با زبان های ایرانشهر آشنا شویم
نگاهی کوتاه به زبان خوزی / هوزی
زبان خوزی (هوزی): جایگاه تاریخی، گواه های زبانی و پیوند احتمالی آن با ایلامی و گویش‌های خوزستان
۱ ـ جایگاه زبان
خوزی یا هوزی نام زبانی است که در بومستان تاریخی سوزیانا، یعنی بخش بزرگی از خوزستان امروزی، رواگ داشته است.
از نظر رده بندی، خوزی یک زبان ایرانشهری است ولی از شاخه زبان های هند و اروپایی نیست. دیدگاه مهم و امروزی این است که خوزی تاریخی بازمانده یا مرحلهٔ بسیار متأخر زبان ایلامی بوده است. ون‌بلادل در پژوهش سال ۲۰۲۱ خود صریحاً این دیدگاه را بررسی و تأیید می‌کند.
بنابراین بهتر است چنین نمایش دهیم:
ایلامی باستان ← ایلامی میانه/نوایلامی ← ؟ ← خوزی تاریخی
و در کنار آن:
زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی ← پارسی باستان ← پارسی میانه ← پارسی نو و گویش‌های جنوب‌غربی
این دو جریان در خوزستان طی سده ها با یکدیگر تماس و تأثیر متقابل داشته‌اند.
________________________________________
۲ ـ در کجا این زبان گویشور داشته است؟
خوزی در سوزیانا / خوزستان تاریخی رواگ داشت؛ یعنی بومستانی که مرکز مهم آن شوش بود و بخش‌هایی از خوزستان امروزی را دربرمی‌گرفت..
منابع عربی سده‌های نخست اسلامی نیز از وجود زبانی جدا از پارسی و عربی در خوزستان خبر می‌دهند. برای نمونه، استخری و ابن‌حوقل گزارش می‌کنند که مردم منطقه در کنار پارسی و عربی، زبان دیگری به نام خوزی داشتند. پژوهش ون‌بلادل نیز این گزارش‌ها را بررسی کرده است.
از شهرها و نواحی‌ای که در پیوند با خوزی تاریخی قرار می‌گیرند می‌توان به:
• شوش
• شوشتر
• دزفول
• رامهرمز
• اهواز و پیرامون آن
• بخش‌هایی از خوزستان تاریخی
اشاره کرد.
اما نباید گفت مردم امروزی شوشتر یا دزفول به «زبان خوزی باستان» سخن می‌گویند. شوشتری و دزفولی گویش‌های ایرانی جنوب‌غربی‌اند و احتمال وجود برخی عناصر بسیار کهن یا بازمانده‌های زبانی در آنها مطرح شده است.
________________________________________
۳ ـ چه چیزی از این زبان داریم؟
این مهم‌ترین بخش پژوهش است.
از خوزی متن ادبی، کتاب، فرهنگ لغت یا مجموعهٔ نوشته‌شدهٔ مستقلی در دست نیست. آنچه داریم بیشتر شامل:
1. گزارش مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی؛
2. نام‌ها و صورت‌های تاریخی مانند هوز/ هوزی
3. گزارش‌هایی دربارهٔ ویژگی‌های آوایی آن؛
4. چند عبارت کوتاه نقل‌شده در منابع؛
5. و تعدادی واژه که پژوهشگران احتمال داده‌اند بازماندهٔ خوزی در گویش‌های شوشتری و دزفولی باشند.
ابن‌مقفع خوزی را یکی از زبان‌های ایران در دورهٔ ساسانی معرفی کرده بود. منابع اسلامی نیز آن را زبانی متفاوت از فارسی، عربی، سریانی و عبری معرفی کرده‌اند.
آخرین گزارش‌های نسبتاً مستقل دربارهٔ خوزی به حدود سدهٔ چهارم هجری/دهم میلادی می‌رسند. بنابراین احتمالاً زبان در سده‌های میانی اسلامی از میان رفته و جای خود را به فارسی و عربی و گونه‌های ایرانی منطقه داده است.
________________________________________
۴ ـ ویژگی‌های زبان خوزی
الف) پیوند با ایلامی
مهم‌ترین فرضیهٔ زبان‌شناختی امروز این است که خوزی آخرین مرحلهٔ شناخته‌شدهٔ زبان ایلامی بوده است.
ب) دستگاه آوایی پیچیده
جاحظ دربارهٔ زبان خوزیان به دشواری تلفظ و تفاوت‌های آوایی آن اشاره کرده است. ون‌بلادل این گزارش را با ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ آوایی ایلامی مقایسه می‌کند.
ج) تماس گسترده با زبان‌های ایرانی
خوزی در سرزمینی زندگی می‌کرد که پارسی و دیگر زبان‌های ایرانی نیز در آن حضور داشتند؛ بنابراین احتمال دوزبانگی و تأثیر متقابل ایلامی/خوزی و پارسی زیاد بوده است. پژوهش ون‌بلادل نیز دقیقاً به همین تماس زبانی می‌پردازد.
