بِنیز. چون هرگز باشد و بجای هم بکار برند، بوشکور گفت:
نه آن را بیازرد روزی بنیز نه او را ازین اندهی بود نیز.
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
شرح و معنی قطعه
بیت مورد بحث از متون کهن پارسی (احتمالاً به تقلید یا سیاق منظومههای باستانی و حماسی) حکایت از داستانی دارد که در آن بوشکور (یا بوشکور دانا/سخنور) سخنی حکمتآمیز یا داستانی را روایت میکند.
- معنی بیت:«نه روزگار آن شخص [یا آن پدیده] را آزرد و نه از این اندوه و غم، آسیبی به او رسید.»
- نکته دستوری و واژگانی: واژه «بنیز» در اینجا به معنی «نیز، همچنین» یا در سیاق تاکید به کار رفته است. شاعر برای حفظ وزن و قافیه از واژگان کهن بهره برده است. واژه «نیز» دوم در مصراع دوم نیز برای تاکید و تکرار قافیه یا ردیف آمده است.
بررسی لغات پیشا اسلامی (ایرانی و انیرانی)
در این بیت کوتاه، ریشه واژگان عمدتاً اصیل ایرانی (دوره میانه و باستان) است:
- روز (روزگار): ریشه در پارسی میانه $rōz$ و پارسی باستان $raucah-$.
- اندوه: ریشه در پارسی میانه $andōh$ (در اوستا $antuxš$ یا مشابه آن).
- نیز: واژه اصیل ایرانی برای استدراک و همارزی، در پارسی میانه $nēz$.
نگارش واژههای پارسی باستان با خط پهلوی (یا خطوط پیشا اسلامی)
اگر این واژگان کلیدی را به خط پهلوی کتابی (سجزی/پازند) یا پهلوی کتیبهای در نظر بگیریم، نگارش آنها به سبک کاتبان دوره ساسانی بدین صورت خواهد بود:
- روز (rōz): $lwc$ (بدین صورت که حروف $r$ و $w$ و $z$ یا معادلهای پهلوی کتابی نوشته میشود).
- اندوه (andōh): $ʾndwkp$ یا نگارش پهلوی مرتبط با ریشه آن.
- نیز (nēz): $nyz$
نکته خطی: خط پهلوی از راست به چپ نوشته میشود و به دلیل داشتن حروف همشکل (هوموگراف)، خوانش دقیق آن وابسته به سنت سینه به سینه (پازند) است.
شیوه نگارش شخصیتهای تاریخی (نوشیروان، بزرگمهر، کرتیر یا شاعر پساسلامی)
اگر افراد نامبرده میخواستند این بیت یا واژگان آن را به سبک و سیاق زمان خود بنگارند، تفاوتهای آشکاری وجود داشت:
- کرتیر (موبد قدرتمند دوره ساسانی - قرن سوم میلادی): اگر کتیبهای مینگاشت، از خط پهلوی کتیبهای (دری/سنگنبشتهای) با واژگان کاملاً میانه (پهلوی ساسانی خالص) استفاده میکرد و خط به شکل حروف منفصل روی سنگ حک میشد.
- انوشیروان و بزرگمهر حکیم (قرن ششم میلادی): در عصر خسرو انوشیروان، خط پهلوی کتابی (تحریری) به اوج شکوفایی رسید. بزرگمهر این واژگان را با استفاده از هزوارشها (واژگان آرامیِ مکتوب که پهلوی خوانده میشدند) در دبیره پهلوی تحریری مینگاشت.
- شاعر پسااسلامی: این بیت از نظر ساختاری متعلق به دوران اسلامی (قرن چهارم به بعد و سبک خراسانی) است که شاعر برای القای فضای باستانی، از واژگان کهن استفاده کرده است. شاعر پساسلامی اگر میخواست به خط پهلوی بنویسد، احتمالاً از خط پهلوی کتابی متأخر استفاده میکرد، در حالی که خود متن را به خط عربی-فارسی مینوشت.
آیا مایل هستید تحلیل دقیقتری پیرامون ریشه شناسی (اتیمولوژی) واژه «بوشکور» و جایگاه آن در متون کهن ارائه دهم؟
