آن خر پدرت به دشت خاشاک زدی
مامات دف دورویه چالاک زدی
آن بر سر گورها تبارک خواندی
و این بر در خانه ها تبوراک زدی.
رودکی (از یادداشت مؤلف).
همه واژگان پهلوی این رباعی و نگارش آنها بخط پهلوی؟
نکته مهمی که در ابتدای کار باید اصلاح شود، در متن این رباعی منسوب به رودکی است. شکل صحیح و رایج مصرع اول «آن خر پدرت به دشت خاشاک زدی» است (نه «خر پدرت بکشت»).
در ادامه، ریشه واژههای فارسی این شعر و معادل یا پیشینه آنها در زبان پهلوی (فارسی میانه) بررسی شده و شکل نوشتاری آنها به خط پهلوی کتیبهای (یا کتابی) آورده شده است:
بررسی و ریشه واژگان اصلی شعر
- آن: (ضمیر اشاره / حرف تعریف)
- پهلوی: ān (در پهلوی کتابی: 𐭠𐭫𐭭 یا 𐭠𐭭)
- خر: (چهارپا)
- پهلوی: xar (در پهلوی: 𐭧𐭫)
- پدر: (والد)
- پهلوی: padar (در پهلوی: 𐭯𐭲𐭥)
- دشت: (صحرا، زمین هموار)
- پهلوی: dašt (در پهلوی: 𐭣𐭱𐭲)
- خاشاک: (خال و خاشاک، گیاه خشک)
- پهلوی: xāšāk (ریشه ایرانی کهن دارد)
- مامات: (مادرت / ماما + ت ضمیر متصل)
- پهلوی: māh / mādar (مادر در پهلوی: 𐭬𐭠𐭲𐭥)
- دف: (ساز کوبهای)
- پهلوی: dap / دف (در متون پهلوی به کار رفته است)
- دو رویه: (دوفُک، دارای دو رو)
- پهلوی: dō (دو: 𐭣𐭥) و rōg (رو: 𐭫𐭥𐭣)
- چالاک: (تند و فرز)
- پهلوی: چابک / چالاک (ریشه در ایرانی میانه دارد)
- سر: (بالای بدن)
- پهلوی: sar (سر: 𐭮𐭫)
- گور: (قبر)
- پهلوی: gōr (گور: 𐭢𐭥𐭫)
- خواندی: (از خواندن)
- پهلوی: xwāndan (خواندن: 𐭧𐭥𐭠𐭭𐭣𐭭)
- در: (دروازه، خانه)
- پهلوی: dar (در: 𐭣𐭫)
- خانه: (منزل)
- پهلوی: xānag (خانه: 𐭧𐭠𐭭𐭪)
نگارش نمونه کلیدیترین واژگان به خط پهلوی (کتابی/پازند)
خط پهلوی (کتابی یا ساسانی) سیستمی است که در آن واژهها به خطی منفصل یا پیوسته متمایل به آرامی نوشته میشوند. نگارش چند واژه اصلی این شعر به خط پهلوی بدین صورت است:
- پدر: 𐭯𐭲𐭥 (P-D-R)
- خر: 𐭧𐭫 (X-L)
- دشت: 𐭣𐭱𐭲 (D-Š-T)
- سر: 𐭮𐭫 (S-L)
- در: 𐭣𐭫 (D-L)
- دو: 𐭣𐭥 (D-W)
یادداشت: از آنجا که خط پهلوی ابجدی و همخوانپایه است (برخی حروف صدادار را نشان نمیدهد) و این شعر متعلق به دوره اسلامی و زبان فارسی دری است، نگارش تمام اجزای آن به خط پهلوی اصالت تاریخی ندارد، اما واژگان مشترک میان پهلوی و فارسی دری با حروف فوق قابل انطباق هستند.
