نسر. [ ن َ س َ ] (اِ) نسار. (برهان قاطع) (آنندراج ) (فرهنگ نظام ) (ناظم الاطباء). مخفف نسار است . (حاشیه ٔ برهان قاطع چ معین ). نسا.(آنندراج ) (فرهنگ نظام ). و آن جائی است از کوهستان و غیره که آفتاب کمتر در آن تابد. (برهان قاطع). جائی که آفتاب نتابد. (آنندراج ). زمینی که بر آن آفتاب نتابد یا بسیار کم تابد. (فرهنگ نظام ) . جائی را گویند از کوهستان و جز آن که هرگز آفتاب در آنجا نتابد. و آن را نسا و نسار و نسرم نیز نامند. (جهانگیری ). جائی که آفتاب نتابد. (انجمن آرا). || سمت جنوبی خانه . (یادداشت مؤلف ). نسار. در بشرویه ، نسر جای سرد را گویند و ایوان تابستانی رو به شمال را نسار گویند و در محاوره استعمال کنند: برو به سمت نسر، یعنی برو به سمت شمال . (فروزانفر، از حاشیه ٔ صحاح الفرس چ طاعتی ص 117). || سایبانی که بر سر کوه از چوب و علف سازند. (برهان قاطع) (ناظم الاطباء). سایبان که بر سر کوه ازچوب خاشاک سازند. (آنندراج ) (از اوبهی) (انجمن آرا). مخفف نسار است. (حاشیه ٔ برهان قاطع چ معین). سایه گاه . (صحاح الفرس ) (فرهنگ اسدی ص 135). به معنی سایبان به کسر اول [ ن ِ س َ ] هم گفته اند. (برهان قاطع). مؤلف فرهنگ نظام آرد: جهانگیری گوید «و صاحب فرهنگان آورده اند که سایبانی باشد بر سر چوب کرده که از چوب و خس و خاشاک ترتیب دهند». شمس فخری راست:
سازد از عدل تو همیشه نسر.
شاعر گوید :
دور ماند ازقرین و خویش و تبار
نسری ساخت بر سر کهسار.
بسیاری از فرهنگ نویس های پیش از جهانگیری معنی دوم نسر را سایه ٔ کلاه نوشته اند و جهانگیری تشریح معنی سایه ٔ کلاه را نسبت به آنها داده . صحاح الفرس ، شاعر را رودکی نوشته و مصراع دوم را طوری دیگر نقل کرده و شعر را شاهد برای نسر به معنی کرکس عربی قرار داده و عبارتش این است : «نسر سایه باشد و نسر به لفظ عرب کرکس باشد. رودکی گفت:
دور گشت از دیار خویش و تبار
نسری ساخت بر سر کهسار.
یعنی آن شخص مانند کرکس بود که با کوهسار می ساخت. (از فرهنگ نظام ). || سایه . (ازبرهان قاطع) (ناظم الاطباء). مطلق سایه را گویند عموماً و سایه ٔ کوه را خصوصاً و به معنی سایه ٔ کلاه هم به نظر آمده است. (برهان قاطع). سایه ٔ کوه . سایه ٔ کلاه .(ناظم الاطباء). مخفف نسار است. (حاشیه ٔ برهان قاطع چ معین ). || به معنی سرما خوردن از زیاد نشستن در سایه هم هست. (فرهنگ نظام ).
۱. متن و مفهوم بیت از رودکی
ملک در تاب آفتاب ستم / سازد از عدل تو همیشه نسردور ماند از قرین و خویش و تبار / نسری ساخت بر سر کهسار
- معنی اجمالی: در روزگار عدل و داد تو، پادشاه یا ستمگر در گرمای تابآفتابِ عدالتت ذوب و نابود میشود؛ و آنکس که از خاندان و خویشان دور افتاده، در اوج کوهسار پناهگاه و آشیانی (یا مکانی مرتفع) برای خود ساخته است. (اشاره به امنیت و گسترش عدل که ستمکار را به تابسوزی وا می دارد و غریب و دورافتاده را به پناهگاه میرساند).
۲. ریشهشناسی و نگارش واژه «نَسَر» به خط پهلوی (فارسی میانه)
- نگارش در خط پهلوی (پازند / پارسی میانه):این واژه در خط پهلوی کتیبهای و کتابی بهصورت nslt یا معادلهای حرفی آن نگاشته میشده است. در آوانویسی پهلوی به شکل nisar یا nasar ضبط شده است.
- تحول واایی (نسر ➔ نسار):
- در پهلوی و فارسی باستان، بسیاری از واژهها با پسوند یا تغییر حرکات آوایی میانوند روبهرو شدهاند.
- تبدیل «نَسَر» به «نَسار» جابهجایی در حرکات مصوتهاست که در روند گذار از فارسی میانه (پهلوی) به فارسی دری رخ داده است.
- در فرهنگهای لغت معتبر (مانند لغتنامه دهخدا یا فرهنگ برهان قاطع)، «نسر» و «نسار» گاه به عنوان سایهسار، مکان دور از آفتاب، یا برفانداز و جایی که آفتاب بدانجا نتابد معنی شدهاند (مناسب با ترکیب «تاب آفتاب» در بیت رودکی که تقابل زیبایی با سایه/نسر دارد).
۳. نکات تکمیلی دستوری و ادبی
- کهسار: مرکب از «کوه» + پسوند مکانساز «سار» به معنای کوهستان یا جای بلند.
- تبار و قرین: واژههای اصیل ایرانی که در شعر سبک خراسانی برای نشان دادن خویشاوندی و همراهی به کار رفتهاند.
پرسش پیرامونی: آیا مایل هستید ابیات دیگری از رودکی را که دارای واژگان کهن پهلوی یا اصطلاحات دشوار زبانی هستند، با همین دقت بررسی کنیم؟
درخواست ضبط صورت پهلوی واژه را کردم!
۱. صورت پهلوی و ریشه باستانی واژه
- ریشه پهلوی (فارسی میانه):این واژه در پهلوی به صورت nisār (یا نویسش کتیبهای و کتابی آن به خط پهلوی ساسانی: $nsl' / nslt$) آمده است که به معنای سایه، جای خنک، پناهگاه در برابر آفتاب، و نیز «نسار» (جایی که آفتاب بدان نتابد یا سایهسار) است.
- ریشه اوستایی / ایرانی باستان:این واژه از ریشه ایرانی باستان ni-sāra- (پیشوند ni- به معنای پایین/پست + ریشه sar- یا مرتبط با سایه و پناه) مشتق شده است. در برخی ریشهسنجیهای دیگر نیز با واژگان مربوط به «سایه» و «پناهگاه خنک» همخانواده دانسته شده است که تناسب کاملاً دقیقی با مصراع نخست بیت رودکی («ملک در تاب آفتاب ستم...») دارد؛ چرا که «نسر / نسار» در تقابل با «تاب آفتاب» به معنای جایگاه امن و خنک یا سایهسارِ عدالت پادشاه است.
۲. واجشناسی و دگرگونی از پهلوی به دری
- در خط و زبان پهلوی، واژهها معمولاً با واکهها (مصوتهای) کوتاه نوشته نمیشدند و خوانش آنها وابسته به سنت شفاهی بود.
- تبدیل یا تعویض مصوت میانجی در گذر از پهلوی به فارسی دری سبب شده که این واژه هم به صورت نَسَر (nasar) و هم نَسار (nisār / nasār) ضبط شود؛ چنانکه در شعر رودکی وزن و قافیه اقتضا کرده است که به شکل «نَسَر» و «نَسار» به کار رود.
