پژخور.(ص ) یعنی سرخ رو. (لغت نامه ٔ اسدی ) . شاید مصحف فرفور و پرفور یا فرفیر باشد.
پژخور؟
بررسی واژهی «پژخور» در لغتفرس اسدی توسی
این واژه از جمله مداخل بسیار کهن و بحثبرانگیز در فرهنگنویسی زبان فارسی است که ابعاد ریشهشناختی آن به شرح زیر قابل تحلیل است:
۱. ضبط و معنا در لغتنامه
در نسخههای کهن لغتفرس (فرهنگ اسدی)، واژهی «پژخور» (یا با اختلاف ضبطها) به معنای «سرخرو» آمده است.
۲. تحلیل ریشهشناختی و احتمال تحریف (تصحیف)
همانطور که در حاشیهها و تصحیحات لغتفرس (مانند نسخههای تصحیحشده توسط عباس اقبال آشتیانی، محمد دبیرسیاقی و دکتر علیاشرف صادقی) مطرح شده، فرم «پژخور» احتمالا شکل دگرگونشدهی واژههای دیگری است:
- احتمال تصحیف به «فرفور»، «پرفور» یا «فرفیر»: واژههایی با ریشههای هندواروپایی یا سامی-میانه که دلالت بر رنگ سرخ، ارغوانی یا چهرهی برافروخته دارند (مانند ریشههای مربوط به سرخفامی و رنگ سرخ در زبانهای باستانی).
- ساختار پهلوی احتمالی:اگر این واژه اصالتاً ایرانی و مرتبط با چهره و سرخرویی باشد، میتواند با ریشههای پارسی میانه مرتبط با چهره (پِهر / پِهرگ به معنای چهره، رخسار یا رنگ چهره) پیوند داشته باشد.
در خط پهلوی کتابی، نگارش واژههایی که با پیشوندها یا ریشههای مرتبط با چهره و رنگ آغاز میشوند (مانند پ-ژ-خ-و-ر / پ-ر-پ-و-ر) به دلیل تشابه حروف (پ، ژ، خ، ر) بسیار مستعد کاتبساخت و تصحیف بوده است. ساختار آوایی آن نشانگر ترکیبیکهن از پیشوند یا جزء اولِ مرتبط با پیکر/چهره و بخش دوم دلالتکننده بر حالت یا رنگ است.
فرفیری . [ ف ِ ] (ص نسبی ، اِ) ارغوانی یا قرمز یا بنفش . (یادداشت به خط مؤلف ). از این عبارت ابن بیطارکه درباره ٔ «بنفسج » میگوید: «علی طرف ساقه زهر طیب الرائحة جداً و لونه لون الفرفیر...» معلوم میشود که عرب «لون الفرفیر» را به معنی بنفش به کار برده است . (یادداشت به خط مؤلف ). رنگ بنفش . (فهرست مخزن الادویه ) : خربق سیاه : برگ نبات او مانند برگ خیار است و ساق او کوتاه است و رنگ ساق او فرفیری است . (ذخیره ٔ خوارزمشاهی ). رجوع به فرفیر و فرفور شود. فرفور ریشه در چه زبانی دارد؟
واژهی «فرفور» (و شکلهای مشتق آن مانند فرفیر و فرفیری) ریشهای بسیار کهن دارد که مسیر انتقال آن از زبانهای باستانی مدیترانه به یونانی، و سپس از راههای علمی و تجاری به زبانهای اسلامی (عربی و فارسی) راه یافته است:
۱. ریشهی اصلی: یونانی باستان و سامیِ کهن
- یونانی باستان: ریشهی اصلی این واژه به یونانی پورفورا (
$\text{πορφύρα}$ - porphúra) بازمیگردد که در اصل به نوعی نرمتن دریایی (حلزون ارغوانی) و رنگ ارغوانی بسیار گرانبهای بهدستآمده از آن (ارغوان صوری) اطلاق میشد. - ریشهی سامی پیشین: خود واژهی یونانی نیز به احتمال فراوان وامگرفتهشده از زبانهای سامی باستان (مانند فنیقی) است.
۲. ورود به زبانهای باختری و اسلامی (سریانی، عربی و فارسی)
- این واژه با دگرگونی آوایی به صورت پرفوریون / پورفیریوس در فلسفه و علوم باستان شناخته شد (مانند فیلسوف نامدار فرفوریوس یا سنگهای معدنی پورفیری یا همان سماق).
- در دورهی اسلامی، این اصطلاح به شکل فرفیر و فرفور وارد متون طبی، داروشناسی (مانند آثار ابنبیطار) و لغتنامهها شد و صفت «فرفیری» به معنای رنگ ارغوانی، سرخ تیره یا بنفش مایل به قرمز از همین ریشه ساخته شد.
بنابراین، «فرفور/فرفیر» اصالتاً واژهای یونانی-باستانی (مرتبط با رنگ ارغوانی سلطنتی) است که از طریق ترجمههای متون علمی و پزشکی به حوزهی فرهنگ و زبانهای ایرانی و اسلامی راه یافته است.
