بیت زیبایی که به آن اشاره کردید از اشعار مشهور رودکی سمرقندی است که در فرهنگها و کتب لغت کهن (مانند لغتفرس اسدی) به عنوان شاهدی برای واژگان کهن زبان فارسی آورده شده است.
در ادامه، ریشه، نگارش و تحلیل واژههای ذکر شده در متن شما (بهویژه «سیکی» و واژگان پیرامون آن) بررسی میشود:
۱.
ریشهٔ واژه:
واژه «سیکی» در زبان فارسی دری و متون کهن، مخفف و دگرگونشدهٔ عبارت «سهیکی» (یا سه یک) است. تعریف در فرهنگها:
بر اساس فرهنگهای معتبری چون برهان قاطع، فرهنگ رشیدی و آنندراج، «سیکی» به شرابی یا شیرهٔ انگوری گفته میشود که آن را بجوشانند تا دو سوم (یا چهار دانگ) از حجم آن تبخیر شود و تنها یک سوم (یا دو دانگ) از آن باقی بماند (مشابه «شراب مثلث» در عربی یا همان شراب سه پخت). نگارش در پهلوی:
در زبانهای ایرانی میانه (پهلوی ساسانی یا اشکانی)، ریشهٔ اعداد و نسبتها ساختاری نزدیک به فارسی دری داشتهاند، اما واژهٔ «سیکی» به شکل تخصصی به عنوان نامی برای این نوع شراب خاص در دوره اسلامی و عصر سامانی (روزگار رودکی) رواج یافته است. در متون پهلوی، واژگان مربوط به می و نوشیدنیها تحولات آوایی داشتهاند، با این حال ساختار «سهیکی» ریشه در گویشهای اصیل ایرانی دارد که به مرور در اثر کثرت استعمال به شکل «سیکی» درآمده است.
۲.
بیت کامل و درست آن بر اساس لغتنامه دهخدا و اسناد کهن چنین است:
بادام تر و سیکی و بهمان و باستار
ای خواجه کن همین و همین بر رهی شمار
سیکی:
همان شراب جوشاندهشدهٔ غلیظ (یکسوم باقیمانده). بادام تر:
نوعی تنقلات یا میوه نوبرانه که در بزمها مصرف میشده است. بهمان و باستار:
واژههایی مبهم، اجناس نامشخص، یا کنایه از چیزهای گوناگون و متفرقه هستند که شاعر برای نشان دادن شمارش اموال یا اقلام گوناگون در حسابکتابِ خواجه آورده است. «باستار» در اینجا به نوعی کالا، خوردنی یا بساط بزم اطلاق شده است.
۳.
این واژه علاوه بر رودکی، در آثار دیگر شاعران بزرگ پارسیگو نیز تکرار شده است تا نشان دهد تا قرنها کاربرد داشته است:
فرخی سیستانی:
روز نوروز است امروز و سر سال عجم / بزم نو ساز و طرب کن ز نو سیکی خور
سعدی شیرازی:
تو این صوفیان بین که می خوردهاند / مرقع به سیکی گرو بردهاند
آیا مایلید درباره ریشه شناسی واژه دیگری از این دست یا دیگر اصطلاحات متون کهن پارسی اطلاعات بیشتری دریافت کنید؟
