۱۴۰۵ شهریور ۲۲, یکشنبه

باب الراء لغت فرس اسدی طوسی مصحح عباس اقبال با یادکرد ریشه های پیشا اسلامی ایرانی و انیرانی آنها. 𐭠𐭯𐭩 𐭫𐭥𐭠 𐭭𐭠𐭬𐭭𐭠𐭬 𐭠𐭮𐭣𐭩 𐭲𐭥𐭮𐭩 𐭥 𐭠𐭭𐭩𐭥𐭠𐭭 𐭥 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭

 𐭠𐭯𐭩 𐭫𐭥𐭠 𐭭𐭠𐭬𐭭𐭠𐭬 𐭠𐭮𐭣𐭩 𐭲𐭥𐭮𐭩 𐭥 𐭠𐭭𐭩𐭥𐭠𐭭 𐭥 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭

                                  باب الراء

                                      فرخار[1]

  بُت خانه بود، [بوالمثل گفت:

  بُتِ من جانور آمد شَمَنَش بی دل و جان

                             منم او را شَمَن و خانه من فرخار است[2]]

                                       ژَغار[3]

  بانگ تیز و سخت باشد [بوالمثل گفت:

  بیکی زخم تپانچه که بدان روی کریه

                           بِزَدَم جنگ چه سازی چه کنی بانگ ژغار]

                                       شاکار[4]

  بیگار باشد که مجرگ خوانند، کسائی گفت:

 نکنی طاعت و آنگه که کنی سست و ضعیف

                         راست گویی که همه سخره و شاکار کنی

                                     فروار

خانه ای باشد تابستانی بر بالا، فرالاوی[5] گفت:

 

 

 

 

 

 

 

  آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال

                            خزپوش و بکاشانه شو از صُفّه و فروار

                                       تار[6]

  تارک سر باشد میان سر از بالا [بوشکور گوید:

  زدن مرد را تیغ[7] بر تار خویش

                                         به از بازگشتن[8] ز گفتار خویش]

                                     ناهار[9]

  ناشتا باشد که هنوز چیزی نخورده باشد [فردوسی گوید:

  نهادند خوان و بخندید شاه         که ناهار بودی همانا براه]

                                     نَهمار[10]

چون عظیم باشد اگر کار بود اگر چیزی [و]  شگفت بسیار است و غایت، رودکی گوید:

  گنبدی نهمار بر برده بلند

                                 نش ستون از زیر و نَز بر سرش بند

                                    شِنار[11]

  شناو باشد، بوشکور گفت:

  بدو گفت مردی سوی رودبار

                                     برود اندرون شو همی بی شنار

 

 

 

                                   خَشَنسار[12]

  مرغی است، آبی بود، دقیقی گفت:

  از آن کردار کو مردم رباید       عقاب تیز بِرُباید خَشَنسار

                                        بهار

  بتخانه بود، فرالاوی گفت:

  نه همچون رخ خودت گُلِ بهار

                                       نه چون تو بنیکوی[13] بُتِ بهار[14]

[فرخی گوید:

  چه شهر شهر و بدو اندرون سرای سرای

                                 چه کاخ کاخ و بدو اندرون بهار بهار[15]

                                     غَنجار[16]

  سرخی باشد که زنان در روی مانند و آنرا گلگونه خوانند [کسائی گوید:

   لاله بغنجار برکشید همه روی

                                    از حَسَد خوید بر کشید سر از خوید[17]]

                                      شمشار[18]

چوبی است که درختش بسی بلند نبود و از وی آلت پیشه وران سازند

 

  که چوبی سخت باشد، زینبی[19] گفت:

  فدای آن قد و زلفش که گویی

                                   فروهشته است از شمشاد شمشار

                                 خشکامار[20]

  استقصا بود، رودکی گفت:

  از فراوانی که[21] خشکامار کرد

                                            زان نهان مر مرد را[22] بیدار کرد

                                   فیاوار[23]

  شغل خیر باشد، عنصری گوید:

  مهر ایشان بود فیاوارم

                                                غمتان من بهر دو بگسارم

                                 شِدکار[24]

  زمین بسیار شخم زده باشد [رودکی گوید:

   تا زنده ام مرا نیست جز[25] مدح او دگر کار

                کِشت و درودم این است خرمن همین و شِدکار

                                   شیار[26]

  زمین گاو آهن زده باشد، معروفست[فرالاوی[27] گوید:

صحرای سنگ روی و کُه[28]  سنگلاخ را

                                  از ستم آهوان و گَوَزنان شیار کرد]

                                       اسگذار[29]

  آن بریدی باشد که از بهر شتاب بهر فرسنگی و منزلی داشته باشد در راه با توشه چون از اسب فرود آید بر آن دیگر نشیند و شکم بسته دارد تا زور صعب بوی نرسد، عنصری گفت:

  تو گویی از اسرار ایشان همی   فرستد بدو آفتاب اسگذار

                                      سِنار[30]

  آبی بود تُنُك نزدیک گِل که بیم باشد که[31] کشتی را بگیرد [عنصری گوید:

دمان همچنان کشتی مار سار

                                          که ارزان بود مانده اندر سنار]

                                   کوکنار[32]

  خشخاش باشد، فرخی گفت:

  کو کنار از بس فرع[33] داروی بیخوابی شود

                               گر بر افتد سایه شمشیر او بر کوکنار

 

 

 

 

                                 باستار و بستار[34]

  چون لفظ فلان و بهمان است [رودکی گوید:

  بادام تر و سِیکِی[35] و بهمان و باستار

                    ای خواجه کن همین و همین بر رهی شمار[36]I

                                     سُپار[37]

  بزبان ماوراء النهر چَرخُشت بود و بعربی مَعِصر، رودکی گفت:

 از آن جان تو ز لختی خود زرده[38]

                                               سپرده زیر پای اندر سُپارا

                                  سُپار دیگر [39]

  گاوآهن که زمین شکافند، لبیبی گفت:

  ترا گردن در بسته بیوغ          و گرنه نروی راست با سپار[40]

                                     کیار[41]

  کاهلی بود [رودکی گوید:

  مرد مزدور اندر آغازید کار

                                    پیش او دستان همی زد بی کیار[42]]

 

 

  دقیقی گوید:

  خُمار دارد و همواره با کیار بود

                                  بسا سرا که جدا کرد در زمانه خمار[43]]

                                      شخار[44]

  قلیه بود که صابون پزان بکار دارند [عماره گوید:

  ناخنت زنخدان ترا کرد شیار

                                    گویی که همین زنخ بخاری بشخار ]

                                    پیشیار[45]

  قاروره بیمار را گویند که پزشک را بنماید [لبیبی گوید:

  بر روی پزشک زن میندیش      چون هست درست پیشیارت]

                                سوسمار[46]

  جانوری باشد که بتازی ضَبّ خوانند [لبیبی گوید:

  چنان باد در آرد بخویشتن

                               که می گویی خورده است سوسمار[47]]

                                  گرگر[48]

نام خدای است و گروگر نیز گویند، دقیقی گوید:

چو بیچاره گشتند و فریاد جستند

                                            برایشان ببخشود یزدان گرگر

 

 

                                         زاوَر[49]

  زُهره باشد و راحله بود، رودکی گفت:

  مگر بستگانند و بیچارگان

                                       و بی توشگانند و بی زاورا

                                          ژاغَر[50]

  حوصله مرغ باشد [عنصری[51] گوید:

  خورند از آن که بماند ز من ملوك زمین

                               تو از پلیدی[52] [و] مردار پر کُنی ژاغَر]

                                       اَفدَر[53]

  برادر زاده و خواهر زاده بود [بو شعیب گوید:

  سلسله جعدی بنفشه عارضی

                                     کش[54] فریدون افدر و یرویز جِدّ]

                                      بالار[55]

  آن دار باشد که [بدو] خانه ها پوشند، [رودکی گفت:

  بچشمت اندر بالار ننگری تو بروز

                                   شب بچشم کسان اندرون بینی کاه[56]

 

                                        زوار[57]

 کسی بود که در بندی یا در زندانی بود و از بهر او کاری کند [عنصری گوید:

  بندیان داشت بی زوار و پناه[58]

                                        برده با خویشتن بجمله براه[59]

فردوسی گفت:

  بهارش تویی غمگسارش تو باش

                                  بدین تنگ زندان زوارش تو باش[60]]

                                    اَخگَر[61]

آتش بود که چون آب بزنی انَگِشت شود، عسجدی گفت:

 اخگر هم آتشست ولیکن نه چون چراغ

                              سوزن هم آهنست ولیکن نه چون تبر

                                     زر[62]

  یکی معروفست یعنی ذَهَب، دیگر نام پدر رستم بود، دیگر پیر کهن بودو زال را در جهت سپیدی موی گفتند، دقیقی گفت:

