کمرای دیگر. مِحَّل شبگاه چهار پایان [ گوسفند غیره و بزبان ما (؟) انکرو [کذا] خوانند.
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
کَمَرای دیگر — شرح مدخل لغت فرس و بررسی تاریخی و زبان‌شناختی
مدخل: کمرای دیگر. مِحَلّ شبگاه چهارپایان، گوسفند و غیره، و به زبان ما (؟) انکرو [کذا] خوانند.
۱. معنی عبارت
در این مدخل، «کَمَرای» نام جایی یا محلی دانسته شده که چهارپایان، از جمله گوسفندان و بزها، شب را در آن به سر می‌برند؛ یعنی آغل، جایگاه شبانهٔ دام یا خوابگاه چهارپایان.
این معنی با یکی از معانی پیش‌تر نقل‌شده برای «کَمرا» در لغت فرس، یعنی خوابگاه چهارپایان، سازگار است. ظاهراً «کمرای دیگر» به معنی یا ضبط دیگری از همین واژه اشاره دارد؛ اما بدون مقابله با نسخهٔ چاپی و نسخه‌های خطی نمی‌توان دربارهٔ نسبت دقیق این دو ضبط داوری قطعی کرد.
۲. واژهٔ «انکرو» و مسئلهٔ ضبط آن
عبارت پایانی، یعنی «و به زبان ما (؟) انکرو [کذا] خوانند»، مهم‌ترین بخش مبهم این مدخل است.
سه نکته را باید در نظر گرفت:
«به زبان ما» احتمالاً به زبان یا گویش محلیِ مورد اشارهٔ مؤلف مربوط است؛ ولی از این عبارت به‌تنهایی نمی‌توان تعیین کرد که مراد زبان کدام ناحیه است.
«انکرو» ممکن است ضبطی محلی، صورتی دگرگون‌شده از واژه‌ای کهن یا حاصل تصحیف کاتبان باشد.
علامت «کذا» نشان می‌دهد که ضبط موجود محل تردید بوده یا مصحح خواسته است صورت نامأنوس متن را عیناً حفظ کند.
تا زمانی که صورت واژه در نسخهٔ اساس و چاپ‌های دیگر بررسی نشود، پیشنهاد ریشه‌شناختی قطعی برای «انکرو» موجه نیست. به‌ویژه نباید صرف شباهت ظاهری آن با واژه‌ای در زبان‌های ایرانی یا غیرایرانی را دلیل خویشاوندی دانست.
۳. بررسی واژگان از دیدگاه زبان‌های پیشااسلامی
در اینجا باید میان واژه‌هایی که سابقهٔ تاریخیِ مستند دارند و واژه‌هایی که صرفاً احتمال ارتباط با زبان‌های کهن درباره‌شان مطرح است، فرق گذاشت.
واژه | معنی در این مدخل | ارزیابی تاریخی |
|---|---|---|
کَمَرا / کَمَرای | جای خواب و شبگاه چهارپایان | واژه‌ای نیازمند بررسی تطبیقی در فرهنگ‌های ایرانی میانه و گویش‌های ایرانی است؛ ریشهٔ پیشااسلامی آن فعلاً اثبات نشده است. |
مَحَلّ | جای، مکان | واژه‌ای عربی و از نظر تاریخی متعلق به لایهٔ عربیِ فارسی است؛ نباید آن را واژه‌ای ایرانی باستان شمرد. |
شبگاه | جای شب‌مانی | ترکیبی فارسی از «شب» و «گاه» است. هر دو جزء سابقهٔ ایرانی دارند، ولی صورت مرکب را نمی‌توان بدون شاهد، به فارسی باستان نسبت داد. |
چهارپا | حیوان اهلی، دام | ترکیبی فارسی است. جزء «چهار» از نظر تاریخی با صورت‌های ایرانی باستان و میانه قابل مقایسه است؛ اما این ترکیب فارسی را نباید بی‌دلیل با خط باستانی بازنویسی کرد. |
گوسفند | گوسفند | واژه‌ای ایرانی با پیشینهٔ تاریخیِ کهن؛ تعیین صورت دقیق آن در هر دوره به شواهد زبان‌شناختی نیاز دارد. |
بز | بز | واژه‌ای ایرانی با سابقهٔ کهن؛ صورت دقیق آن در زبان‌های ایرانی باستان و میانه باید جداگانه بررسی شود. |
انکرو | ظاهراً نام محلی آغل یا جایگاه دام | هنوز ناشناخته؛ انتساب آن به ایرانی باستان، ایرانی میانه یا زبانی غیرایرانی فعلاً ممکن نیست. |
نکتهٔ مهم این است که قدمت یک مفهوم، به‌خودی‌خود قدمت صورت واژگانیِ ثبت‌شده برای آن را ثابت نمی‌کند. ممکن است دامداری و اصطلاحات مربوط به آغل از روزگار باستان وجود داشته باشند، اما برای اثبات قدمت خودِ «کمرای» یا «انکرو» به شواهد مستقل نیاز داریم.
