منجبك گوید: گوید منم مهتبازار شهرها
بس کاج خورد مهتر بازار و زابگر. ریشه و نگارش با رسم الخط پهلوی بازار؟
بیت مورد نظر شما از اشعار کهن منجیک ترمذی (شاعر سده چهارم هجری) است و به دلیل استفاده از واژگان کهن و اصطلاحات خاص بازار در دوره باستان و اوایل دوره اسلامی، از نظر واژهشناسی اهمیت ویژهای دارد.
در ادامه، ریشه، تحول تاریخی و نگارش خط پهلوی واژه «بازار» بررسی شده است:
۱. ریشهشناسی و تحول واژه «بازار»
واژه بازار یک کلمه اصیل ایرانی است که ریشه در دورههای کهن زبانهای ایرانی دارد:
- پارسی باستان: «واچار» (Vāčar) به معنای محل دادوستد و اجتماع.
- پارسی میانه (پهلوی ساسانی و اشکانی): «وازار» (Wāzār / Vāžār).
این واژه در زبان پهلوی ساسانی و پارتی به همین شکل برای مکان خرید و فروش کالا به کار میرفته است. - فارسی دری/امروزی: با تبدیل شدن «ژ/چ» به «ز»، این واژه به شکل «بازار» درآمده است.
همچنین این واژه به بسیاری از زبانهای جهان (مانند ترکی، یونانی، زبانهای اروپایی از طریق پرتغالی) راه یافته است.
۲. نگارش با رسمالخط پهلوی (کتابی / پارسی میانه)
خط پهلوی خطی است از راست به چپ مشتق شده از آرامی. در خط پهلویِ کلمات اصیل ایرانی (هزوارش محسوب نشده و به صورت پازند یا آوانویسی کتبی نوشته شوند)، واژه وازار (wāzār) با حروف پهلوی به شکل زیر نوشته میشود:
- حروف منفصل پهلوی برای وازار (w-ā-z-ā-r):𐭠 𐭥 𐭠 𐭩 𐭥 (یا معادل حروف منفصل: Aleph - Waw - Aleph - Yod/Zain - Waw - Resh با توجه به ساختار خط پهلوی کتابی)
نکته درباره شکل نوشتاری پهلوی: در خط پهلوی کتابی، حروف «و» (Waw)، «الف» (Aleph) و «ر» (Resh) بسیار به هم شبیه هستند و خوانش واژگان وابستگی زیادی به شناخت ریشه دارد. شکل رایج ثبت این واژه در فرهنگهای خط پهلوی به صورت wāzār آوانویسی میشود.
۳. نگاهی به بیت منجیک و اصطلاح «مهتبازار»
در بیتی که ذکر کردید:
«منجبک گوید: گوید منم مهتبازار شهرها / بس کاج خورد مهتر بازار و زابگر»
- مهتبازار: مرکب از «مهت» (مهتر/بزرگ) + بازار؛ یعنی بازار بزرگ یا بازار اصلی شهرها.
- کاج خوردن: کنایه از کتک خوردن، تنبیه شدن یا ضربه دیدن است (کاج در متون کهن به نوعی چوبدست یا ابزار تنبیه اطلاق میشده است).
- مهتر بازار: بزرگِ بازار، کلانتر یا داروغەی بازار.