  همی نو بهار آید و تیر ماه         جهان گاه برنا بودگاه زر

                                     کَردر[63]

دره کوه بود، عنصری گفت:

 

 

  خوارزم گِردِ لشکرش ار بنگری هنوز [کذا، همی]

                              بینی علم علم تو بهر دشت و کَردرَی[64]

                                         آور[65]

  یقین باشد [فرخی گوید:

  گروه دیگر گفتند به که این بیت را

                                       بر آسمان بَرین بوده جایگاه آور]

                                        كیفر[66]

  یکی پشیمانی [کذا!] بود، بوشکور[67] گفت:

  مار[68] را هر چند بهتر پروری

                                        چون یکی خشم آورد کیفر بری

  [سفله فعل مار دارد بی خلاف

                                          جهد کن تا روی سفله ننگری]

                                  کیفر دیگر[69]

  جایی باشد که در او دوغ کنند مانند تغاری، و بعضی گفته اند که جایی بود که در او دوغ گیرند و سوراخش در بُن باشد، طَیّان گوید:

  شیر غاش* است و بِپِستان در جغرات شده است

                                  چشم دارد که فرو ریزد در کیفر تو

 

 

 

 

                                         زَنبَر[70]

  گلیمی بود یا مَشکی که دوسوی چوب در آن بسته بود و بدو خاک و گل کشند بدوش دو کس [دقیقی گوید:

  کنون کَنده و سوخته خانه هاشان

                                           همه باز برده بتابوت و زَنبَر]

                                      پَرگَر[71]

  طوقی مرصع و زَرّین بود که بر گردن [و] یاره کنند، دقیقی گفت:

  عدو را بهره[72] از تو غُلّ و پاوند

                                             ولی را بهره از تو[73] تاج و پرگر

                                   پرندآور[74]

  تیغ گوهردار بود، فردوسی گفت:

  بینداخت تیغ پرندآوَرَش   همی خواست از تن بریدن سرش

                                  لَتَنبَر[75]

  کاهِل بسیار خوار بود، شاکر بخاری گوید:

  بر دِل مَکُن مُسَلَّط گفتار هر لَتَنبَر[76]

                                     هرگز کجا پسندد افلاک جُز تُرا سَر

                                    کدیور[77]

برزگر باشد، دیگر [78] خانه را نیز گویند و آتشکده از آنست

عنصری گوید:

  جهان را اگر چه هست فراوان کده رَسَد

                                   هم از بندگانش هر کده را کدیوری

                                        پَداَندَر[79]

  شوی مادر بود یعنی پِدَراَندَر [لیییی گوید:

  از پدر چون از پد اندر دشمنی بیند همی

                                 مادر از کینه بر او مانند مادَندَر شود]

                                      خاور

  مغرب است [رودکی گوید:

  مهر دیدم بامدادان چون بتافت

                               از خراسان سوی خاور می شتافت[80]]

                                  باختر[81]

  مشرق است [عنصری گوید:

  چو روزی که باشد بخاور گریغ

                                             هم از باختر بر زند باز تیغ]

                                 گُندآوَر[82]

  مرد مردانه باشد [فردوسی گوید:

  همان یاره و تاج و انگشتری

                                  همان طوق و هم تخت گُند آوری

 

 

                                      خوالیگر[83]

  طَبّاخ بود [فردوسی گوید:

  یکی خانه او را بیاراستند     بِدیبا و خوالیگران خواستند]

                                      شَمَر[84]

  آبگیر و آبدان بود [دقیقی گوید:

  من اینجا دیر ماندم خوار گشتم

                                     عزیز از ماندن دائم شود خوار[85]

  چو آب اندر شَمَر بسیار ماند

                                           زهومت گیرد از آرام بسیار]

                                     هَسَر[86]

  یخ بود، لبیبی گوید:

  پیش من شعر یکی بار یکی دوست بخواند[87]

                   زان زمان باز هنوز این دل من پر هَسَر است.

                                    کر[88]

  توان باشد[دقیقی گوید:

  خجسته مهرگان آمد سوی شاه جهان آمد

                                بباید داد دادِ او بکام دل بِهَرچَت كر]

                                 پادیر[89]

چوبی بود که چون ستون بر دیوار نهند تا نیفتد [رودکی گفت:

 

 

 

  نه پادیر باشد ترا نه ستون

                                        نه دیوار خشت و به آهن درا]

                                       بادغَر[90]

  جایی بود که در او باد جهد [خسروی گوید:

  و هر گه که تیره بگردد جهان

                                           بسوزد چو دوزخ شود بادغر]

                                        نَسَر[91]

سایه گاه باشد [رودکی گوید:

  دور ماند از سرای خویش و تبار

                                       نَسَری ساخت بر سر کهسار]

                                      سَمَندَر[92]

  مرغی است که بآتش نسوزد [رودکی[93] گفت:

  بِآتش درون بر مثال سمندر

                                          بِآب اندرون بر مثال نهنگان]

                                        جَدر[94]

  شتر چهار ساله بود منجیك گوید:

  چگونه جدری جدری کجا ز پستانش

                                 هنوز هیچ لبی بِوِی نا گرفته لَبَن]

                                   خُسُر[95]

پدر زن باشد [مُنجیك گوید:

 

 

  تازیانه دوتا چو کیر خُسُر

                   موش اندر شکسته چون کس خس[96] [كذا؟]

                                         غُر[97]

  دبه خایه بود [لبیبی گوید:

  برون شدند. سحرگه ز خانه مهمانانَش

                           زِهارها شده پر گُه  خایه ها شده غر[98]

رودکی گوید:

  پیسی و ناسور کون و گربه پای

                                خایه غر داری تو چون اشتر درای[99]]

                                    زابگر[100]

  زابغر باشد یعنی نوسکه (؟) برومی، زابگر و زابغر آن باشد که دهان پر باد کنند و دست بدهان زنند تا باد بیرون جهد، رودکی گفت:

  من کنم پیش تو دهان پر باد   تا زنی بر گُپَم تو زابگری[101]

[منجیك گوید.

گردن زِدَرِ هزار سیلی               لفچت زِدرِ هزار زبگر[102]

منجبك گوید:

  گوید منم مهتر بازار شهرها

                              بس کاج خورد مهتر بازار و زابگر[103]]

 

 

                                    

                                       مَناوَر[104]

  شهریست نزدیک چین که غلامان خوبروی از آنجا آرند خسروی گوید:

  ای حور فش بُتی که چو بینند روی تو

                                        گویند خوبرویان ماه مناوری

                                      سُغَر[105]

  جانوری که جمله اندام او تیغ باشد تشی نیز گویند، بوشکور گفت:

  چون رَسَن گر ز پس آمد همه رفتار مرا

                                     بِسُغَر مانم کار باز پس اندازم تیر

                                   خَرّ[106]

  گِلِ سَخت تَر بود، عنصری گفت:

  دلش نگیرد زین کوه و دشت و بیشه و رود

                            سرش نپیچد زین آب کند و لوره[107] و خَرّ[108]

                                 خَنوَر[109]

  آلات خانه بود چون خُنبَره و کاسه ها و سفالها [عنصری گوید:

  اندر اقبال آبگینه خنور              بستاند عدو ز تو بِبُلور]

                                       کَنُور[110]

  کندوله بود یعنی تنباك[111](؟) غله، رودکی گوید:

از تو دارم هر چه در خانه خنور

                                       وز تو دارم آرد[112] گندم در کنور[113]

طَیّان گوید:

  هر چه بودم بخانه خم و کنور

                                وآنچه از گونه گون قماش و خنور[114]

                                 تَندُر[115] و تُندَر

  هر دو رعد بود، طَیّان گوید:

  خورد سیلی زند بسیار طنبور

                                        دهد تیزی ببازی همچو تندور

                                  اَنبُر[116]

  آن کلبتین بود که سرش کژ بود [منجیك[117] گوید:

  بِلیف خرما پیچیده خواهمت همه تن[118]

                                    فشرده خایه بِاَنبُر بریده کیر بِگاز ]

                                پژخور[119] (1)

  یعنی سرخ رو.