۴. نگارش با خط پهلوی و دیگر خطوط پیشااسلامی
اگر مقصود بازنمایی واژه‌های این مدخل در خط‌های تاریخی باشد، باید میان دو کار تمایز بگذاریم:
1. بازسازی تاریخی: یافتن صورت مستند واژه در فارسی باستان، پارتی، فارسی میانه یا زبان‌های ایرانی دیگر و سپس نمایش املای تاریخی آن.
2. آوانویسی فرضی: نوشتن تلفظی که از فارسی امروز یا از ضبط لغت فرس حدس می‌زنیم، با نشانه‌های یک خط باستانی. این کار صرفاً نمایشی است و نباید آن را املای اصیل تاریخی معرفی کرد.
برای این مدخل، صورت دقیق تاریخیِ «کمرای» و به‌ویژه «انکرو» هنوز روشن نیست. ازاین‌رو، درج صورتی به خط میخی فارسی باستان یا خط پهلوی و معرفی آن به‌عنوان املای مستند، گمراه‌کننده خواهد بود.
خطوط مورد نظر نیز یکسان نیستند:
خط میخی فارسی باستان: برای کتیبه‌های شاهنشاهی هخامنشی؛ مناسب بازسازی تنها در صورت شناخت صورت تاریخی واژه.
خط پهلوی کتیبه‌ای: برای کتیبه‌های فارسی میانه، از جمله کتیبه‌های دورهٔ ساسانی.
خط پهلوی کتابی: برای متون فارسی میانهٔ زردشتی.
خط پارتی: برای متون و کتیبه‌های پارتی، با نظام نوشتاری متفاوت.
این خطوط را نباید صرفاً شکل‌های گوناگون حروف فارسی امروز تصور کرد؛ هر یک نظام املایی و تاریخ ویژهٔ خود را دارد.
۵. نوشیروان، بزرگمهر، مؤید موبدان و کرتیر چگونه می‌نوشتند؟
در این پرسش، باید میان دوره‌های تاریخی تفاوت گذاشت.
کرتیر، موبد بلندپایهٔ روزگار ساسانی، در کتیبه‌های خود از گونه‌ای خط پهلوی کتیبه‌ای استفاده می‌کرد. اگر واژه‌ای معادل «جایگاه شبانهٔ دام» در متن او وجود می‌داشت، صورت نوشتاری آن تابع زبان و املای همان دوره بود؛ اما دلیلی نداریم که «کمرای» یا «انکرو» با همین صورت در کتیبه‌های او ثبت شده باشد.
خسرو انوشیروان و بزرگمهر نیز به دورهٔ ساسانی تعلق دارند. برای نسبت دادن املای مشخصی به آنان باید شاهدی از متن یا کتیبه در دست باشد. نمی‌توان تنها بر پایهٔ جایگاه تاریخی این شخصیت‌ها، صورت پهلویِ واژه‌ای را به آنان نسبت داد.
