سغر. [ س ُ غ َ / س ُ غ ُ] (اِ) خارپشت کلان را گویند که خارهای خود را چون تیر اندازد. (برهان ). جانوری است که خارهای ابلق بر پشت دارد و چون کسی قصد او و گرفتن او کند پر خود جنبشی دهد و آن تیرها را پرتاب کند و بهرکس بخورد مجروح سازد و آن را سغرنه نیز گویند و سکر [ س َ ک ُ / س ُ ]و سکرنه نیز تبدیل آن است . (آنندراج ). همان اسغر مرقوم که خارهای ابلق دارد. (رشیدی ). تشی :
چون رسن گر ز پس آمد همه رفتار مرا
به سغر مانم کز باز پس اندازم تیر.
به سغر مانم کز باز پس اندازم تیر.
غرم دیدم چو خسک کرده ز بس پیکان پشت
گرگ دیدم چو سغر کرده ز بس ناوک بر .
رجوع به اسغر، سغرنه ،سکر، سکرنه شود.
///////////////////
تشی . [ ت َ ] (اِ) خارپشت کلان را گویند که خارهای خود را مانند تیر اندازد و بعضی گویند به این معنی عربی است . (برهان ). خارپشت بزرگ را گویند که خارهای ابلق سیاه و سفید دارد و چون کسی را بیند خود را حرکتی دهد، خارهای خود را مانندتیر پراند و فرورود و آن را چوله نیز گویند و صاحب برهان گفته بعضی گویند تشی عربی است و خطا کرده و فارسی دری است و در کل تبرستان این لغت و نام شایع است . (انجمن آرا) (آنندراج ). خارپشت کلان تیرانداز. (ناظم الاطباء). بمعنی سغر است . (اوبهی ). همان اسغر یعنی خارپشت که خارهای ابلق دارد و چون تیر بسوی مردم اندازد. (فرهنگ رشیدی ). جانوری است ... که در پشتش ماننددوک خارهای سرتیزند. چون کسی قصدش کند خود را بیفشاند، خارها چون تیر جهند و در اندام قاصد نشینند و آن را جبروز و چزک و چیزو و چکاشه و ریکاشه و ریکاسه وزکاسه و سغر و سفر و سیخول و سغرته و سکاشه و سکر وسکرنه و روباه ترکی نیز گویند. بتازیش قنفذ ... نامند. (شرفنامه ٔ منیری ). اسدی در لغت فرس در ذیل «سکنه » آرد: خارپشت بود و داروا نیز گویندش و تشی و مرنگو و جخو و بیهن و کوله نیزگویندش . (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 506) :
ز هر جانور کان شناسد کسی
نَبُد چیز الا تشی بِد بسی.
تو این را سوی پارسی چون کشی
یکی شکنه خوانند و دیگر تشی
همه مرزهای خراسان تمام
مرنگوش خوانند و بیهن تمام .
ز هر جانور کان شناسد کسی
نَبُد چیز الا تشی بِد بسی.
تو این را سوی پارسی چون کشی
یکی شکنه خوانند و دیگر تشی
همه مرزهای خراسان تمام
مرنگوش خوانند و بیهن تمام .
///////////////////
سُغَر جانوری که جمله اندام او تیغ باشد تشی نیز گویند، بوشکور گفت:
چون رَسَن گر ز پس آمد همه رفتار مرا
بِسُغَر مانم کار باز پس اندازم تیر
خاستگاه و نگارش با رسم الخط پهلوی واژه های پهلوی سُغَر و تشی به معنی خار پشت؟
واژههای «سُغَر» (یا اصغر/سنقره) و «تشی» (یا چوله، سیخور) هر دو در متون کهن فارسی و فرهنگ لغتها به معنی جانوری خارپشتمانند (بهویژه تشی یا همان بزرگترین جونده ایران با خارهای بلند تیرمانند) به کار رفتهاند.
۱. واژه «سُغَر» (سغر / اسغر)
- خاستگاه و ریشه: این واژه ریشه در زبانهای ایرانی میانه (پهلوی ساسانی یا اشکانی) دارد و در فرهنگهای لغت معتبر مانند برهان قاطع، فرهنگ رشیدی و لغتنامه دهخدا به عنوان واژهای اصیل فارسی برای خارپشت تیرانداز (تشی) ثبت شده است.
- نگارش با رسمالخط پهلوی (کتیبهای / کتابی):خط پهلوی سیستمی ناپیوسته و دارای حروف همآصدا است. واژه سغر را میتوان بر اساسانویسی پهلوی به صورت زیر تحلیل کرد:
- حرف س (𐭎 - sāw)
- حرف غ یا گ (𐭢 - gāw / āg)
- حرف ر (𐭠 - rāw)
- نگارش پیوسته یا منفصل آن در پهلوی کتابی به صورت 𐭎𐭢𐭫 (S-G-R) نوشته میشود.
۲. واژه «تشی» (تَشی)
- خاستگاه و ریشه: تشی از واژههای اصیل زبان فارسی دری و تبری (مازندرانی) است.
برخی متون کهن آن را با نامهایی چون «شکنه» یا «سیخور» نیز یاد کردهاند. برخية پنداشتهاند معرب است، اما پژوهشگران آن را کاملاً فارسی دانستهاند. - نگارش با رسمالخط پهلوی:از آنجا که «تشی» واژهای است که بیشتر در دوره اسلامی و متون دری رواج یافته، شکل باستانی مستقیمی در کتیبههای هخامنشی یا اشکانی با این املای دقیق ندارد، اما ریشه آن در پهلوی به شکل نامهای جانوران خاردار دیده میشود. حروف آن در الفبای پهلوی عبارتند از:
- حرف ت (𐭕 - tāw)
- حرف ش (𐭔 - šīn)
- حرف ی (𐭩 - yād)
- نگارش کلی در خط پهلوی کتابی به صورت 𐭕𐭔𐭩 (T-Š-Y) بازسازی میشود.
بیت بوشکور بلخی
بیتی که ذکر کردید از شعرهاینغز کهنسرا، بوشکور بلخی (از شاعران قرن چهارم هجری) است. مضمون بیت بر اساس ویژگی دفاعی این جانور سروده شده است؛ تشی یا همان سغر هنگامی که در خطر قرار میگیرد، خارهای پشت خود را سیخ کرده و با عقبرفتن یا کوبیدن خود به مهاجم، خارها را به عنوان «تیر» به کار میگیرد، و شاعر در اینجا رفتار خود را در بازپسانداختن تیر به این جانور تشبیه کرده است.
این ویدیو اطلاعات مفصلی درباره رفتار طبیعی، نحوه دفاع و خارهای بزرگترین جونده ایران یعنی تشی ارائه میدهد.
https://www.youtube.com/watch?v=dI8aNYQbBxc
