تَندُر و تُندَر هر دو رعد بود، طَیّان گوید:
خورد سیلی زند بسیار طنبور
دهد تیزی ببازی همچو تندور
ریشه و نگارش به حروف پهلوی تندر، رعد، سیلی، طنبور، تیزی و بازی؟
در ادامه، ریشه، معنی و نگارش به خط پهلوی (کتیبهای و کتابی/پازند) برای واژههای یاد شده بررسی میشود.
۱. تندر (رعد)
- معنی: غرش آسمان، رعد.
- ریشه و نگارش پهلوی:این واژه در فارسی میانه (پهلوی ساسانی) به صورت تَندُر (tandur) یا به تعبیری از ریشه صوت و صدا بوده است. در خط پهلوی کتابی (پازند/فارسی میانه) به شکل زیر نوشته میشود:
- نگارش حروف پهلوی: 𐭕𐭍𐭃𐭫 (ت - ن - د - ر)
۲. سیلی (ضربت با کف دست)
- معنی: ضربه و لطمهای که با کف دست یا پنجه بر صورت یا گردن زنند.
- ریشه و نگارش پهلوی:این واژه ریشه در ایرانی میانه دارد و در متون کهن فارسی و پهلوی کاربرد داشته است.
- نگارش حروف پهلوی: 𐭎𐭩𐭋𐭉 (س - ی - ل - ی)
۳. طنبور (ساز موسیقایی)
- معنی: نوعی ساز ایرانی از خانواده سازهای زهی-مضرابی.
- ریشه و نگارش پهلوی:این واژه معربِ «دَنبور» یا «تنبور» در زبان پهلوی است (پهلوی: tambūr / danbūr). خود این واژه نیز ریشهای کهنتر در زبانهای ایرانی باستان دارد.
- نگارش حروف پهلوی: 𐭈𐭍𐭁𐭅𐭫 یا 𐭕𐭍𐭁𐭅𐭫 (ت/ط - ن - ب - و - ر)
۴. تیزی (تندی، تیغوارگی یا صدا)
- معنی: تندی، حدت، تیغوار بودن یا آهنگِ زیر و تند (در بیت طیان اشاره به زیرایی صوت دارد).
- ریشه و نگارش پهلوی:از صفت «تیز» در پهلوی (tēz) به معنای بران، تند و سریع، که پسوند «ـی» مصدر یا ظرف ساز به آن اضافه شده است.
- نگارش حروف پهلوی (واژه تیز): 𐭕𐭩𐭆 (ت - ی - ز)
۵. بازی (نمایش، سرگرمی، نواختن)
- معنی: لهو، لعب، سرگرمی، و در اینجا کنایه از نواختن ساز و آواز یا حرکت موزون.
- ریشه و نگارش پهلوی:در پهلوی به صورت بازیگ یا بازی (bāzīg / bāzīj) به معنای نمایش و بازیچه آمده است.
- نگارش حروف پهلوی: 𐭁𐭠𐭆𐭩 (ب - آ - ز - ی)
نکته درباره بیت طیان:بیتی که از «طیان» (شاعر قرن چهارم یا ششم) نقل کردهاید، از جمله ابعاد طنز و مطایبه در ادبیات کهن است که در لغتنامهها (مانند لغت فرس اسدی) برای تبیین و ضبط واژگانی چون «تندر/تندور» و «سیلی» استشهاد شده است.منظور از «تندور» در اینجا هممعنا یا مقایسه با شدت و تیزی صوت است.