دربارهٔ مؤید موبدان نیز، تا زمانی که مقصود از این عنوان و متن مورد استناد دقیقاً مشخص نباشد، تعیین شیوهٔ نگارش ویژه‌ای برای او ممکن نیست.
و اما سراینده یا مؤلف پس از اسلام: اگر این واژه را در متن فارسیِ روزگار خود نوشته باشد، صورت مکتوب آن تابع سنت خط فارسیِ همان زمان بوده است؛ حتی اگر واژه‌ای کهن را از زبان مردم یا از منابع قدیمی نقل کرده باشد.
۶. نتیجهٔ نهایی مدخل
می‌توان معنی اصلی «کمرای» را در این مدخل، با احتیاط، جایگاه شبانهٔ چهارپایان، آغل یا خوابگاه دام دانست. این معنی با توضیح لغت فرس دربارهٔ «کمرا» سازگار است.
بااین‌حال، دو مسئله همچنان باز است:
1. آیا «کمرای» صورت دیگری از «کمرا» است یا ضبطی مستقل؟
2. «انکرو» دقیقاً چگونه خوانده میشود و به کدام زبان یا گویش تعلق دارد؟
تا روشن‌شدن این دو مسئله، انتساب این واژه‌ها به فارسی باستان، پهلوی یا زبان‌های غیرایرانی و نیز ارائهٔ املای قطعی آنها در خطوط پیشااسلامی زودهنگام است.
پیشنهاد برای ادامهٔ بررسی: اگر تصویر یا متن دقیق صفحهٔ چاپی لغت فرس را که این مدخل در آن آمده است، در اختیار دارید، به‌ویژه سطرهای پیش و پس از «کمرای دیگر»، ارائه کنید. مقابلهٔ ضبط‌ها ممکن است کمک کند که «انکرو» را بهتر بخوانیم و سپس امکان مقایسهٔ تاریخی آن را بسنجیم.
//////////////////
کَمرا، مدخل دیگر — شرح و بررسی زبان‌شناختی
مدخل: کمرای دیگر. مَحَلّ شبگاه چهارپایان، گوسفند و غیره؛ و به زبان ما «انکرو» [کذا] خوانند.
۱. معنی واژه
در این مدخل، «کمرا» به معنی جای خواب شبانهٔ چهارپایان، از جمله گوسفندان است؛ یعنی محلی که دام‌ها را شب هنگام در آن نگه می‌دارند.
این معنی با یکی از دو توضیح مدخل پیشین لغت فرس، یعنی «خوابگاه چهارپایان»، مطابقت دارد. ازاین‌رو، احتمال دارد این مدخل شاهدی مستقل برای همان کاربرد باشد، هرچند برای داوری دربارهٔ وحدت ریشه باید ضبط و جایگاه آن در نسخه‌ها را نیز سنجید.
۲. واژهٔ «انکرو»
صورت «انکرو» که در متن با علامت تردید یا توضیح «کذا» آمده، ظاهراً نامی محلی برای جای خواب دام‌هاست. اما تا زمانی که محل جغرافیایی، تلفظ و ضبط دقیق آن روشن نباشد، نمی‌توان آن را با واژه‌ای در فارسی امروز یا زبان‌های ایرانی دیگر برابر دانست.
اگر عبارت «به زبان ما» از خود اسدی باشد، ممکن است به گویش یا زبان محلیِ مورد نظر او اشاره کند؛ ولی بدون بررسی نسخه و بافت متن، تعیین دقیق این زبان ممکن نیست.
۳. اهمیت این شاهد برای ریشه‌شناسی «کمرا»
این مدخل از آن جهت مهم است که معنای «خوابگاه چهارپایان» را مستقل از توضیح «طاق بنا» ثبت می‌کند. بنابراین، در تدوین مدخل بهتر است دو معنی جداگانه آورده شوند:
کمرا ۱: خوابگاه شبانهٔ چهارپایان.
کمرا ۲: طاق بنا؛ معنایی که نیازمند بررسی جداگانه است.
