لفچ . [ ل َ ] (اِ) لب سطبر. لب درشت آویخته. لغتی است در لفج . به معنی لب حیوانات مخصوصاً شتر و گاو و خر استعمال میشود:
فروهشته لفچ و برآورده کفچ
به کردار قیر و شبه کفچ و لفچ.
به کردار قیر و شبه کفچ و لفچ.
لفچهائی چو زنگیان سیاه
همه قطران قبا و قیر کلاه.
فروهشته لفچ و برآورده کفچ
همه لفچ کفچ و همه کفچ لفچ .
سر زنگیان را چو آرد به بند
خورد همچو لفچ سر گوسفند.
قلقال؛ لفچ شتر.
//////////////
لفچ . [ ل َ ] (اِ) لب سطبر. لب درشت آویخته. لغتی است در لفج . به معنی لب حیوانات مخصوصاً شتر و گاو و خر استعمال میشود. ریشه باستانی و نگارش با رسم الخط پهلوی لفچ؟
واژه «لفچ» (و شکل کهنتر و اصلیتر آن «لَفج») از اصطلاحات اصیل و کهن زبان فارسی است که بررسی ساختار زبانی، پیشینه متنی و ریشه باستانی آن ابعاد بسیار روشنی دارد.
۱. معنی و کاربرد در متون کهن
«لفچ» (یا لفج) به معنای لبِ ضخیم، گوشتالو و آویخته است و در ادبیات کهن فارسی بیشتر برای لبِ حیواناتی چون شتر، گاو و خر به کار رفته است.
- فردوسی: فروهشته لفچ و برآورده کفچ / به کردار قیر و شبه کفچ و لفچ
- نظامی گنجوی: لفچهایی چو زنگیان سیاه / همه قطران قبا و قیر کلاه
در فرهنگهای لغت معتبر مانند لغتنامه دهخدا و فرهنگهای قدیمیتر، «لفچ» مقلوب یا تصحفی از «لفج» دانسته شده است.
۲. ریشه باستانی و معادل پهلوی
در بررسی ریشهشناختی (Etymology):
- فارسی باستان و ایرانی باستان: این واژه به ریشه هندواروپایی
$\*leb-$ (به معانی لب، لبه، آویزان و شل) بازمیگردد که در زبانهای مختلف ایرانی به شکلهای گوناگون تحول یافته است. - پهلوی (فارسی میانه): در زبان پهلوی و زبانهای ایرانی میانه، شکلهای مرتبط با واژه لب و لبه مانند lab و پسوندهای توصیفی وجود داشته است.
واژه «لب» در فارسی نو و lab در پهلوی مانوی و پارسی میانه ریشهای مشترک دارند. - پسوند «چ» در لفچ: پسوند «-چ» در اینجا پسوند تصغیر، تحبیب یا مشخصکننده ویژگی ظاهری (و گاه تحقیر یا توصیف اندام حیوانات) است؛ همانند ترکیباتی که در ساختار کلمات مربوط به اعضای بدن و چهره در فارسی میانه و نو دیده میشود (مانند لچ در کردی یا لفچه).
خود جزء اول یعنی «لفج/لب» با ریشه هندواروپاییِ لب و لبه پیوند ساختاری دارد.
۳. تحلیل نگارشی با رسمالخط پهلوی
اگر بخواهیم این واژه یا ریشه آن را با خط پهلوی (کتابی یا مگردان پازند/پارتی) واکاوی کنیم:
- در خط پهلویک (پهلوی ساسانی)، حروف به صورت همگرا و با ابهامزدایی کم نوشته میشوند. حرف «ل» (L) و صامتهای لب و دهان با حروف مربوط به مجموعه آوایی l و b/p قابل نگارش هستند.
- با توجه به اینکه در پهلوی کلماتی نظیر lab (لب) وجود داشته است، فرم مرکب یا مشتق آن با پسوند تصغیر/توصیفی میتوانسته در گویشهای متداول عصر ساسانی یا اشکانی وجود داشته باشد، هرچند ثبت مکتوب واژه «لفج/لفچ» با این ضبط خاص بیشتر در متون نظم و نثر دوره اسلامی (قرن چهارم و پنجم به بعد، مانند آثار اسدی طوسی و فردوسی) به عنوان واژهای دری و کهن مستند شده است.
