زِفت و بخیل بود و دون ، رودکی گفت: چرخ فلك هرگز پیدا نکرد چون تو یکی سفله و دون و ژگور خواجه ابوالقاسم از ننگ تو بر نکند سر بِقیامت ز گور همه واژگان پهلوی این قطعه و نگارش آنها بخط پهلوی؟

 زِفت و بخیل بود و دون ، رودکی گفت:

  چرخ فلك هرگز پیدا نکرد 

 چون تو یکی سفله و دون  و ژگور

   خواجه ابوالقاسم از ننگ تو 

    بر نکند سر بِقیامت ز گور 

همه واژگان پهلوی این قطعه و نگارش آنها بخط پهلوی؟

بررسی ریشه‌شناختی این قطعه‌ی منسوب به رودکی نشان می‌دهد که واژگان آن همگی از زبان فارسی دری (میانه) سرچشمه گرفته‌اند، اما برخی ریشه‌ها یا خود واژگان ریشه‌ی کهن ایرانی (پهلوی اشکانی یا ساسانی) دارند.

در ادامه، واژگان این شعر و معادل‌های پهلوانی (میانه) آن‌ها همراه با نگارش به خط پهلوی کتیبه‌ای (سیاهه/آرامی) آمده است:

بررسی واژگان و نگارش پهلوی

• چرخ / فلك:
  
  
  • پهلوی: چَرخ (Charkh - به معنای آسمان و فلک).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭆𐭫𐭇 (chrḥ)
    
    
• فلک: (معرب واژه پهلوی چرخ یا پیلوک، در شعر عربی/دری وارد شده؛ معادل اصیل پهلوانی همان چرخ است).
  
  
• هرگز:
  
  
  • پهلوی: هَرگِز (Harkiz / Halgiz).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭠𐭫𐭢𐭩𐭰 (hlgylz / hrgz)
    
    
• پیدا کرد:
  
  
  • پهلوی: پَیداگ کَردن (Paydāk kardal).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭯𐭩𐭃𐭠𐭪 (pydʾk) 𐭪𐭫𐭲 (krt)
    
    
• چون:
  
  
  • پهلوی: چون (Chون / Čōn).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭆𐭅𐭍 (čwn)
    
    
• تو:
  
  
  • پهلوی: تُو (Tō).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭲𐭅 (tw)
    
    
• یکی:
  
  
  • پهلوی: یَک (Yak).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭩𐭪 (yk)
    
    
• سفله (پست، فرومایه):
  
  
  • پهلوی: سِفلَگ یا واژگان هم‌معنا مانند تُرشت / دُن.
    
    
• دون (فرومایه، خسیس):
  
  
  • پهلوی: دُون (Dūn - در پارسی میانه به معنای پست و حقیر).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭃𐭅𐭍 (dwn)
    
    
• ژگور (بدخوی، ناپاک،ژاژخوار):
  
  
  • پهلوی: ژَگور (Žagūr / Žakūr - واژه‌ای که ریشه در پهلوانی کهن دارد).
    
    
• خواجه:
  
  
  • پهلوی: خْواجه (Xwāy - سرور، آقا).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭧𐭥𐭠𐭩 (ḥwʾy)
    
    
• ابوالقاسم: (نام خاص عربی؛ در زبان پهلوی معادل مستقیم ندارد و به همان شکل آوایی نوشته می‌شود).
  
  
• از:
  
  
  • پهلوی: اِز (Az).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭠𐭦 (ʾz)
    
    
• ننگ:
  
  
  • پهلوی: نَنگ (Nang - شرم، رسوایی).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭭𐭍𐭢 (nnG)
    
    
• تو:
  
  
  • نگارش پهلوی: 𐭲𐭅 (tw)
    
    
• بر نکند (سر بر نکند):
  
  
  • پهلوی: بَر اَفراشتن / بَر کَردن (Bar kardan).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭥𐭫 (bl) 𐭪𐭫𐭲 (krt)
    
    
• سر:
  
  
  • پهلوی: سَر (Sar).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭮𐭫 (sl)
    
    
• بقیامت: (ترکیب فارسی-عربی؛ ریشه «قیامت» عربی است، اما حرف اضافه «ب» پارسی است).
  
  
• گور (آرامگاه):
  
  
  • پهلوی: گور (Gōr - گودال، آرامگاه).
    
    
  • نگارش پهلوی: 𐭢𐭅𐭫 (gwr)
    
    

نکته‌ی زبان‌شناختی:

باید توجه داشت که این قطعه متعلق به دوره‌ی سامانیان (قرن چهارم هجری) و زبان فارسی دری است. زبان پهلوی (پارسی میانه) زبان رسمی دوره‌ی ساسانی بوده است، اما بسیاری از واژگان اصیل این شعر (مانند چرخ، چون، تو، سر، گور، از، ننگ) ریشه‌های مشترک و تکامل‌یافته از همان زبان‌های ایرانی میانه (پهلوی) هستند که به فارسی دری انتقال یافته‌اند.

آیا مایلید تحلیل بیشتری درباره‌ی ریشه‌ی واژه‌ی خاصی از این شعر داشته باشیم؟