 

                                    

                                        ژگور[120]

  زِفت و بخیل بود و دون[121]، رودکی گفت:

  چرخ فلك هرگز پیدا نکرد

                                چون تو یکی سفله و دون[122] و ژگور

   خواجه ابوالقاسم از ننگ تو

                                            بر نکند سر بِقیامت ز گور[123]

                                     سِتیر[124]

  شش درم سنگ و چهار دانگ بود، فردوسی گفت:

  خدنگی و[125] پیکان او ده ستیر

                                         و ترکش بر آورد[126] گُرد دلیر

صفار گوید:

  یارب چه جهانست این یارب چه جهان

                                شادی بِستیر بَخشَد و غم بقپان[127]

                                   تیر[128]

هفت نوع است. یکی تیر که از کمان جهد، یکی روز تیر، یکی چون تیر کشتی و عصار و خانه و دارِ بام، یکی عطارد، یکی ماه تیر، یکی فصل خزان، یکی نصیب بود یعنی بهره و بخش [عنصری گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اگر بتیرمه از جامه بیش یابد تیر

                                چرا برهنه شود بوستان چو آمد تیر[129]

  اما عطارد را شاعر گوید:

  تیر[130] او باد عِزّ و نعمت و ناز

                                             تا بتابد بر آسمان بر تیر[131]]

                                      هژیر[132]

  نیکو باشد [دقیقی گوید:

  ای فخر آل اردشیر ای مملکت را ناگزیر

             ای همچنان چون جان و تن آثار و افعالت هژیر]

                                    زَریر[133]

  گیاهی است زرد و گویند زرد چوبه بود [عنصری گوید:

  دل و دامن تنور كرد و غدیر

                                      سرو و لاله[134] کناغ[135]  کرد و زریر]

                                    خَنجیر[136]

بوی دود باشد و چربو [خسروانی گوید:

  میان معرکه از کشتگان نخیزد دود

                           ز تَفّ آتش شمشیر و خنجرش خنجیر[137]

خسروی گوید:

  بگذرد سالیان که بر ناید  روزی از مطبخش همی خنجیر[138]]                                  

                                       

                                        آژیر[139]

  زیرک بود، فردوسی گوید:

  سپه را نگهدار و آژیر باش

                                     شب و روز با تَرکِش و تیر باش[140]

                                    كفشیر[141]

  آلت روینه و مسینه بود و ارزیز نیز کفشیر بود، عنصری[142] گوید:

  ولیکن روانم ز تو سیر نیست

                                     دلم چون دل تو بکفشیر نیست

                                  واتگر

  پوستین دوز بود، ابو العباس عنبر[143] گفت:

  نهاده روی بحضرت چنانکه رو به پیر

                                      بِتیم واتگران آید از در تیماس[144]

رودکی گفت:

  چو پوست روبه بینی بخوان واتگران

                            بدانکه تهمت او دنبه بسرکارست (؟)

                                 اختر[145]

فال و طالع و ستاره را گویند، عنصری گوید:

 

 

 

 

  ملك چو اختر و گیتی سپهر و در گیتی

                                  همیش باید گشتن چو بر سپهر اختر[146]

شاعر گوید:

  بفرخنده فالی و نیك اختری

                                                 گشادم دَرِ دُرج دُرّ دری[147]

                                   مرادر (؟)

  بزبان پهلوی مروارید بود[148].

                                 مهر[149]                                    

  نام خورشید است، فردوسی گوید:

  چو از چرخ گردنده بفروخت مهر

                                      بسیار است روی زمین را بِچِهر

                                هنجار[150]

  کسی باشد که راه بگذارد و برابر راه همی رود، عنصری گوید:

  همی شدند ببیچارگی هزیمتیان

                              شکسته پشت و گرفته گریغ را هنجار

                                ناگوار[151]

  تُخمه باشد، زینبی [کذا!] گوید:

  از سخاء تو ناگوار گرفت

                                         خلق را یکسر و منم ناهار

 

 

 

 

 

                                        آغار[152]

  نم باشد که بزمین فرو شود، عنصری[153] گوید:

  عقیق رنگ شده است آن زمین ز بس که ز خون

                        بروی دشت و بیابان فرو شده است آغار

                                     شور[154]

  آشوب بود، عماره گوید:

  تا بر نهاد زلفک شوریده را بخط[155]

                                  اندر فتاد گرد همه شهر شور و شَرّ[156]

فردوسی گوید:

  بدامم نیاید بسان تو گور

                                       رهایی نیابی بدینسان مَشور[157]

                                        هور[158]

خورشید بود، فردوسی گوید:

  بمان تا بیاید به فروردین

                                        که بفزاید اندر جهان هور دین[159]

فردوسی گوید:

  که شیری نترسد زیك دشت گور

                                          ستاره نتابد هزاران چو هور[160]

                                    آبگیر[161]

  آبدان بود، عماره گوید:

 

    باد بهاری بِآبگیر بر[162] آمد

                                چون رخ من گشت آبگیر پر از چین

                                       فَرغَر[163]

  جایی باشد که از آنجا آب رفته باشد و هر جایی پاره مانده باشد، فرخی گوید:

  ز آب دریا گفتی همی بگوش آمد

                                که پادشاها دریا نویی و من فرغر

                                     آهار[164]

  چیزی باشد که در جامه مالند تا رنگ و صیقل گیرد، عماره گوید:

  سوار بود بر اسبان چو شیر بر سر کوه

                                پیاده جمله بخون داده جامه را آهار

                                    مندور[165]

  غمگین بود [جلاب[166] گوید:

  بهار خرم نزدیک آمد از دوری

                               بشادکامی نزدیک شو نه[167] مندوری]

                                 پیکار[168]

جنگ بود.

 

 

 

                                        پیكر[169]

  صورت بود [عنصری گوید:

  الا تا همی بتابد بر چرخ کوکبی

                                  الا تا همی بماند بر خاک پیکری]

                                     دختندر[170]

دختر زن باشد [رودکی گوید:

  جز بمادندر نماند این جهان کینه جوی

                                   با پسندر کینه دارد همچو با دختندرا]

                                     براندر[171]

  پسر شوهر مادر بود،

                                      بیغار[172]

  ملامت باشد.

                                     تبیر[173]

دهل باشد [رودکی گوید:

  گرسنه روباه شد تا آن تبیر

                                         چشم زی او بر دمانده خیر خیر]

                                   چَنیوَر[174]

صراط باشد و سایر (؟) بهشت باشد [عنصری گوید:

 

 

 

 

 

  ترا هست محشر رسول حجاز

                                           دهنده بپول[175] چنپور [176] جواز]

                                      سپهر[177]

  آسمان باشد [فردوسی گفت:

  همی بر شد ابر و فرود آمد آب

                                       همی گشت گرد سپهر آفتاب[178]

عنصری گوید:

  بر آرنده گرد گردان سپهر      همو پروراننده ماه و مهر[179]]

                           ملحقات حرف راء

  لغات ذیل در ع نیست ولی نسخ دیگر هر یك بر بعضی از آنها مشتملند:

                                  سنگسار[180]

  رجم کردن باشد، فرخی گوید:

  طاعت تو چون نماز است و هر آنکس کز نماز

                           سر بتاید بی شک او را کرد باید سنگسار

                                  برخور[181]

یعنی برخ [وَر؟]، فرخی گوید:

  ز بس عطا که دهد هر که زو عطا بستد.

                        گمان بری که من او را شریک برخور است

                                        نوار[182]

  رشته ای باشد پهن چهار پایان را بدان استوار کنند، عباسی گوید:

  تو که سردی کنی ای خواجه بکون پسرت

                                 آن که بالای رسن دارد و پهنای نوار

                                     تار[183]

  و پود نیز گویند، تار ریسمان باشد، خسروی گفت:

آن ساعدی که خون بچکد زو ز نازکی

                                     گر بر زنی برو بر یك تار ریسمان

                                شور دیگر [184]

  چیزی بهم آمیخته و شورانیده بود، معروفی گوید:

نیك پرسید مرا گفتا دوست (؟)

                                  غالیه دارد شوریده بِناسوده سیم

                                    سور[185]

  مهمانی باشد بانبوهی، لبیبی گوید:

  سور تو جهان را بدل ای ماتم سوری (؟)[کذا]

                               زیرا که جهان را بدل ماتم سوری[186][کذا]

فرخی گوید:

  نیکو مثلی زده است شاها دستور

                                  بُز را چه بانجمن کشند و چه بسور

                                   

 

 

                                       باور[187]

راست داشتن بر گفتار کسی باشد، عنصری گوید:

  سمر درست بود تا درست نیز بود

                                  تو تا درست ندای سخن مکن باور

                                      آستر[188]

  بطانه باشد که بر سدره و قبا کنند، عنصری فرماید:

  عارضش را جامه پوشیده است فر [کذا]

                 جامه ای کان ابره اش مشکست و آتش آستر

                                       چتر[189]

  سایه بان سر پادشاهان باشد، فرخی گوید:

  ماه منیر صورت ماه درفش تست

                                     روز سپید سایه چتر بَنَفش تست

                                      سُر[190]

  کفشی باشد که در خراسان از ریسمان بافند، رودکی گوید:   مُدخلان را رکاب زر اگین                 پای آزادگان نیاید سُر

                                     سُر دیگر[191]

  سیکی باشد که از گرنج[192] سازند، لبیبی گوید:

  لفت بخوردم بگرم درد گرفتم شکم

                              سُر بکشیدم دو دم مست شدم ناگهان

- گُرنَج تنقط دیگر برنج است یعنی عله معروف

 

 