این تفکیک معنایی به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که دو واژه از ریشه‌های متفاوت آمده‌اند؛ اما مانع از آن میشود که دو کاربرد با شواهد ناکافی در یک تعریف ادغام شوند.
نتیجهٔ نهایی
کَمرا: جایگاه یا آغل شبانهٔ چهارپایان، به‌ویژه گوسفندان. «انکرو» ظاهراً نام محلی این مکان است، ولی ضبط و خاستگاه آن هنوز روشن نیست. این شاهد، معنی «خوابگاه چهارپایان» را تقویت می‌کند؛ اما برای تعیین ریشهٔ پیشااسلامی واژه یا صورت پهلوی آن، شواهد بیشتری لازم است.
///////////////
کمرا. [کَ] (اِ) جایی که چهارپایان شب آنجا باشند. (فرهنگ رشیدی). محوطه‌ای را گویند که شب‌ها چهارپایان و ستوران را در آن کنند و به این معنی با کاف فارسی هم آمده است. (برهان). جایی را گویند مانند محوطه که شب‌ها چهارپایان را در آنجا محفوظ از گرگ و دزد دارند. (آنندراج). حصاری که شب‌ها چارپایان را در آن کنند. (ناظم‌الاطباء). گو، گوسفندان بود و به زبان ما انکرو خوانند. (نسخه‌ای دیگر از اسدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). مغاک گوسفندان بود و به زبان ما انکر. (نسخه‌ای دیگر از اسدی، یادداشت به خط مرحوم دهخدا). شبگاه چهارپایان. سرایی یا خانه‌ای باشد که گوسفند در آنجا کنند. غول. نغل. شوغا. آغل. (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
۞:
با سهم تو آن را که حاسد تست
پیرایهٔ کمند است و جلد کمرا.
منجیک (از فرهنگ اسدی).
چو گرگ ظلم را کشتی به زور بازوی عدلت
زانبوهی شده صحرای اقلیم تو چون کمرا.
عمعق (از آنندراج).
|| طاق بلند، مانند طاق ایوان و طاق درگاه سلاطین و امرا. (فرهنگ رشیدی) (جهانگیری). طاق بلندی را نیز گویند، مانند طاق درگاه سلاطین و امرا. (برهان). طاق و ایوان درگاه پادشاهان و امرا که غالباً محرابی و خمیده باشد. (آنندراج).
۞.
طاق بلند، مانند طاق درگاه پادشاهان و امیران. (ناظم‌الاطباء). در اوراق مانوی (پهلوی)، «کمر» (طاق، گنبد). یونانی «کمره». ارمنی «کمر». فارسی از آرامی «کمرا». (از حاشیهٔ برهان، چاپ معین):
گهی از گردش کیوان به گردون برزند کله
گهی از گردش گردون به کیوان بر برد کمرا.
ازرقی (از فرهنگ رشیدی).
از لحد گور تا به دوزخ تفسان
راه شده طاق طاق و کمرا کمرا.
سوزنی (از فرهنگ جهانگیری).
|| زنار که مجوس و نصاری بر میان بندند. (فرهنگ رشیدی). زناری که امّتان زردشت بر میان می‌بسته‌اند. (برهان). زنار که بر کمر بندند. (آنندراج). کمرای. کمربندی که زردشتیان و جز آنان بر کمر بندند. کستی. زنار. (فرهنگ فارسی معین). کمرا به این معنی مستعار از آرامی است و آرامی خود از کلمهٔ «کمر» فارسی مأخوذ است. (حاشیهٔ برهان، چاپ معین):
نه طرفه گر ز عشق روی آن بت
ببندم بر میان کمرای کفار.
خسروانی (از آنندراج).
بر کمرگاه تو از کستی جور است بتا
چه کشی بیهده کستی و چه بندی کمرا.
خسروی (یادداشت به خط مرحوم دهخدا).
و رجوع به کمرای شود.
|| به معنی ... چنبر و حلقه و زنار استعمال کرده‌اند. (آنندراج).
|| دیوار بلند را هم گفته‌اند. (برهان). دیوار مرتفع. (فرهنگ فارسی معین).
