واژه «بهار» به معنای بتخانه یا معبد ریشهٔ پهلوی یا اصیل ایرانی ندارد، بلکه وامواژهای است که از طریق زبانهای هند و آریایی (سانسکریت) و به واسطهٔ آیین بودایی وارد زبان فارسی شده است.
Abadis
جزئیات ریشهشناسی و تاریخی این واژه به شرح زیر است:
لام تا کام
۱. ریشه هند و آارایی (سانسکریت)
Abadis+ 1
واژهٔ سانسکریت ویهارا (Vihāra - विहार) به معنای تفرجگاه، محل اقامت راهبان، صومعه و معبد بودایی است. با گسترش آیین بودا در مناطق شرقی فلات ایران (مانند بلخ و مناطق اطراف آن در دوران باستان و قرون اولیه اسلامی)، این واژه با تلفظ محلی به صورت «بهار» (و در ترکیبات معروف مانند «نوبهار») وارد زبان فارسی شد.
Wikipedia
۲. کاربرد در متون کهن فارسی
Abadis+ 1
به دلیل اینکه معابد بودایی عموماً دارای تندیسهای بودا بودند، این واژه در ادبیات و فرهنگ لغات کهن فارسی (مانند برهان قاطع، آنندراج و لغتنامه دهخدا) به معنای بتخانه، بتکده یا معبد ثبت شده است. برای نمونه، ترکیبهایی مانند «بهارخانه» یا «نوبهار» (نام معبد/آتشکده معروف بلخ) بر همین مبنا به کار رفتهاند:
واژه یاب+ 1
سوزنی سمرقندی میگوید:
لام تا کام
آئین عید کردی جشن بهار ساز / اندر بهارخانه چو بتخانهٔ بهار
لام تا کام
۳. تفاوت با واژهٔ اصیل «بهار» (فصل رویش)
واژه یاب+ 1
باید توجه داشت که واژهٔ «بهار» به معنای فصل نو شدن طبیعت، ریشهای کاملاً متفاوت و کهن ایرانی دارد:
Abadis
در فارسی باستان به صورت θūravāhara- (ماه بهار)
بلاگفا
در اوستایی به صورت vaŋhar-
بلاگفا
در فارسی میانه به صورت wahār
بلاگفا
و همریشه با واژه لاتین vēr و یونانی Fέαρ در زبانهای هندواروپایی است.
Abadis
بنابراین، «بهار» به معنای بتخانه در اصل همان «ویهار» سانسکریت است که به مرور زمان در تلفظ فارسی زبانان تحول یافته و با واژهٔ بومیِ «بهار» (فصل سال) همآوا شده است.
Abadis