                                      شاوغر[193]

  ولایتی است برکنار ماوراء النهر و آنجا بیابان ریگ است و از آن سوی ریگ كافر است و مردم شاوغر بیشتر کرباس باف باشند، ابوالعباس فرماید:

   روزم از دردش چون نیمشب است

                                              شبم از یادش چون شاوغرا

                                      ختنبر[194]

  آن کسی باشد که گوید مرا چندین چیز است و هیچ ندارد، ابوالعباس گوید:

  با فراخی است ولیكن بستم تَنگ زید

                                آن چنان شد که چنو هیچ ختنبر نبود

                                   سَمَر[195]

افسانه باشد و سر گذشت و حکایت، عنصری گوید:

سمر درست بود نادرست نیز بود

                                تو تا درست ندانی سخن مکن باور

                                ژواغار[196]

  نام مُغیست، ابوالعباس گوید:

  گفتا که یکی مشکیست نی مشك تبتى(؟)

                      كاین مشك حشو نقبی است از خمُ ژواغار

                                  بیوَر[197]

  بزبان پهلوی ده هزار بود فردوسی گوید:

  کجا بیوَر از پهلوانی شمار      بود بر زبان دری ده هزار[198]

 

 

فردوسی گوید:

  سپه برد بیور سوی کار زار

                                          که بیور بُوَد در عدد ده هزار[199]

                                        آمار[200]

  بتازی استقصا بود، رودکی گوید:

  آنگهی گنجور مشك آمار[201]  کرد.

                                       تا مر او را زان بدان بیدار کرد[202]

                                    کردگار[203]

  نام ایزد تعالی است،

                                  کردکار[204]

عمارت بود (؟):

                                    گژار[205]

و ژاغر را حوصله خوانند [بهرامی گوید:

 

 

 

 

 

 

  بیفگنی تو خورش پاک را ز بی اصلی

                                          بیاگنی بپلیدی ماهیان تو گژار[206]

                                        زغار[207]

  زمین نمناک و رنگ بر آورده بود، شاعر گوید:

  توشان زیر زمین فرسوده کردی

                                       زمین داده می ایشان را زغارا

                                       نِهار[208]

  کاهش بود، فرخی گوید:

  ملك برفت و علامت بدان سپاه نمود

                                 بدان زمان که بسیج نِهار کرد نهار

                                     پیشیار[209]

  مزدور بود، رودکی گفت

  بخت و دولت چو پیشکار تواند

                                           نصرت و فتح پیشیار تو باد

                                     بار[210]

و بارگی اسب بود،

                                   كنُجار[211]

و کُنجال کُسبَه[212] باشد از کنجد و مغز بادام و جوز و غیرها.

 

 

 

 

                                        بَشتر[213]

  نام میکائیل است، دقیقی گوید:

  بَشتر راد خوانَمَت شَرک است

                                         او چو تو کی بود بگاه عطا[214]

                                   دو پیکر[215]

  نام جوزا است، عنصری گوید:

  سپهسالار ایران کز کمانش

                                        خورد تشویرها برج دو پیکر

                                   کشور[216]

  اقلیم بود عنصری گوید:

  جلالش بر نگیرد هفت کشور

                                     سپاهش بر نتابد هفت گردون

                                     زاستَر[217]

  یعنی از آن سوتر، بوشکور گوید:

  ستاره ندیدم ندیدم رهی

                                      بدل زاستر ماندم از خویشتن

                                    فرفور[218]

  بچه تیهو بود، بوشکور گوید

من بچه فرفورم و او باز سپید است

                                           با باز کجا تاب برد بچه تیهو

.

 

                                       کانُور[219]

  شیفته سار بود، خفاف گوید:

  چه چیز است آنکه با زر است و با زور

                                         همی کارد بکار سازش گور

  بگور اندر شود ناگه پیاده

                                         برون آید سوار از گور کانور

                                  خِنگ زیوَر[220]

  اسب ابلق باشد، عنصری گفت:

  اگر بر اژدها و شیر جنگی         بجنباند عنان خنگ زیور

                             كَندوری[221] [كذا]

  مائده و سفره باشد، بوشکور گفت:

   گشاده درِ هر دو آزاده وار

                                     میان کوی کندوری افکنده خوار

                                 کَذَر[222]

  مردم احمق باشد، خجسته سرخسی گفت:

  برین شش ره آمد جهان را گذر

                                      چنین دان که گفتم ترا ای کَذَر

                                * * *

  لغات ذیل منحصراً در ن آمده و سایر نسخ از آنها خالیند:

                                 خَرَنبار

  آن بود که بجوقی [کذا] یکی را حمل کنند، [کذا!] لبیبی گوید:

  یکی موآجر و بیشرم و ناخوشی که ترا

                                     هزار بار خرنبار بیش کرده عسس

 

 

 

                                      کرده کار

  مردی جَلد و آزموده کار بود، دقیقی گوید:

  جادو نباشد از تو بِتنبل سوار تر

                                عفریت کرده کار و تو زو کرده کارتر

                                   فرسنگسار

  فرسنگ راه باشد، لییبی گوید:

  نیابی در جهان بی داغ پایم   نه فرسنگی و نه فرسنگساری

                                       فَرّ

  زیبایی و تأیید بود، عنصری گوید:

  گرفت از ماه فروردین جهان فَرّ

                                   چو فردوس برین شد هفت کشور

                                      شَکَر

  چون شکار است، فردوسی گوید:

  جهانا ندانم چرا پروری              چو پرورده خویش را بشکری

                                      گَپر

  خفتان بود، فردوسی گوید:

  یكی گَپر پوشید زال دلیر          بجنگ اندر آمد بکردار شیر

                                      پور

  پسر باشد، فردوسی گوید:

  تو پور گو پیلتن رستمی        ز دستان سامّی و از نیرمی

                                     بیر [کذا! تیر؟]

صاعقه بود، دقیقی گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

    تو آن ابری که ناساید شب و روز

                                        ز باریدن چنانچون از کمان تیر

    نباری بر کف زر خواه جز زر

                                         چنانچون بر سر بدخواه جز بیر

                                 * * *

    لغات ذیل منحصراً در حاشیه ن هست و نسخ دیگر آنها را ندارند:

                                 شدیار

  زمین کار کرده که تخم کارند در او، عنصری گوید:

  بزخم پای ایشان کوه دشت است

                                     بزخم یَشك ایشان دشت شدیار

                                 سپار دیگر

  آلت خانه بود، فرخی گوید:

  بهانه جوید بر حال خویش و همت خویش

                      گر آن مزاج ذخیره است و زین مزاج سپار

                                سیار

  کشکینه بود، دقیقی گوید:

  روستایی زمین چو کرد شیار

                                      گشت عاجز که بود بس ناهار 

  برد حالی زنش از خانه بدوش

                                       گرده چند و کاسه ای دو سیار

                            كنكبار[كذا]

  جزایر بود، اسدی گوید:

  بمان تا بدین کنکبار از شگفت

                                          چه بینیم كان یاد باید گرفت

 

 

 

 

                                     کاچار

  آلات باشد از آن خانه و هر چیز، نجیبی گوید:

  اکنون سور است و مردم آید بسیار

                           کار شگرف است و صحن ساخته کاچار

                                    کوار

  سبدی بود بزرگ که باغبانان دارند، اسدی گوید:

  کوارت بیارم که ورزد شیار [کذا]

                                          نگویم که خاک اور اندر کوار

                                  گَهَنبار

  بارگاه باشد، اسدی گوید:

  بفر فریدون و هنگ نهنگ      بگاه گهنبار هوشنگ شنگ

                               لاله سار

  نام مرغی است خوش آواز، خطیری گوید:

  پراکنده با مشکدم سنگ خوار

                                     خروشان بهم شارك[223] و لاله سار

                                   سار

  نام مرغی است سخنگوی و سیاه، مجلدی گوید:

 آن زنگی زلفین بدان رنگین رخسار

                        چون سار سیاه است و گل اندر دهن سار

                                   شار

نام پادشاه حبشه [ظ =غرجه] بود، روحانی گوید:

 

 

 

 

 

 

 

  عزیز و قیصر و فغفور را بمان که ورت

                       نه شار ماند نه شیرج نه رای ماند نه رام

                                      قُزدار

نام شهری است در حد هند، نجیبی گوید:

هر چه بعالم دغا و مسخره بوده است.

