کر توان باشد [دقیقی گوید:
خجسته مهرگان آمد سوی شاه جهان آمد
بباید داد دادِ او بکام دل بِهَرچَت كر
ریشه و نگارش پهلوی کر به معنای توان
واژهی کهن «کَر» (با نگارش پهلوی: karr یا kar) در متون دری و پهلوی به معنای زور، تاب، قوت و توان آمده است.
بررسی بیت از ابومنشور دقیقی
این بیت معروف از دقیقی (که در فرهنگنامههای کهن نظیر لغت فرس اسدی و لغتنامه دهخدا نیز نقل شده) نمونه درخشانی از کاربرد این واژه است:
خجسته مهرگان آمد، سوی شاه جهان آمدبباید داد دادِ او، بهکام دل بههرچَت کر
- معنی واژگانی: جشن فرخنده مهرگان فرا رسید و روی به سوی شاه جهان آورد؛ باید دادِ (حق و شُکرِ) آن را به جای آوری و به کام دل، از هر آنچه در توان داری (بههرچَت کر) بهرهمند شوی یا هزینه کنی. در اینجا «بهرچت کر» یعنی به هر آنچه توان و قدرتِ انجامش را داری یا در چنتهات موجود است.
ریشهشناسی و نگارش واژه
- رییشه اوستایی و پهلوی: این واژه ریشه در زبانهای ایرانی میانه دارد و در پهلوی ساسانی به صورت kar یا karr به معنای نیرو، تاب و توان ثبت شده است.
- تفاوت معنایی: در مسیر تحول زبان فارسی، واژه همآوای دیگری با همین ظاهر (کر به معنای ناشنوا) رواج بیشتری یافت، اما ریشه باستانیِ «کَر» به عنوان توان و قوت در ادبیات کلاسیک ماندگار شد؛
چنانکه فرخی سیستانی نیز در شعری میگوید: «ملک آن است که او را به سخن باشد دست / ملک آن است که او را به هنر باشد کر [توان].»
آیا تمایل دارید درباره ریشهشناسی واژگان کهن دیگری از اشعار دقیقی یا فردوسی اطلاعات بیشتری کسب کنید؟
فعلا نگارش پهلوی واژه؟
نگارش و الفبای پهلوی (کتیبهای یا کتابی) واژه «کر» به معنای نیرو و توان به شکل زیر است:
- خط پهلوی کتابی (تحریری / پازند):این واژه از دو حرف ک (K) و ر (R) تشکیل شده است. در خط پهلوی کتابی، حروف به هم میچسبند و به صورت یک کلمه دوحرفی نوشته میشود که از راست به چپ خوانده آید:𐭪𐭥 (یا به صورت حروف منفصل پهلوی کتابی: کر / k-r).
- آوانویسی لاتین تخصصی:$$\text{kar}$$یا$$\text{karr}$$
- یادداشت خطی:در سیستمهای دیجیتال، حروف پهلوی بر مبنای استاندارد یونیکد (Unicode Pahlavi Block) ثبت میشوند، اما چون حروف پهلوی کتابی در فونتهای استاندارد همگانی ممکن است بهدرستی تفکیک نشوند، شکل نوشتاری آن در فونتهای پهلوی با حروف منفصل 𐭪 (کاف پهلوی) و 𐭥 (ر-و پهلوی) نمایش داده میشود.