/////////////
رباط انکره .[ رُ طِ اَ؟ ] (اِخ ) بهمنیار در تعلیقات تاریخ بیهق گوید: نام رباطی نزدیک سرخس بوده است . این کلمه در نسخه ای دیگر رباط «ابکیره » نوشته شده است و بهر قسم خوانده شود اکنون رباطی بدان نام در حدود سرخس نیست . در یک منزلی سرخس آثار کاروانسرایی ویران دیده میشود که امروزه بنام گنبدپی معروفست. (تاریخ بیهق ص 335).
/////////////
| ویژگی | توضیحات |
|---|---|
| نام‌های تاریخی | رباط انکره / رباط ابکیره |
| موقعیت جغرافیایی | نزدیک سرخس (یک منزلی سرخس) |
| وضعیت فعلی | ویران شده |
| نام امروزی محل | گنبد پی |
| منبع تاریخی | تعلیقات تاریخ بیهق (ص ۳۳۵) |
- بنا شده از مال حلال: بر اساس متن کتاب‌های تاریخی از جمله تاریخ بیهق (نوشته علی بن زید بیهقی)، این رباط به دستور الامیر الحمید ملک المشرق نوح بن نصر سامانی (از پادشاهان نامدار دوره سامانی) ساخته شده است. در متون تاکید شده که وی این بنا را برای رفاه حال مسافران و کاروانیان از مال حلال خود بنا کرده بود. [1, 2]
- تغییرات در ثبت نام بنا: نام این رباط در نسخه‌های مختلف خطی و کتاب‌های جغرافیایی قدیم با شکل‌های متفاوتی ثبت شده است. این نام‌ها شامل رباط انکره، رباط ابکیره و در برخی متون جغرافیایی (مانند نوشته‌های ابن خردادبه) به صورت رباط آبگینه یا اوگینه ثبت شده‌اند. [1, 2]
- شعر کتیبه بنا: بهمنیار در تعلیقات خود اشاره می‌کند که بر سردر یا دیوارهای این رباط بیتی با این مضمون مکتوب بوده است:
«تِلْکَ آثارُنا تَدُلُّ عَلَیْنا / فَانْظُرُوا بَعْدَنا اِلَی الآثارِ» (این‌ها آثار ما هستند که بر [بزرگی] ما دلالت می‌کنند، پس بعد از ما به این آثار بنگرید). [1]
- مفهوم یک منزلی سرخس: در گذشته مسیرهای تجاری شاهراه ابریشم بر اساس «منزل‌گاه» (مسافتی که یک کاروان در یک روز طی می‌کرد) سنجیده می‌شد. رباط انکره درست در منزل اول از سمت سرخس به سمت نیشابور قرار داشته است. [1, 2, 3]
- مسیر جاده ابریشم: این کاروانسرا در مسیر شاهراه بزرگ ارتباطی بغداد-نیشابور-سرخس-مرو قرار داشت. مسافران پس از عبور از منطقه مزدوران (مزداوند) و پیش از رسیدن به شهر اصلی سرخس، در این مکان توقف می‌کردند. [1, 2, 3, 4]
- ویرانی کامل: این بنا قرن‌ها پیش به دلیل حوادث تاریخی، جنگ‌ها و تاخت‌وتازهایی که در منطقه خراسان و دشت سرخس رخ داد (به‌ویژه در دوران پس از ایلخانی و دوران حملات ترکمانان)، به طور کامل ویران شد.
- تغییر نام به گنبد پی: امروزه هیچ بنای سالمی به نام رباط انکره وجود ندارد. اما آثار به‌جای‌مانده از شالوده، پِی‌ها و تپه‌های باستانی برآمده از این کاروانسرا در میان بومیان منطقه سرخس به نام محوطه «گنبد پی» (به معنی پایه‌ها یا پی‌های یک بنای گنبددار قدیمی) شناخته میشود. [1, 2]