                                      از حد فرغانه تا بغزنی و قزدار

                                       زَوار[224]

  زن بیژن بود، فردوسی گوید:

  سوی خانه رفتند از آن چاهسار

                                          بیکدست بیژن بدیگر زوار

                                 پروار

مِجمره عود را خوانند و پرواری دیگر آنکه خود را بپرورانند، شعر:

  مجمره را آتش لطیف بر افروخت

                                خود بپروار بر نهاد و همی سوخت

                                  یَشار

  سیم کوفت بود، فرخی گوید:

  هنوز پادشه هندوان بطبع نکرد

                                رکاب او را نیکو بدست خویش یشار

                                  كتیر

  سراب بود. یعنی زمین که شورستان بود و سپید نماید و در او نبات رسته نبود و از دور آب نماید، منطقی گوید:

 

 

 

  چون زمین کتیر کو از دور       همچو آب آید و نباشد آب

                                      بیوار

  اجابت بود، بهرامی گوید:

  بامید رفتم بدرگاه او               چو آمد مرا جمله بیوار کرد

                                   اوبار

  فرو بردن بود بگلو، گویند بیوبارید، رودکی گوید:

  بدشت ار شمشیر بگذاردم    از آن به که ماهی بیوباردم

                                 دستیار

  یاری ده بود، عنصری گوید:

  دستیار و ستور و کار سفر     ساخته کو دهد چه نیکوتر

                                  دار

  درختی بود که ستون کنند، بوشکور گوید:

دوم دانش از آسمان بلند   که برپای چونست بی دار و بند

                                  دِهار

  غار و دره و شکاف بود، اسدی گوید:

  یكایك پراکنده بر دشت و غار

                                 زبان چون درخت و دهان چون دهار

                                  گُمار

  گماشتن یعنی مسلط کردن بود، منطقی گوید:

ای جهانداری کاین چرخ ز تو حاجت خواست

                               که تو بر لشکر  بدخواهان بگمار مرا

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                       بخار

    غنجار بود یعنی گلگونه، شاعر گوید:

    باغ را هر سال چون حورا بیاراید بِزیب

                               این بران سازد بهار و او بر آن مالد بخار

                                     چار

    چاره بود، شاعر گوید:

    بلبل دستان زن چاره همی جوید زمن

                         چاره زان جوید که او را جست باید نیز چار

                                 دستوار

  یکی یاره بود و یکی دیگر چوبی بود که پیران بر دست گیرند، شعر:

  من اومید بستم بر آن قلم  که دست جهان را بود دستوار

                            زر مشت افشار

  زری بود که چون کسری بدست بیفشردی نرم شدی، رودکی گوید:

  با درفش کاویان و طاقدیس   زر مشت افشار و شاهانه کمر

                                سِنمار

  مردیست که برای نعمان بن منذر سدیر بساخت و نعمان او را از پشت آن سِدیر بزیر انداخت تا مانند آن جای دیگر بنا نکند، شعر:

  بخشش خورشید تام باشدم از عمر  

                                    گر بکشندم بسان سنجر (؟) و سنمار

                                 هار

  رشته مروارید بود، شعر:

 

 

 

 

 

 

  از آن قبل را کردند هار مروارید

                                   که دُرِّ ضایع بودی اگر نبودی هار

                                     کبودر

  کرمکی بود خُرد در آب خورش او ماهی خُرد بود [کذا!؟]، رودکی گوید:

  ماهی آسان گرد[225] کبودر گویی

              بولت [کذا! تیغت؟] ماهی است دشمنانت کبودر[226]

                                   فامر

  شهریست نزدیک فرخار و آنجا بدان نزدیکی بیابانی است که آهوی مشک نافه مشك آنجا افکند، قادری گوید:

  رسد دو نسیم از آب مدح خوانش

                                           بدریای بیر (؟) و بیابان فامر

                                   سَدیوَر

  نام شهریست در هندوستان، عنصری گوید:

  وان پول سدیور از همه باز عجب تر

                                  كز هیکل او کوه شود ساحت بیدا

                                  لوگر

  شهریست در هند، عنصری گوید:

  چگونه کرد مر آن دلهرای بیدین را

                             نشانش چون کند از باز پیش در لوگر

                                  لوهر

  نام ولایتی است در هند، عنصری گوید:

  چگونه گیرد پنجاه قلعه معروف

                                یکی سفر که کند در نواحی لوهر

 

 

                                      غاتفر

 شهریست که در او سرو بسیار بود، شاعر گوید:

  از روی تو سرای تو گشته است چون بهشت

                             وز قامت تو گویی گشته است غاتفر

                                     كالَنَجر

  قلعه ایست که نیل بسیار از او خبرد در هند، عنصری گوید:

  بلفظ هندو کالنجر آن بود معنیش

                            که آهن است و بدو هر دم از فساد خبر

                                    چالَندَر

  نام ولایتی است در سومنات، عنصری گوید:

  چه ده دهی که بد و نیك وقف بود بدو

                                         بِزَنگبار و بِهِند و بِسِند و چالندر

                                    بَندَر

  نام شهریست در غرجه، دیباجی گوید:

  بسی خسرو نامور پیش از او     شدستند زی بندر شاریان

                                    کَتَر

  ولایتی است در هندوستان، عنصری گوید:

  نه یك سوار است او بلکه صد هزار سوار

                              بر این گواه من است آنکه دید فتح كثر

                                   کهبَر

نام ولایتی است در هند، عنصری گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    شه گیتی ز غزنی تاختن برد   بر افغانان و بر گبران کهبر

                                      مازَندَر

    ولایت مازندران است، عنصری گوید:

  بِشاهنامه چنین خوانده ام که رستم زال

                                   گهی بشد از ره هفتخوان بمازندر

                                        چرگر

  سرود گوی بود، شاعر گوید:

  همیشه دشمن تو سوخته تو ساخته برم

                                      ببزم ساخته رود آخته دوصد چرگر

                                  چرگر دیگر

  مفتی (کذا!  مُغَنّی؟!] بود، زینبی گوید:

  بوسه و نظرت حلال باشد باری

                                  حجت دارم بر این سخن از دو چرگر

                                 گنج بادآور

  نام نوایی است که مطربان زنند، ضمیری گوید:

  گاه کوه بی ستون و گنج بادآور زند

                                  گاه دست سلمکی و پرده عشرا برند

                                  ماده ور

  درد و تهمت بر (؟) بود، رودکی گوید:

  ار همه نیکی و خوبی دارد او

                                    ماده ور بر کار خویش ار دارد او (؟)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                      کَسندَر

    ناکس بود، عنصری گوید:

    سزد ارچه او نیز تکبر (؟) کند

                                         که شه نیکویی با کسندر کند

                                    کنکر

  خصومت و تعصب بود، رودکی گوید:

  باز کژ مردم بکنکرش اندرا 

                                 چون از او سود است مر شادی ترا

                                چراخور

  چراگاه بود، شاعر گوید:

    چنو بر کشد نعره اندر چراخور

                                          مُغَنّی بسازد [کذا] کتاب اغانی  

                                پهناور

  پهنی بود، شاعر گوید:

  باتش در شود گر نی چو خشم اوست سوزنده

                     بدریا در شود ورنه چو جود اوست پهناور

                                 بارور

  درختی که بار دارد و بار دهنده بود، شاعر گوید:

  زان چنار و سرو را بر نی و شاخ بارور

                        کز سر بد خواه تو بار آورد سرو و چنار

                                قراقر

  قراقر آب روده یعنی قرقر شکم.

 

 

 

 

 

 

 

 

                                        جذر

    سیم جَلب بود که بِپادشاه دهند، عنصری گوید:

    کنند واجب جذری هم اندر آن ساعت

                                        بهر شبی بسپارد بناقد و وزّان

                                    گاو گور

  مبارز بود، شاعر گوید:

  بیامد بمیدان یکی گاو گور که افزون بد او را ز صد گاوزور

                                    کاوکلور

  خرزه بود، طیان گوید:

  ور تو دو دانگ نداری که دهی     رو مدارا کن با کاوکلور

                                     کنور

  رعد بود، شاعر گوید:

 بلرزید بازار و کوی از کنور   تو گفتی که برق آتشی بد بروز                                                

                                 فرتور

  فرتور عکس بود، شعر:

  فرتور می از قدح فتاده          بر سقف سرا چو آب روشن

                                  زاغوَر

  لك لك بود، منوچهری گوید:

  گر ندانی ز زاغور بلبل

                                              بنگرش گاه نغمه و غلغل

                               وَخشور

  پیغمبر را گوید، دقیقی گوید:

  یکی حال از گذشته دی دگر از نامده فردا

                       همی گویند پنداری که وَخشورَند یا گُندا

 

 

 

 

 

 

                                       قنصور

نام شهریست در هند که کافور نیك از او آورند، رافعی گوید: بِبرَت ماند کافور که در قنصور است

                                   بِدِلَت ماند پولاد که در ایلاق است

                                 فَغَنشُور

نام شهری در چین جای بتان و بتگران بود، اسدی گوید: بیاسود از رنج کی دور شد.            وز آنجا بشهر فغنشور شد

                                سَمَندُور

نام شهریست در هند که عود از آنجا آرند،

                                     سُندور

نام شهریست که ساج از وی خیزد، خسروی گوید:

  از سمندور تا بخیزد عود      تا همی ساج خیرد از سندور

                            كویر [کذا! هزبر/هژبر؟]                                  

  شیر ژیان بود،

                                  شیپور

  نای رویین بود، اسدی گوید:

زکوس و ز زند و درای خروش (؟)

                                            ز شیپور وز ناله های جوش

                                نزور

  کارگری بود، شعر:

  از نزوری خویش دانا باشد اوی

                                     با کس او را راز نیست از هیچ روی

 

 

 

 

 

 

 

 

                                     دانشگر

  دانشمند بود، طَیّان گوید:

  چو دانشگر این قولها بشنود      پس آنکه زمانی فرو آَرَمد

                                                 

                            یار [کذا!  جاری/یاری]

  چون دو برادر بود و هر دو را زن بود آن زنان یکدیگر را یار خوانند،شاعر گوید:

  چه نیکو سخن گفت یاری بیاری

                                 که تا کی کشیم از خُسُر ذِلّ و خواری

                          -------------------

                               ----------

                                  ------

 


[1] - ن: فرخار بتخانه هست و گویند شهری است در ترکستان و از آنجا خوبرویان خیزند و در آنجا بتخانه بسیار است، رودکی گفت:

  فرخار بزرگ و نیک جائیست    گر معدن آن بت نوایی ست.

