یاد آری» است؛ یعنی «به یاد بیاوری». نباید آن را بدون توجه به بافت با «آری» به معنی «بله» یکی گرفت. |
دانی | از فعل «دانستن»؛ واژه‌ای از میراث ایرانی که در فارسی میانه نیز برای مفهوم دانستن و شناختن صورت‌های هم‌خانواده داشته است. |
زیرک | به معنی هوشیار، چالاک‌ذهن و بافراست. واژه‌ای فارسی است، ولی تعیین ریشهٔ دقیق و معادل مستند آن در فارسی باستان یا فارسی میانه به بررسی مستقل نیاز دارد. |
نادان | ترکیب فارسی «ناـ» و «دان»؛ یعنی کسی که نمی‌داند یا آگاهی ندارد. ساخت آن با الگوی واژه‌سازی ایرانی سازگار است. |
ور | در اینجا به معنی «اگر»؛ حرف شرطیِ رایج در فارسی کهن. |
نداری | از «داشتن» همراه با پیشوند نفی «نـ». در این بافت، یعنی «به یاد نداری». |
سگالش | به معنی اندیشه، تأمل و سنجش ذهنی. واژه‌ای کهن در فارسی ادبی است؛ ولی برای انتساب قطعی آن به یک صورت مشخص در فارسی میانه یا پارسی باستان، شاهد مستقیمی لازم است. |
کن | امرِ «کردن»؛ از فعل‌های بنیادی فارسی کهن و نو. |
یاد آر | ترکیب «یاد» و امرِ «آوردن»؛ یعنی «به خاطر بیاور». |
نکتهٔ مهم این است که وجود واژه‌ای در فارسی دری رودکی، به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که همان واژه با همان صورت در کتیبه‌های هخامنشی یا متون پهلوی ساسانی نیز وجود داشته است. برای چنین ادعایی باید شاهدی از همان دوره یافت.
۳. این واژه‌ها را به خط پهلوی چگونه می‌توان نوشت؟
در این بخش باید میان سه خط تمایز بگذاریم:
الف) خط میخی پارسی باستان
خط رسمی کتیبه‌های هخامنشی، از روزگار داریوش و خشایارشا. این خط برای ثبت فارسی باستان به کار می‌رفت، نه فارسی دریِ رودکی. بنابراین، تبدیل مستقیم و بی‌واسطهٔ تمام صورت‌های این بیت به خط میخی، بازسازی تاریخی محسوب نمی‌شود.
ب) خط کتیبه‌ای پهلوی ساسانی
این خط در کتیبه‌های شاهان ساسانی و موبدان بلندپایه دیده می‌شود. اگر بخواهیم شیوهٔ نوشتن در روزگار کرتیر را بررسی کنیم، این خط یکی از مراجع اصلی است.
پ) خط کتابی پهلوی
این خط در نوشته‌های دینی و ادبی فارسی میانه کاربرد داشت. برای بررسی فرضیِ اینکه یک واژهٔ فارسی دری چه صورتی می‌توانست در سنت نوشتاری پهلوی داشته باشد، معمولاً این خط از خط میخی پارسی باستان مناسب‌تر است.
پیشنهاد برای بازسازی صورت‌های پهلوی
در مورد واژهٔ یاد، می‌توان با اطمینان نسبی گفت که واژه از میراث فارسی میانه است؛ اما برای نوشتن آن به حروف پهلوی باید صورت دقیق تاریخی و شیوهٔ املایی مورد نظر مشخص شود. صرفاً نوشتن حروفی شبیه صورت فارسی امروز و نامیدن آن به عنوان «املای قطعی پهلوی» روش درستی نیست.
در مورد سگالش، وضع دشوارتر است. برای آنکه صورت پهلوی معتبری عرضه کنیم، ابتدا باید صورت احتمالی آن را در فارسی میانه یا یکی از زبان‌های ایرانی میانه تعیین کنیم. تا وقتی چنین تطبیقی مستند نشده، ارائهٔ رشته‌ای از حروف پهلوی به‌عنوان صورت قطعی آن گمراه‌کننده خواهد بود.
همین احتیاط دربارهٔ «زیرک»، «نادان» و «آری» نیز لازم است. بعضی از این واژه‌ها ساختی روشن و ایرانی دارند، اما صورت نوشتاریِ دقیق آنها در دورهٔ ساسانی از صورت فارسی دریِ قرن چهارم هجری به‌طور خودکار به دست نمی‌آید.
۴. نوشیروان، بزرگمهر، موبدان و کرتیر چگونه می‌نوشتند؟
از نظر تاریخی، باید میان زبان گفتار، زبان ادبی و خط نوشتاری تمایز گذاشت.
