کنور. [ ک َ ] (اِ) کندوله بود یعنی تنباک غله . (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 138). ظرفی را گویند که مانند خم بزرگی از گل ساخته که غله درآن کنند. (برهان ). همان کندو. (فرهنگ رشیدی ). خنور.است که غله در آن کنند. (انجمن آرا) (آنندراج ). سبدی که در آن نان گذارند و یا غله ریزند و نیز خمره ٔ بزرگی گلین که در آن غله ریزند. (ناظم الاطباء). کندوله و آن چیزی است از گل و سرگین سازند تا گندم در او کنند. (اوبهی ). کندو. (جهانگیری ). کنور و کندور ظرفی باشد بزرگ مانند خم که از گل و سرگین کنند و غله درآن ریزند و به بعض از زبانها کندوله گویند و به ولایت آذربایجان کندو خوانند. (صحاح الفرس ) :
از تو دارم هر چه در خانه خنور
وز تو دارم آرد گندم درکنور.
رودکی (از لغت فرس چ اقبال ص 138). چرا از گل و سرگین؟ مستند این ادعا کجاست. ظرف نگهداری مواد خوردنی را چگونه و چرا باید با ترکیب سرگین با گل سازند؟
ریشه و مستند تاریخی عبارت
چرا سرگین را با گل ترکیب میکردند؟
- جلوگیری از ترکخوردن (به عنوان الیاف طبیعی): گلِ خالص وقتی خشک میشود، حجم کم کرده و دچار ترکهای عمیق میشود. الیاف سلولزی موجود در سرگین (که بقایای گیاهخواری حیوانات است) مانند میلگردهای طبیعی یا «کاه» در کاهگل عمل میکنند؛ این الیاف شبکه محکمی تشیکل میدهند که تنشهای ناشی از خشک شدن را مهار کرده و مانع ترکخوردن و فروپاشی خم یا کندوی بزرگ میشود.
- افزایش چسبندگی و استحکام: مواد چسبنده و پروتئینهای موجود در فضولات حیوانی به عنوان یک بایندر (چسب) طبیعی عمل میکنند و پس از خشک شدن، مقاومت مکانیکی سازه گلی را به شدت بالا میبرند.
- سبکسازی و عایق حرارتی: وجود الیاف متخلخل در ساختار دیواره کندو، آن را در برابر نوسانات دمایی بیرون عایق میکرد تا گندم درون آن در تابستان خنکتر بماند و از کپکزدگی محافظت شود.
چرا این کار برای مواد خوردنی (گندم) مجاز بود؟
- جداسازی پوسته و شستشو: گندمی که درون این کندوها ریخته میشد، با پوسته سخت و سفتِ خود محافظت میشد. پیش از پخت و مصرف نهایی، گندم بوجاری، تمیز و آسیاب میشد و تماس مستقیمی با بدنه ظرف نداشت.
- خشک شدن کامل و از بین رفتن عوامل بیماریزا: گل و سرگین پیش از ریختن غلات به مدت طولانی در معرض آفتاب شدید قرار میگرفت تا کاملاً خشک و سخت شود. در این حالت، بخش زیادی از باکتریها از بین میرفتند و ماده به یک شیء کاملاً خنثی، سفالیمانند و سخت تبدیل میشد.
- اندود کردن داخلی: در بسیاری از مناطق، لایه داخلی این خمرهها را با دوابهای تمیزتر (مثل خاکستر، شیره، یا لایهای از گلِ خالص بدون سرگین) اندود میکردند تا کاملاً مهروموم شده و بوی مواد آلی به غلات نفوذ نکند.