[2]- این بیت فقط در ع هست و در س بیت مذکور در فوق رودکی را بِاَبوالمثل نسبت داده، چ این لغت را ندارد.

[3]- این لغت فقط در ع و ن هست.

[4] - ن: شاکار بیگار بود و سُخره، س: شکار بیگار باشد، مجرگ خوانند کاری بود بی سیم، چ این لغت را ندارد.

[5] - س: فرخی، چ لغت فروار را ندارد.

[6]- ن: تار تاریکی و تارک یعنی میان سر، س: تار تارک باشد میان سر، چ این لغت را ندارد.

[7] - چ این لغت را ندارد.

[8] - س: باز ماندن.

[9] -  : ناهار باشد آن که روز هیچ نخورده باشد و ناشتا نیز گویند، چ این لغت را ندارد.

[10] - ن: نهمار اگر کار و اگر گفتار چون عظیم باشد و بی حدنهمار خوانند، س: نهمار بمعنی عظیم بود اگر بکاری بود و اگر چیزی، چ این لغت را ندارد.

[11]- س: شنار آشنا باشد یعنی آب شنا و در آب گیر، ن (در حاشیه): شنار شنا باشد آنکه در آب شنا کند، چ این لغت را ندارد.

[12] - خشنسار مرغی است آبی بزرگ سرش سپید و تنش تیره گون بسیاهی زند، س: خشنسار مرغی است آبی بزرگ تیره گون و سر سپید بود، چ این لغت را ندارد.

[13] - س: بخوبی.

[14] - این بیت فقط در ع هست. 

[15] - این بیت فقط در ن هست.  چ لغت بهار را ندارد.

[16] - غنجار سرخی باشد که زنان در روی نهند، س (مثل متن)، چ این لغت را ندارد.

[17]- ن بدون ذکر قائل این بیت را شاهد آورده:

  ز خون رخ بغنجار بندود خور       ز گرد آورد چادر بسر

[18] - س: شمشاد چوبیست درختش بلند باشد [کذا] و از چوبش آلت ها سازند پیشه وران که سخت باشد و زرد، چ این لغت را ندارد، ن (در حاشیه) این لغت را شمشاد ضبط کرده و آنرا ذیل باب الذال آورده با همان مثال.  

[19] س: زینی، ن (در حاشیه): ربیبی.

[20] - ن: خشکامار یعنی جهد تمام کردن، چ این لغت را ندارد.

[21]- ن: از بسی گفتار.

[22] - ن: تا مرا از آن نهان.

[23]- ن: فیاوار شغل باشد فیار همچنین، س: فیاوار شغل باشد و کار، چ این لغت را ندارد.

[24] - ن: شدکار زمین شیار کرده بود، س: شدکار زمین شخم [و] شیار زده باشد.

[25] - ن: از.

[26] - س: شیار بگاو آهن زمین شکافتن بود، ن (در حاشیه): شیار زمین بگاو آهن شده یعنی شیار کرده بود، چ این لغت را ندارد.

[27] - ن (در حاشیه): فرخی.

[28] س: گل.

[29] - س: اسگذار بریدی باشد که از بهر شتاب او کسی را که بجائی برد بهر منزلی اسب و زادی باشد، ن (در حاشیه): اسکدار و اشگزار [کذا]نیز گویند عادت چنان بوده است در زمان پیشین که بر هر سر منزلی پیکی بداشتندی که تا این پیک دیگر در رسیدی نامه بدان دیگر دادی که آسوده است و این پیک بمنزل پیشتر بودی و بدان آسوده دیگر دادی که آسوده است تا نامه زود بمقصود رسیدی و با اسب راه بریدندی و شکم بسته داشتندی تا زور صعب بدو نرسد، چ این لغت را ندارد.

[30] - سِنار آبی باشد که گل بوی نزدیک باشد و بیم آن باشد که کشتی را بگیرد و بایستد.

[31] - ن (در حاشه) افزوده: که از تنگی، چ این لغت را ندارد.

[32] س: کوکنار خشخاش بود یا پوست رُسته، چ این لغت را ندارد.

[33] - س: از فزع و غم [کذا].

[34] - ن: باستار یعنی فلان بهمان، س: باستار لفظیست چون فلان و بهمان که گویند، چ این لغت را ندارد.

[35] - س: شکی[کذا].

[36]-  س: ای خواجه این همه که تو بر می دهی شمار.

[37] - ن: سَپار بزبان ماوراء النهر چرخشت باشد یعنی مِعصَره، س آن بود که آب انگور بوی ستانند بزیان ماوراء النهر، چ این لغت را ندارد.

[38]-  س: از آن جان بود لختی چون درارا(؟)، ع: از آن جان لختی تو خون زرده [کذا].

[39] - ن: سپار دیگر گاو آهن بودو چوبی سرکج، س: سُپار دیگر باشد که زمین بدان درند، چ این لغت را ندارد.

[40] - ضبط مطابق س است، ع: ترا گردن بسته در یوغ گر نه روی تو راست یاُسپار [کذا]، ن: ترا گردنت نیست بسته بیوغ  وگرنه بر او راست باشدسُپار.

[41] - چ این لغت را ندارد

[42]- این بیت فقط در س هست.

[43]- این بیت فقط در ن هست.

[44] - ن: شخار قلیهگازران و رنگرزان بود.  س: شخار چیزی بود چون نمک پاره خاکسترگون که زنان با نوشادر در بالای حنا بر دست کنند (بدون مثال)، چ: این لغت را ندارد

[45] - این لغت فقط در ع و ن هست.

[46]  - ن: سوسمار جانوریست شبه راسو بلکه ازو ستبر تر و زنان برای فربهی خورندو بتازی ضب گویند، س: سوسمار جانوریست شبه راسو دارد و پیه او زنان برای فربهی خورند بتازی او را ضب خوانند، چ این لغت را ندارد.

[47] - در س این بیت بنام رودکی آمده که بهیچ وجه ارتباطی با لغت سوسمار ندارد:

  که هرگه که تیره بگردد جهان       بسوزد چو دوزخ شود بادران

[48] - ن: گرگر نام خدایست تبارک و تعالی، س: گرگر و خدیو و یزدان همه نام خدای است ( بدون مثال).

[49] - س: زاور زهره باشد (بدون مثال)، ن (در حاشیه): زاور زهره بود ( با همان مثال مذکور در ع که در آن زوار فقط بمعنی زاد و توشه و راحله استعمال شده)، چ این لغت را ندارد.

[50] -این لغت فقط در ع و حاشیه ن هست.

[51] - نام قائل در حاشیه ن که تنها آن بر این مشتمل است نیست و ما آن را از روی سروری برداشتیم.

[52] - پلیدی یعنی فضله و نجاست.

[53] - این لغت فقط در ع و حاشیه ن هست.، سروری و جهانگیری این کلمه را بمعنی برادر پدر یا عم گرفته اند.

[54] - سروری: کت.

[55]- ن: (در حاشیه): بالار آن دار باشد که بام خانه پوشند، س: بالار فرسب باشد و گوییم تیر خانه باشد، ابوالعباس گوید:

   نتوانم این دلیری من کردن           زیرا که خم بگیرد بالارم

[56] - ن (در حاشیه):بشب بنام کسان اندرون بینی کار [کذا] لغت بالا در چ نیست.

[57] چ: زوار خدمکار و یاری ده باشد، ن (در حاشیه): زوار آن بود که در بندی یا در زندانی در بود و کاری همی کند، س این لغت را ندارد

[58] - تصحیح قیاسی در اصل: گناه

[59]- این بیت فقط در حاشیه ن هست.