نوشیروان و بزرگمهر: اگر این اشخاص در محیط اداری و فرهنگی ساسانی می‌نوشتند، زبان فارسی میانه و خط‌های رایج آن دوره، از جمله پهلوی کتابی یا گونه‌های اداری و کتیبه‌ای متناسب با متن، موضوع بررسی بودند. اما نمی‌توان بدون سند گفت که هر یک از واژه‌های این بیت را دقیقاً به چه شکل می‌نوشتند.
موبد مؤید: اگر مقصود موبدی از روزگار ساسانی است، صورت‌های دینی و سنت کتابت پهلوی می‌تواند برای مقایسه سودمند باشد؛ بااین‌حال، عنوان یا نام به‌تنهایی شاهدی بر املای خاص نیست.
کرتیر: کتیبه‌های او از منابع مستقیم برای شناخت خط کتیبه‌ای پهلوی و زبان رسمی ساسانی‌اند. ولی کتیبه‌های کرتیر شاهدی برای همین بیت رودکی یا برای صورت‌های فارسی دری آن نیستند.
رودکی: رودکی در قرن سوم و چهارم هجری می‌زیست. اگر بیت او را در نسخه‌ای از زمان خودش یا نسخه‌ای نزدیک به روزگار او ثبت می‌کردند، باید سنت کتابت فارسی دری در محیط اسلامی را در نظر گرفت؛ یعنی خط فارسیِ مبتنی بر الفبای عربی، نه اینکه فرض کنیم او شعر را به خط پهلوی نوشته است.
۵. نتیجهٔ نهایی مدخل «یا»
1. در لغت فرس، «یا» به معنی «یاد» ضبط شده و شاهد رودکی برای ثبت این صورت در فارسی کهن اهمیت دارد.
2. معنای کلی بیت، با توجه به ضبط موجود، چنین است: «یاد داری و می‌دانی که زیرک و نادانی؛ و اگر به یاد نداری، درباره‌اش بیندیش و به خاطر بیاور.» بااین‌حال، تقابل «زیرک و نادان» در مصراع نخست جای بررسی نسخه‌شناختی دارد.
3. «یاد»، «دانستن»، «کردن» و «آوردن» از مهم‌ترین واژه‌هایی هستند که می‌توان سابقهٔ ایرانی آنها را بررسی کرد. «سگالش» نیز واژه‌ای مهم در فارسی کهن است، ولی تعیین معادل دقیق پیشااسلامی آن به شاهد زبان‌شناختی نیاز دارد.
4. برای نگارش پهلوی، نباید شکل‌های حدسی را به‌عنوان صورت قطعی معرفی کرد. روش درست این است که نخست معادل یا صورت مستند فارسی میانه پیدا شود و سپس املای آن در خط پهلوی با ذکر نوع خط ارائه گردد.
حاصل پژوهش: ارزش اصلی این مدخل در ثبت صورت کهن «یا» به معنی «یاد» و در کاربرد «سگالش» به معنی اندیشه و تأمل است. برای بازسازی پهلوی، فعلاً «یاد» بهترین نقطهٔ آغاز است؛ اما تعیین حروف دقیق آن و به‌ویژه بازسازی «سگالش» باید بر پایهٔ فرهنگ‌های فارسی میانه و نمونه‌های مستند خط پهلوی انجام شود، نه با حدس صرف.
///////////////
یا — شرح مدخل لغت فرس اسدی
مدخل: یا؛ یاد بود. رودکی گوید:
یا آری و دانی که تویی زیرک و نادان [کذا] ور یاد نداری تو سگالش کن و یاد آر.
۱. معنی واژه و شرح بیت
اسدی برای «یا» معنی یاد آورده است. بر پایهٔ این توضیح، «یا» در این شاهد احتمالاً به معنی یادآوری یا به خاطر داشتن است.
در مصراع دوم، «ور یاد نداری» یعنی اگر به خاطر نداری؛ و «سگالش کن» احتمالاً به معنی اندیشه کن، در آن تأمل کن یا آن را در ذهن بپروران است. بنابراین، مضمون کلی بیت چنین می‌نماید:
اگر به یاد داری، می‌دانی که تو زیرک و نادانی؛ و اگر به یاد نداری، درباره‌اش بیندیش و آن را به خاطر آور.
بااین‌حال، مصراع نخست از نظر ضبط دشوار است. عبارت «یا آری» ممکن است صورت واژه‌ای کهن باشد، اما احتمال اختلاف نسخه یا افتادگی در نقل نیز وجود دارد. ازاین‌رو، ترجمهٔ دقیق مصراع نخست را باید تا مقابله با نسخه معتبر، موقت دانست.
