Stories
Feed posts
خرابات مغان
امروز ناگهان به یاد این دو بیت ازشیخ محمود شبستری افتادم که در گلشن راز می فرماید:
خرابات آشیان مرغ جان است
خرابات آستان لامکان است
خراباتی خراب اندر خراب است
که در صحرای او عالم سراب است
در باره خرابات در شعر فارسی من سالها پیش مقاله ای نوشتم که در یکی از این دانشنامه ها چاپ شده است. اما گمان نمی کنم در باره معنای « خراب اندر خراب » بودن توضیح داده باشم. امروز با یاد آوری این ابیات معنای «خراب اندر خراب» بودن هم برایم روشن شد.
اول معنای خراب شدن. این خرابی اول مربوط به عالم محسوس است که در فلسفه و عرفان ما گیتی خوانده میشود. با خرابی آن انسان به مینو هدایت میشود. مینو را هم به اسامی مختلف نامیده اند. عالم لطیف، عالم عقلی ( در برابر محسوس) عالم مثال، عالم ملکوت، اقلیم هشتم، و اسامی دیگر. و وقتی از مینو هم انسان خراب شد و به مرتبه بالاتر رفت, در واقع خراب اندر خراب میشود. آنجا دیگر جا نیست. در ادبیات عرفانی فارسی ( بخصوص در اشعار سنایی) « اینحا» اشاره به گیتی است. « آنجا» اشاره به مینو. ( نو افلاطونیان هم در یونانی این تعابیر را به کار برده اند). لا مکان نه اینجاست و نه آنجا. برون از هر دو است. آشیان مرغ جان هم در لامکان است. لامکان لازمان هم هست. اسامیی که برای آن مرتبه گذاشته اند متعدد است. عالم الطاف، جبروت ، مرتبه واحدیت ( به قول ابن عربی)، تعیین اول, مرتبه کروبیان، مرتبه ایزدان یا امشاسپندان، مرتبه اسما و صفات، و «جهان بی مثالی»، چنان که شبستری میگوید:
خرابات از جهان بی مثالی ست
مقام عاشقان لا ابالی ست
در همین مرتبه است که خراباتی از خودی فرودین خود رها میشود و به خودی ایزدی میپیوندد.
خراباتی شدن از خود رهایی ست
خودی کفر است اگر خود پارسایی ست.
و می بیند که خودی ایزدی همان «خود ایزد» است, به قول هندی ها اتمن و برهمن یکی ست. چه ، در خرابات است که توحید محقق میشود
نشانی داده اندت از خرابات
که التوحید اسقاط الاضافات
و حافظ نیز در همین ناکجا بود که دید آنچه دید و گفت:
در خرابات مغان نور خدا میبینم
وین عجب بین که چه نوری زکجا میبینم
( بعد از نوشتن این پست به شرح لاهیجی رجوع کردم و دیدم او خراب اندر خراب را طور دیگری تفسیر کرده است. گفته است یعنی هم فانی در صفات میشود و هم فانی در ذات.)
See less
سالها پیش من در آمریکا میخواستم معنای « خرابی» را در شعر فارسی توضیح دهم. از کلمه ruined راضی نبودم. گفتم حالتی است بعد از مستی. دانشجویی از ته کلاس با صدای بلند گفت wasted.
Reply