[60] این بیت فقط در چ هست.

[61] - ن: اخگر هیزم آتش گرفته بودو چون آب زنند زگال شود، س: اخگر آتش پاره بود (بدون مثال)، چ این لغت را ندارد.

[62] - ن: زر پیر بود و زال پدر رستم را زال زر آز آن خوانند که از مادر سر سپید زاد، چ و س این لغت را ندارند

[63] - س: کردر زمین پشته پشته باشد (بدون مثال)، چ این لغت را ندارد.

[64] - ن: بخوارزم کرد لشکرش بنگری هنوز[کذا]

                          توگوئی علم زده است بهر دشت و کَردرَی[کذا]

[65] - این لغت فقط در ع و ن هست.

[66]- س: کیفر مکافات و پشیمانی بود(بدون مثال)، چ این لغت را ندارد.

[67] - ن: رودکی.

[68] ن: یوز.

[69]- این بیت دوم فقط در فرهنگ سروری هست.

* شیر عاشقت به پستان در جغرات شده است

                                            چشم دارد که فروریزد در کیفر تو.

طیان.  

[70] - س: زنبر چیزی بود که در میان چوب نهند و بِدو کَس گِل کِشَند (بدون مثال)، ن (در حاشیه): زنبر گلیمی یا مشگی بود که از دو سو چوب دراز درو بسته بِدو گل و خاک و دیگر چیزها کشند بِدو تَن یکی از پیش و یکی از پس و بِدو دست هر یکی سر آن چوب گرفته باشند که بار کِشَند، چ این لغت را ندارد.

[71] - ن: پرگر طوق باشد، س و چ این لغت را ندارند.

[72] - رشیدی: حِصِّه.

[73]- ن: از تو بهره.

[74] - این لغت فقط در ع و ن هست.

[75] - این لغت فقط در ع و ن هست ولی در ن بِغَلَط لنتر آمده.

[76] - ن: مرد لنتر [کذا].

[77] - این لغت فقط در ع و ن هست، ن: کدیور برزیگر و کدخدای خانه بود.

 

[78] - ظاهرأ: کد.

[79] - این لغت فقط در ع و ن هست و در هیچیک نیز مثالی برای آن مذکور نیست مثال را از سروری بر داشتیم.

[80] - این بیت بدون نام قائل در س هست، در فرهنگ جهانگیری در لغت خراسان آنرا از رودکی می داند و می گوید رودکی در کتاب دوران آفتاب گفته:

از خراسان بر دمد طاوس فَش  سوی خاور می شتابد شاد و کش

سپس بیت مذکور را در متن می آورد

[81] - لغت خاور و باختر در چ نیست.

[82] - ن: گند آور مرد سپاهی و مردانه بود، س و چ این لغت را ندارد.

[83]  این لغت در چ نیست، س مثال را ندارد.

[84] -ن: شمر آبگیر باشد، س: شمر و آبگیر آن چیزی که مدام درو باشد آب [کذا، بدون مثال].

[85] - این بیت را از لباب الالباب ج 2 ص 13 که در آنجا تمام این قطعه مذکور است بر داشتیم.

[86]-  این لغت فقط در چ و ن هست.

[87] - ن: پیش من یکبار او شعر یکی دوست بخواند

[88] - چ و س این لغت را ندارند.

[89] - این لغت فقط در ع هست، مثال را از جهانگیری و سروری برداشتیم.

[90] - بادغرد خانه تابستانی بود که دریچه های بسیار دارد تا باد در جهد و باد غرد نیز گویند، چ و س این لغت را ندارند.

[91] - چ این لغت را ندارد.

[92] - ن: سمندر مرغی است که در آتش شود و نسوزد، س: سمندر و سمندور هر دو یکیست و آن مرغی است که دائم در آتش باشد و بر صفت موش باشد و هرگز آتش او را نسوزد، چ این لغت را ندارد.

[93] - ن: بخاری.

[94] -ع: جزر [کذا]، چ این لغت را ندارد.

[95] - س:خُسُر پدرزن باشد و مادرزن، چ این لغت را ندارد.

[96] س: موزه اندر شکسته چون کس خویش(؟).

[97]- ن: خایه بزرگ را غر خوانند، س: غر مردی باشد که خایه وی دبه باشد، چ این لغت را ندارد.

[98] - این بیت فقط در ن هست.

[99] - این بیت فقط در س هست.

[100] - زبگر بادی بود که در دهان کنند و دست بر آن زنند تا باد بیرون شود و آنرا زبغر نیز خوانند، ن: زبگر کسی که دهان پر باد کند تا دیگری تپانچه بر وی زند و آن باد که از وی جهد زبگر گویند.

[101] - در اصل لبم، ضبط مطابق رشیدی و همین نیز صحیح است.

[102] - این بیت فقط در س هست.

[103] - این بیت فقط در ن هست.

[104] - این لغت فقط در ع و حاشیه ن هست و در محل دوم میاور بیاء تحتانیه ضبط شده با این تعریف که شهری است نزدیک چین که خوبان از آنجا خیزند.

[105] - س: سغر جانوریست خارهای چون تیر دارد و از سگی کوچکتر است، ن: سگر [کذا] جانوری است چَندِ سگی کوچک و پشت او خارها رسته بود و آن خارها چون تیر بیاندازد و او را سگنه [کذا، جهانگیری سگرنه] و شگر [ظ: اشگر] نیز خوانند، چ این لغت را ندارد.

[106] -س: گل تر و سیاه باشد و خره نیز گویند، ن و (در حاشیه) خر گل سخت تر و تیره بود، چ: این لغت را ندارد.

[107] - لوره یعنی رهگذر سیل و جائی که سیل کنده باشد.

[108] - س: با آب گیر و کوزه و خر [کذا].

[109] - خنور آلات خانه بود چون خم و کاسه و آنکه بدین ماند از سفالین و آبگینه بود، س: خنور آلت خانه بود چنانکه خنبره و کاسه، چ این لغت را ندارد.

[110] - ن: َکنُور چون خمی بود بزرگ طبقه طبقه دهقانان در آنجا حبوب ذخیره نهند، س: کنور چیزی با شد که از گِل و سرگین کُنَند همچون خم و غله درش کنند، چ این لغت را ندارد.

[111] - ظاهرا بتوراک که در فرهنگ ها بمعنی انبار و مدفن غله آمده

[112] - س: نیز.

[113]- این بیت در ن نیست.

[114] - این بیت فقط در ن هست.

[115] - ن: تندور رعد بود و تندر نیز گویند، س: تندور تندر باشد یعنی رعد، چ این لغت را ندارد.

[116] - س و چ: انیر کلبتین باشد، ن (درحاشیه): انبور [کذا] کلبتین سر کج بود.

[117] - س (فقط): عنصری.

[118] - س: خواهش همه سال.

[119] - این لغت فقط در ع هست بدون مثال و ضبط آن معلوم نشد و در فرهنگ ها هم آنرا باین هیئت نیافتم.

[120] - ن: ژگور سفله و دون همت باشد، س: زفت و بخیل و دزد باشد، چ این لغت را ندارد.

[121]- در اصل دزد.

[122] - ن: ننگ

[123] - در ن ترکیب دو بیت مغلوب است.

[124] - ستیر شش درم و نیم باشد بوزن مکه، ن (درحاشیه): ستیر شش درمسنگ و نیم بود، چ ستیر قسمتی باشد هر یک هفت درم سنگ.

[125] - س و ن (در حاشیه): که.

[126] - ن (در حاشیه): بر آهخت.

[127] - این بیت فقط در چ هست

[128] - ن: تیر هفت گون استیکی تیر کمان، یکی تیر نصیب یکی تیر عطارد یکی تیر ماه است از ماه پارسیان و یکی فصل خزان و گروهی بادبیز گویند و یکی تیر درخت باشد که در سقف خانه ها نهند و تی عصاران و کشتی، س: تیر در اصل هفت است: 1-تیر که از کمان اندازند.  2- تیر کشتی.  3- ماه تیر.  4- روز تیر.  5- عطارد.  6- فصل خزان.  7- تیر نصیب بود و این تیرها معروفست، چ این لغت را ندارد.

[129]- این بیت فقط در س هست.

[130]- این تیر بمعنی نصیب است.

[131] - این بیت فقط در ن هست.

[132] - ن: هژیر نیکو  بود از هر چه باشد، چ این لغت را ندارد.

[133] - چ این لغت را ندارد، س و ن مثل متن ولی هیچکدام "گویند زردچوبه بود" را ندارند.

[134] -س: سروبالا.

[135] -کُناغ بضم اول بمعنی تار و رشته ابریشم و مجازإ بمعنی سست و بی دوام.

[136] - ن: خنجیر بوی و دود چربش [کذا] بود، س: خنجیر بوی و دود چربو باشد.