۲. آیا «یا» به معنی «یاد» است؟
در فارسی کهن، کوتاه‌شدن یا دگرگونی آوایی واژه‌ها در برخی گویش‌ها و متون ممکن است؛ ولی برای پذیرفتن اینکه «یا» صورت کوتاه‌شدهٔ «یاد» است، باید شواهد دیگری هم در دست باشد.
در این مدخل، معنی «یاد» را مستقیماً لغت فرس ثبت کرده است؛ بنابراین، این معنی را باید به‌عنوان گزارش فرهنگ‌نویس حفظ کرد. اما از یک شاهد شعری به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که «یا» در سراسر فارسی کهن همواره همین معنی را داشته یا قاعده‌ای عمومی از حذف «د» در پایان واژه وجود داشته است.
۳. پیشینهٔ ایرانی و مقایسهٔ تاریخی
«یاد» واژه‌ای کهن در فارسی است و خانوادهٔ واژگانی آن با یادآوری و به خاطر سپردن ارتباط دارد. اما باید بین «یاد» و صورت کوتاه «یا» تمایز گذاشت:
یاد: واژه‌ای شناخته‌شده در فارسی، با کاربرد گسترده در متون کهن و جدید.
یا در لغت فرس: صورت ثبت‌شده‌ای با معنی «یاد» که برای توضیح تاریخی آن به شواهد مستقل نیاز داریم.
سگالش: واژه‌ای به معنی اندیشه، تأمل یا سنجیدن؛ در این بیت با یادآوری و به خاطر آوردن تناسب معنایی دارد.
برای نسبت‌دادن «یا» به یک صورت مشخص در فارسی باستان یا فارسی میانه، باید تحول آوایی آن از صورت قدیم‌تر به صورت ثبت‌شده توضیح داده شود. بدون چنین زنجیره‌ای، مشابهت ظاهری یا معنایی کافی نیست.
۴. نگارش با خط پهلوی یا دیگر خطوط پیشااسلامی
برای خودِ صورت «یا» به معنی یاد، در اینجا شاهد مستقیمی از کتیبه‌های فارسی باستان، متون اوستایی یا نوشته‌های پهلوی در دست نداریم. بنابراین، ارائهٔ املایی در این خطوط و معرفی آن به‌عنوان صورت تاریخیِ اثبات‌شده، درست نخواهد بود.
می‌توان «یاد» را به‌عنوان واژه‌ای کهن‌تر و شناخته‌شده‌تر در پژوهش ریشه‌شناختی بررسی کرد؛ اما این کار با اثبات املای تاریخی «یا» یکسان نیست.
۵. نکتهٔ نسخه‌شناختی
دو مورد در این مدخل ارزش بررسی دارند:
1. «یا آری»: باید روشن شود که «یا» واژهٔ مستقل است، یا در ضبط بیت با واژهٔ دیگری روبه‌رو هستیم.
2. «زیرک و نادان»: تقابل «زیرک» و «نادان» در این مصراع از نظر معنایی نامعمول است. ممکن است همین تقابل عمدی و طنزآمیز باشد، اما احتمال خطای نسخه‌برداری یا تفاوت ضبط‌ها نیز باید بررسی شود. علامت «[کذا]» در نقل شما به‌درستی توجه خواننده را به این دشواری جلب می‌کند.
نتیجهٔ نهایی مدخل
در لغت فرس، «یا» به معنی «یاد» ثبت شده و بیت منسوب به رودکی نیز با یادآوری و اندیشیدن ارتباط دارد. بااین‌حال، ضبط «یا آری» و عبارت «زیرک و نادان» نیازمند مقابله با نسخه یا چاپ معتبر است. «یاد» واژه‌ای کهن در فارسی است، اما برای صورت کوتاه «یا» به معنی یاد، هنوز نمی‌توان ریشه یا املای مشخصی در فارسی باستان، اوستایی یا پهلوی معرفی کرد.
//////////////
یا. (اِ) به معنی یاد آوردن بود. (اوبهی). در برخی مآخذ، «یا» را مخفف «یاد» آورده‌اند و ظاهراً نظر به فرهنگ اسدی و شاهد آن از رودکی داشته‌اند که گفته است:
یا، یاد بود. رودکی گوید:
یا آری و دانی که توئی زیرک و نادان [کذا] ور یاد نداری، تو سکالش کن و یادآر.
(لغت فرس اسدی، ص. ۱۷).
در حالی که ممکن است «یا» را در مصراع اول شعر رودکی «یاد» نیز خواند و گفت: «یاد آری و دانی ...» الخ.
