گرگر نام خدای است و گروگر نیز گویند، دقیقی گوید:
چو بیچاره گشتند و فریاد جستند
برایشان ببخشود یزدان گرگر
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
شرح و معنی قطعه
این بیت منتسب به ابومنصور محمد بن احمد دقیقی طوسی (شاعر نامدار قرن چهارم هجری) است و به نام یکی از ایزدان یا مفاهیم اساطیری ایران باستان اشاره دارد. مفهوم کلی بیت این است که وقتی مردم یا موجودات درمانده شدند و به فریادرس نیاز پیدا کردند، ایزد «گرگر» (یا یزدان) بر آنان رحمت آورد و نجاتشان داد. نام «گرگر» در این بیت بهویژه با ایزدان کهن و پیشااسلامی یا ایزدان باران و رحمت پیوند دارد.
واژهشناسی و لغات پیشااسلامی
گرگر (Gargar): نامی کهن برای خدا یا ایزدی باستانی است. ریشه این واژه به باورهای ایرانیان باستان یا حتی پیش از آریاییها (انیرانی/بینالنهرینی یا عیلامی) بازمیگردد. در برخی متون کهن پهلوی و اوستایی، نامهای تکرارشونده ایزدان یا عناصر طبیعت با ساختار بازپیکر (Redplication) دیده میشود که نشاندهنده کهنگی واژه است.
یزدان (Yazadān): واژهای ایرانی میانه (پهلوی ساسانی و اشکانی yazad) مشتق از اوستایی yazata- به معنای «شایسته ستایش، ایزد». این واژه از ریشه هندواروپایی *yaj- به معنای پرستش و قربانی کردن گرفته شده است.
فریاد (Faryād): در اصل پارسی میانه faryād (به معنای یاری، دادخواهی و مدد). ریشه آن با واژه اوستایی frāyaz- یا ترکیبات امدادرسانی مرتبط است.
جستند (Jostand): صیغه جمع ماضی ساده از مصدر جستن (در پارسی میانه justan، اوستایی yuz- یا ریشههای مرتبط با طلب کردن و پویش).
خط و نگارش واژگان به سبک پیشااسلامی (پهلوی کتابی / ساسانی)
اگر نویسندگانی چون کرتیر (موبد نامدار عصر ساسانی) یا نویسندگان متون پهلوی کتابی میخواستند واژگان کلیدی این بیت را به خط پهلوی ساسانی یا کتابی بنگارند، با توجه به سبک و سیاق کاتبان عصر ساسانی، نگارش به شکل زیر انجام میشد:
یزدان (Yazadān):
به خط پهلوی کتابی (سدههای چهارم تا هفتم میلادی): $\text{𐭩𐭦𐭲𐭭}$ (YZD-n / yazadān)
گرگر (Gargar):
به خط پهلوی: $\text{𐭢𐭫𐭢𐭫}$ (g-r-g-r)
فریاد (Faryād):
به خط پهلوی: $\text{𐭯𐭫𐭩𐭠𐭣}$ (p-l-y-ʾ-d)
سبک نگارش و رویکرد چهرههای تاریخی به این واژگان
نوشیروان و بزرگمهر: دربار خسرو انوشیروان و بزرگمهر حکیم مرکز شکوفایی نهضت ترجمه و ثبت متون اوستایی و پهلوی بود. بزرگمهر این واژگان را با خط دقیق «دینپیره» (خط اوستایی که در دوره ساسانی برای ثبت دقیق اصوات اوستایی اختراع شد) یا خط پهلوی کتیبهای و کتابی با حداکثر دقت در آواشناسی ثبت میکرد تا تلفظ درست واژگان کهن حفظ شود.
کرتیر موبدان موبد: کرتیر (معمار ایدئولوژیک ساسانی) تعصب شدیدی بر حفظ اصالت دینی و واژگان پاک داشت. او در کتیبههای سنگنوشته خود (مانند کعبه زرتشت) از خط پهلوی کتیبهای (کتیبهای هجایی-صامتنگار) استفاده میکرد. او واژهی «یزدان» را به عنوان یک اصطلاح کاملاً زرتشتی با رسمالخط رسمی دربار ساسانی حک میکرد و حساسیت ویژهای روی مفاهیم ایزدی داشت.
سراینده پسااسلامی (مانند دقیقی): دقیقی به عنوان یک شاعر ملیگرا در قرن چهارم، از واژگان کهن و باستانی (مانند گرگر و یزدان در مفهوم باستانیاش) آگاه بود؛ اما او این واژگان را نه به خط پهلوی، بلکه با الفبای فارسی-عربی و در قالب حماسه سرود، در حالی که در پسزمینه ذهنی خود به اساطیر و متون پهلویِ در دسترسِ عصر سامانی نظر داشت.
////////////
گرگر. [ گ َ گ َ ] (ص ، اِ) نامی است از نامهای خدای تعالی و معنی آن صانع الصنائع باشد. (برهان) (آنندراج) (جهانگیری) (غیاث) ۞: چو بیچاره گشتند و فریاد جستند بر ایشان ببخشود یزدان گرگر. دقیقی.
برآمد ز کوه آنکه آرام و جنبش بدو داد در دهر یزدان گرگر. ناصرخسرو.
|| تخت پادشاهان را نیز گویند. (برهان) (غیاث) (جهانگیری) (آنندراج): وز پی تعظیم سکهاش را ز روهینای هند شاه چین را چینیان دیهیم و گرگر ساختند. خاقانی.
اگر... کر و کر گروگر گرگر گردونپایهاش را بر گردون نیفراختی... (درهٔ نادره چ سید جعفر شهیدی ص ۳۸).