د) دشواری نگارش
برخی گزارش‌های اسلامی می‌گویند زبان خوزی با خط پارسی ـ عربی به‌خوبی قابل ثبت نبوده است؛ این موضوع احتمالاً به تفاوت‌های آوایی و ساختاری آن مربوط بوده است.
________________________________________
۵ ـ بیست واژه از خوزی با آوانویسی پارسی و معنی
اینجا باید دقت علمی داشته باشیم: این ۲۰ واژه را نباید «۲۰ واژهٔ قطعیِ زبان خوزی باستان» نامید. بخش مهمی از آنها در منابع جدید به‌عنوان واژه‌های باقی‌مانده یا منسوب به خوزی در شوشتری و دزفولی معرفی شده‌اند. بنابراین ستون «وضعیت» را هم آورده‌ام.
واژه آوانویسی تقریبی معنی وضعیت
tara تَرَه می‌تواند منسوب/بازمانده
natara نَتَرَه نمی‌تواند منسوب/بازمانده
khāsi خاسی مادرزن/مادرشوهر منسوب
khār خار خواهر منسوب
berār بِرار برادر منسوب
piyā پِیا مرد منسوب
mera مِرَه شوهر منسوب
afto اَفتو آفتاب منسوب
o اُو آب منسوب
pasin پَسین بعدازظهر منسوب
isun ایسون اکنون منسوب
kolmejūr کُلمِجور جست‌وجو، کاوش منسوب
khoftidan خُفتیدن خوابیدن منسوب
versidan وِرسیدن برخاستن منسوب
chās چاس ناهار منسوب
shak شَک تکان، لرزش منسوب
kordan کُردن کردن در شوشتری/دزفولی
buessan بوئِسَّن شدن شوشتری
biessan بیئِسَّن شدن دزفولی
qahli قَحلی گودال، جای عمیق شوشتری
۱۶ مورد نخست در فهرست‌هایی که به «آثار احتمالی باقی‌ماندهٔ خوزی» اختصاص دارند، آمده‌اند؛ اما همان منابع نیز آنها را در گویش‌های امروزی ثبت‌شده می‌دانند، نه در یک متن اصیل خوزی باستانی.
.
________________________________________
۶ ـ هم سنجی با دو زبان شوشتری و دزفولی
دو گویش درخور برای هم سنجی شوشتری و دزفولی هستند؛ زیرا در منطقهٔ تاریخی خوزستان قرار دارند و برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که عناصر خوزی در آنها باقی مانده باشد.
معنی شوشتری ــــ دزفولی ـــ خوزی ــــ
می‌تواند تَرَه تَرَه tara
نمی‌تواند نَتَرَه نَتَرَه natara
آب اُو اُو o
آفتاب اَفتو اَفتو afto
برادر بِرار بِرار berār
مرد پِیا پِیا piyā
شوهر مِرَه مِرَه mera
اکنون ایسون ایسون isun
شدن بوئِسَّن بیئِسَّن —
کردن کُردن کؤردن —
تفاوت میان شوشتری و دزفولی بسیار کمتر از تفاوت هر دو با بسیاری از گویش‌های دیگر است. برای نمونه، در فعل «شدن» صورت شوشتری بوئِسَّن و صورت دزفولی بیئِسَّن گزارش شده است. همچنین در دزفولی برخی واکه‌های قدیمی به شکل‌هایی مانند ö باقی مانده‌اند.
با این حال، شباهت یک واژه به خوزی به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که آن واژه مستقیماً از خوزی آمده است. ممکن است واژه ایرانی باشد و از زبان دیگری وارد شده باشد یا تحول مستقلی داشته باشد.
________________________________________
۷ ـ مقایسه با زبان‌های ایرانی میانه و باستان
در این بخش نیز باید از ادعاهای قطعی پرهیز کرد. خوزی را نمی‌توان مانند فارسی باستان، «مرحله‌ای از زبان فارسی» دانست. اما برای مقایسهٔ تاریخی می‌توان چند نمونه آورد:
مفهوم خوزی/خوزی منسوب فارسی باستان/میانه فارسی امروز
خوزستان/سوزیانا Hūz / Hūja Hūja / Hūvja خوز
آب o āp- آب
آفتاب afto — آفتاب
برادر berār brātar- برادر
خواهر khār — خواهر
مرد piyā martiya- مرد
خوابیدن khoftidan xwa- / xvab- خانوادهٔ واژگانی خفتن/خوابیدن
کردن kordan kar- کردن
گفتن — θanh-/pars. — گفتن
اکنون isun idā / ima- خانوادهٔ اشاره اکنون
اما این جدول جدول تطبیقی تاریخی کامل نیست؛ زیرا برخی از صورت‌های خوزی اصلاً در متون باستانی ثبت نشده‌اند.
یک نمونهٔ بسیار مهم، خودِ نام خوز است. در کتیبه‌های فارسی باستان صورت‌هایی مانند هُوجا /هووجا برای سوزیانا دیده می‌شود و در دورهٔ میانه هوزرواج می‌یابد. ون‌بلادل نیز بر ارتباط نام هوز با نام سوسا/سوزیانا تأکید کرده است.