[137] - این بیت فقط در ن هست.

[138] - این بیت فقط در س هست.

[139] - س: آژیر زیرک باشد و پرهیزکار از بد، ن: آژیر زیرک و پرهیزنده بود.

[140] - ن: برستم بفرمود که آزیر باش    شب و روز با مغفر و تیر باش

[141]- س: کفشیر روی و مس که آنرا  بارزیر بر لحام بر زنند کفشیر بود، ن (در حاشیه) کفشیر رویینه آلت و مسینه و مانند آن بارزیر بندند و دوشانند [ض=دوسانند یعنی چسبانند]

[142] - س: فقط منجیک، چ این لغت را ندارد.

[143] - ن (در حاشیه) و فرهنگ ها الوالعباس (فقط)، س: رودکی.

[144] چ بجای این بیت از رودکی بیت مابعد را آورده.

[145] - س: اختر فال باشد، ن: اختر فال باشد و ستاره.

[146] - این بیت فقط در ن هست.

[147] - این بیت فقط در س هست.

[148]- -ضبط این لغت که فقط در ع وجود دارد معلوم نشد. 

[149] - س، نامی از نامهای آفتابست، ن (مثل متن) ، چ این لغت را ندارد.

[150]-  چ، هنجار کسی که راهی برابر راهی برگیرد هنجار گویند، س: هنجار چنان باشد که کسی را بگذارد براه و بیراه رود، ن این لغت را ندارد.

[151]-  س: ناگوار تخمه باشد یعنی امتلاء، چ و ن این لغت را ندارند.

[152] - س: آغاز چیزی باشد بهم سرشته، ن: آغار نم دادن بهرچه باشد.

[153] - س:کسائی، این لغت را ندارد.

[154] - چ: این لغت را ندارد.

[155]- ظاهرا بخدّ.

[156] - این بیت فقط در س هست.

[157] - این بیت فقط در حاشیه  ن هست.

[158] - ن: هور آفتابست بزبان پهلوی، س: هور خورشید باشد، چ این لغت را ندارد.

[159] - این بیت فقط در س هست.

[160] -؟

[161] - ن این لغت را ندارد.

[162] - س: من.

[163] -  فرغر آبی که از رود جدا شود و آبدانی گردد، س: فرغر جوی آب باشد که از رود بازگیرند (بدون مثال)، تعریفاتی که در ن و س هست درست با تعریف ع مطابقت ندارد و ظاهراً لغت فرغر بهر دو معنی آمده است.

[164] - این لغت فقط در ع و س هست.

[165] - س (مثل متن)، ن (در حاشیه) مندور متحیر بود و درمانده (بدون مثال).

[166] - رشیدی، جلاب نجاری.  

[167] - در اصل: ز.

[168]- این لغت فقط در ع هست (بدون مثال).

[169] - چ این لغت را ندارد و س مثال را.

[170] -  این انت فقط در ع ون هست و ن اضافه دارد: مادندر زن پدر بود و پسندر پسر زن بوده و بیت رودکی را برای هر سه لغت مثال آورده.

[171] - این لغت فقط در ع هست و مثال هم ندارد.

[172] - این لغت فقط درع هست بدون مثال.

[173] - ن: تبیر طبل باشد تبیره نیز گویند. س، تبیر و سندق [كذا، صندق!] و دهل طبل باشد، چ این لغت را ندارد.

[174] - این لغت فقط در ع و حاشیه ن هست.

[175]- املای قدیم پل که هنوز هم در پاره ای ولایات معمول است.  

[176] - این لغت که صحیح آن چینود از لغات قدیم اوستایی است با شکال مختلفه خوانده و از طرف گویندگان قدیم فارسی و فرهنگ نویسان استعمال و تلفظ شده بعضی آنرا خینور و بعضی دیگر بتقدیم نون بر باء و با خاء یا چ فارسی خوانده اند، اورمزدی گوید،

  اگر خود بهشتی و گر دوزخی   گذارش سوی خینور پول بود

  و اسدی گفته:

  بدانی که انگیزش است و شمار     همیدون بپول خینور گذار

  خاء را میتوان تصحیف چ دانست ولی از اینکه اسدی این لغت را در باب الراء آورده معلوم میشود که بهر حال این لغت را مختوم براء استعمال میکرده تمد.

[177]- این لغت را چ ندارد.

[178] - این بیت فقط در س هست.

[179] - این بیت فقط در حاشیه ن هست..

[180] - این لغت فقط در س و حاشیه ن هست.

[181] - این لغت فقط در س هست.

[182] - این لغت هم فقط در س هست.

[183]- - ایضأ این لغت هم فقط در س هست.

[184] - فقط در س.

[185] - س: سور عروسی و ختنه کردن باشد، سایر نسخ این لغت را ندارند.

[186] - این بیت  که ضبط و معنی مصراع اول آن درست مفهوم نشد فقط در ن هست.

[187] - این لغات فقط س هست.

[188] - این لغات فقط س هست.

[189] این لغات فقط س هست.

[190] - این لغت فقط در س و ن هست، ن:  سُر دو گونه است یکی از موی سازند و خراسانیان از آن بسیار دارند و معروفست (برای معنی دیگر رجوع شود بِمَتن).

[191] - سُر بِاین معنی فقط در ن هست.

[192] -گرنج تلفظ دیگر برنج است یعنی غَّله معروف.

[193] - این لغت فقط در س.

[194] - این لغت فقط در س.

[195] - این لغت فقط در س.

[196] - این لغت فقط در س.

[197] - این لغت فقط در س و حاشیه ن هست.

[198] - این بیت فقط در س هست.

[199] - این بیت فقط در حاشیه ن هست.

[200] - این لغت فقط در س و حاشیه ن هست، ن (در حاشیه): آمار بتازی استسقا [کذا] بود، و این ظاهرا غلط است و کاتب استقصا را باستقسا تحریف کرده و شمس فخری نیز در معیار جمالی همین خبط را کرده و آمار را که بمعنی حساب و شماره است و اماره نیز میگویند بعضی از گویندگان قدیم بفتح همزه نیز استعمال نموده اند چنانکه لبیبی گفته:

  اگر خواهی سپاهش را شماره        برون باید شد از حد اماره

[201] - ظاهرا خشکامار بمعنی همان کلمه ای که سابقا گذشت.

[202] - این بیت فقط در حاشیه ن هست.

[203]- این لغت فقط در س هست و مثال هم ندارد.

[204] - فقط در س هست. در فرهنگها یکی از معانی کردکار (بهمان املای لغت پیش) عمدا را دانسته و این بیت رودکی را شاهد آورده اند:

  نه چون پور میر خراسان که او        عطا را نشسته بود کردگار

بنابراین احتمال دارد که "عمارت" هم در معنی این لغت "عمدا" باشد.

[205]- این لغت در س و ن هست، ن: گژار خوصله مرغ باشد.

[206] - این بیت فقط در ن هست.

[207] - این لغت فقط در س و در حاشیه ن هست و س مثال را ندارد.

[208] - این لغت فقط در س و ن هست و س مثال را ندارد.

[209] - این لغت فقط در س هست و مثال را ندارد، مثال را ما از جهانگیری برداشتیم.

[210] -این لغت هم فقط در س هست و مثال هم ندارد.

[211]- این لغت هم فقط در س هست بدون مثالی.

[212] - کُسپَه یعنی نخاله.

[213] -  این لغت فقط در س و حاشیه ن هست، س: بشتر نام میکائیل بود یعنی کنِشَده آب، ظاهرا قدما  میکائیل را موکل باران و آب میداشته اند شاعری گوید:

  گر چه بَشتر را عطا باران بود.

                                            مر تو را در و گهر باشه عطا

[214] - این بیت فقط در حاشیه ن هست.

[215] - این لغت فقط در س هست.

[216] - این لعت فقط در س و ن هست و س مثال ندارد.

[217] - در س و حاشیه ن.

[218] - فقط در س و حاشیه ن، س مثال را ندارد.

[219] - این لغت فقط در چ هست.

[220]-  فقط در چ.

[221] - فقط در چ

[222]-  فقط در چ و حاشیه ن.

[223] - مشکدم و سنگخوار و شارَک نیز از اقسام طیورند.

[224] - معلوم نشد مقصود از این لغت چیست، در فرهنگها یکی از معانی که برای زوار آورده اند "زن پیر" است بدون ذکر مثالی، در لغات شاهنامه عبد القادر بغددادی و سروری این بیت را برای معنی دیگر زوار یعنی خدمتکار مثال آورده اند، در لغات شاهنامه بجای بیژن دوم "رستم" آمده:

[225] -  ظاهرا مخفف گیرد.

[226]- رشیدی،

  ماهی دیدی کجا کبوتر گیرد

                                      تیغت ماهی است دشمنانت کبودر


ارسال شده توسط در