زدر. [ زِ دَ رِ ] (حرف اضافه + اسم ) مخفف ازدر. لایق . سزاوار. (برهان قاطع) (فرهنگ نظام ). لایق و سزاوار و درخور. (از آنندراج ) (ناظم الاطباء). لایق و سزاوار است و آنرا درخور نیز گویند. (جهانگیری ). لایق و زیبا. اندرخور، درخورد، درخور، سزاوار، شایان و فراخور مترادف این اند. (شرفنامه ٔ منیری ) :
زینت ملک خداوندی و اندرخور ملک
صدر دیوان شه شرقی و آنرا زدری .
صدر دیوان شه شرقی و آنرا زدری .
ریشت زدر خنده و سبلت زدر تیز
گردن زدر سیلی و پهلو زدر لت .
بتو هر چند در انواع هنر تاوان نیست
اندرین شعر که گفتی ز در تاوانی.
آنانکه فلانند و فلان رهبر ایشان
نزدیک حکیمان زدر عیب و هجائند.
تا میر مؤمنان جهان مرحبام گفت
نزدیک مؤمنان زدر مرحبا شدم.
ای من رهی آن ماه که چه مست و چه هشیار
اندر بر عاشق زدر بوس و کنار است.
دوستان تو سراسر زدر خنده و ناز
دشمنان تو یکایک زدر خنده بریش.
و رجوع به «ازدر» در فرهنگ نظام ، ناظم الاطباء، برهان قاطع، فرهنگ فارسی معین و این لغت نامه شود.
//////////////////
تا میر مؤمنان جهان مرحبام گفت
نزدیک مؤمنان زدر مرحبا شدم.
ناصرخسرو. ریشه، نگارش با رسم الخط پهلوی "زدر" به معنی لایق و سزاوار و در خور و شایسته؟
بله، تحلیل شما از نظر واژهشناسی تاریخی درست است. واژه «زَدَر» (یا به صورت پیشوند و اسم مرکب «ازدر») در متون کهن فارسی و به استناد فرهنگهای معتبری چون برهان قاطع، آنندراج و لغتنامه دهخدا دقیقاً به همین معنای «لایق، سزاوار، درخور و شایسته» آمده است.
ریشهشناسی و ساختار واژه
- ریشه و نگارش: این واژه در اصل ترکیب حرف اضافه «از» (در پهلوی: hača یا az) بهاضافه اسم یا پسوند «در» است که در سیر تحول نگارش و تلفظ در شعر متقدم فارسی (مانند اشعار ناصرخسرو، فرخی سیستانی و لبیبی) به صورت مخفف یا سرهمشده «زدر» یا «ازدر» به کار رفته است.
- معنا در متون کهن: علاوه بر بیت زیبای ناصرخسرو که اشاره کردید، این واژه در آثار دیگر شعرای سبک خراسانی نیز با همین معنای لیاقت و شایستگی دیده میشود؛ مانند این نمونه از فرخی سیستانی:«زینت ملک خداوندی و اندرخور ملک / صدر دیوان شه شرقی و آنرا زدری»
تحلیل بیت ناصرخسرو
تا میر مؤمنان جهان مرحبام گفتنزدیک مؤمنان زدرِ مرحبا شدم
در این بیت از ناصرخسرو، واژه «زدر» به معنای «لائق و درخور» است.
بنابراین، برداشت و جستجوی شما درباره این واژه کاملاً دقیق و منطبق با فرهنگ لغات تاریخی زبان فارسی است.
نگار با سسم الخط پهلوی؟
پاسخ به این پرسش که ریشه این واژه در زبان پهلوی (پارسی میانه) چگونه بوده و چه ساختاری دارد، به شکل زیر است:
ساختار واژه «زَدَر» (یا «اَزدر») در پارسی میانه:
۱. حرف اضافه «از»: در زبان پهلوی این واژه به صورت $hača$ یا $az$ (به معنای از، زِ) به کار میرفته است.
۲. واژه «در»: در پهلوی
۳. ترکیب در شعر متقدم: پیشوند «از» یا «زِ» به همراه اسم پس از خود در شعر سبک خراسانی مکرر بهصورت تحکیمی یا وصفی آمده است. عبارت «زدر» در این بیت ناصرخسرو در واقع ترکیب «زِ + در» (از بابِ... / درخورِ...) است که به مرور زمان در معنای ثانویِ لایق، شایسته و سزاوار تثبیت شده است؛ درستمانند تعبیر «درخور» که چیزی «درِ خُور» (ارزنده و متناسب با درگاه یا اندازه) است.
بنابراین، از نظر ریشهشناختی، این واژه یادگاری از ساختارهای کهن دستوری و واژگانی دوره میانه زبان فارسی است که رد پای آن در متون حماسی و تعلیمی قرن پنجم هجری به خوبی دیده میشود.