از سوی دیگر، واژهٔ برادر در فارسی باستان brātar- و در فارسی امروز «برادر» است و صورت «بِرار» در شوشتری و دزفولی را نمی‌توان بدون شواهد بیشتر مستقیماً «خوزی» دانست؛ این واژه احتمالاً میراث مشترک ایرانی است.
________________________________________
۸ ـ سرودهٔ کوتاه حماسی ـ میهنی
«سرودهٔ بازسازی‌شده/آموزشی با بهره گیری از واژگان منسوب به خوزی.
متن نمونهٔ آموزشی
آوانویسی پارسی:
اُوِ خوز، اَفتوی دِیرین،
پِیا و بِرار، نگهبانِ زمین.
ایسون هم نامِ دیار زنده‌ست،
شوش و کارون، یادگارِ ماست.
اُو روان، اَفتو فروزان،
خوزِ کهن، در دلِ ایران.
هر که این خاکِ نیاکان دید،
نامِ خوزستان به یاد آورد.
برگردان به پارسی معیار:
آب خوزستان و آفتاب دیرینه‌اش،
مرد و برادر، نگهبان این سرزمین‌اند.
امروز نیز نام این سرزمین زنده است،
شوش و کارون یادگار ما هستند.
آب روان و آفتاب درخشان،
خوزستان کهن در دل ایران است.
هر کس این سرزمین نیاکان را ببیند،
نام خوزستان را به یاد می‌آورد.
________________________________________
۹ ـ نکته شایستهٔ یادآوری
۵. نام «اهواز» یا سرزمین هوزها، نام خوزستان و نام شهرهویزه با همین زبان در پیوند است. (ون بلادل)
________________________________________
۱۰ ـ نتیجه‌گیری
زبان خوزی یا هوزی یکی از موضوع های بسیار جالب تاریخ زبان‌های ایران است. این زبان در خوزستان تاریخی، به‌ویژه در سوزیانا، رواگ داشته است..
شواهد موجود نشان می‌دهد که خوزی احتمالاً آخرین مرحله یا بازماندهٔ زبان ایلامی بوده است؛ بنابراین اهمیت آن تنها در تاریخ خوزستان نیست، بلکه برای شناخت سرگذشت زبان‌های ایران نیز بسیار زیاد است. پژوهش جدید کوین ون‌بلادل این دیدگاه را بر پایهٔ شواهد تاریخی و زبان‌شناسی اجتماعی تقویت کرده است.
از خود خوزی متون فراوانی باقی نمانده است. به همین دلیل، بسیاری از واژه‌هایی که امروزه به عنوان «واژه‌های خوزی» معرفی می‌شوند، در واقع واژه‌های ثبت‌شده در شوشتری، دزفولی یا دیگر گویش‌های جنوب‌غربی هستند که منشأ خوزی برای آنها پیشنهاد شده است؛ بنابراین در استفاده از آنها باید احتیاط علمی داشت.
به طور خلاصه:
خوزی تاریخی ≠ شوشتری ≠ دزفولی ≠ لری
اما میان آنها ممکن است تماس تاریخی و عناصر مشترک یا بازمانده‌های بسیار کهن وجود داشته باشد.
________________________________________ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱۱ ـ مهم‌ترین منابع
برای یک تحقیق جدی، این منابع از همه مهم‌ترند:
1. Van Bladel, Kevin T.
The Language of the Xūz and the Fate of Elamite.
Journal of the Royal Asiatic Society, 31(3), 2021, pp. 447–462.
این مقاله از مهم‌ترین پژوهش‌های جدید دربارهٔ خوزی است و نویسنده خوزی را آخرین گواه زبان ایلامی می‌داند.
2. Lazard, Gilbert.
The Rise of the New Persian Language.
در: The Cambridge History of Iran, Vol. 4.
لازار دربارهٔ گزارش منابع اسلامی از زبان‌های ایران و جایگاه خوزی بحث می‌کند.
3. Spuler, Bertold.
Iran in the Early Islamic Period.
از منابع مهم دربارهٔ وضعیت زبانی ایران در سده های نخست اسلامی.
4. Potts, Daniel T.
The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State.
Cambridge University Press, 1999.
5. Frye, Richard N.
The History of Ancient Iran.
دربارهٔ تاریخ ایران باستان و وضعیت زبان‌های جنوب‌غرب ایران.
6. Minorsky, Vladimir.
“The Tribes of Western Iran.”
Journal of the Royal Anthropological Institute, 75, 1945, pp. 73–80.
7. Soucek, Svat.
“Arabistan or Khuzistan.”
Iranian Studies, 17(2/3), 1984, pp. 195–213.
8. Tavernier, Jan.
پژوهش‌های مربوط به زبان ایلامی و رابطهٔ ایلامیان و ایرانیان، به‌ویژه در The Elamite World.
9. خدایی، محمدزمان.
ضرب‌المثل‌های شوشتری.
از منابعی که برای بررسی واژگان و مواد زبانی شوشتری اهمیت دارد.
پارسی‌پور، محمدعلی.
مثل شوشتری یا متل خوزی.
منبعی که در بحث ارتباط احتمالی مواد زبانی شوشتری با خوزی مورد استناد قرار گرفته است
See less
