گَرْبُزْ. طرّار باشد، رودکی گفت:
گربزان شهر با من تاختند من بدانستم که تنبل ساختند.
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
۱. شرح و معنی بیت و واژهشناسی
معنی بیت
رودکی در این بیت از نیرنگ، فریبکاری و ستیزهگری مردمان شهر (ناسپاسان یا معاندان) با خود سخن میگوید و میفرماید:
«فریبکاران و راهزنان شهر با من به ستیز و تاختوتاز برخاستند، و من (از همان ابتدا) دانستم که آنها حیلهگری و تنبلی (یا سستی در کار و عهدشکنی) پیشه کردهاند.»
واژهشناسی و ریشه لغات
- گربز (Garbaz): به معنی فریبکار، طرار، رند و دزد. ریشه آن واژه باستانی ایرانی است که در فارسی میانه به صورت grbz (فریبکار و بدجنس) آمده است.
- شهر (Šahr): در فارسی باستان به صورت xšaθra (به معنای قلمرو، پادشاهی و کشور) و در فارسی میانه به صورت šahr (به معنی سرزمین، دیار یا شهر) به کار رفته است. ریشه آن ایرانی باستان است.
- ساختند (Sāxtand): از مصدر ساختن؛ در اینجا به معنای حقه به کار بردن، فریب دادن یا توطئهچینی کردن است. ریشه آن ایرانی میانه (sāxtan) و پیشااسلامی است.
۲. نگارش واژگان با خط پهلوی (کتیبهای و کتابی)
خط پهلوی (خط رایج در دوران ساسانی و پیشااسلامی) شامل دو نوع عمده است: پهلوی کتابی (پازند/گشته) و پهلوی کتیبهای (کتیبههای اشکانی و ساسانی). همچنین در مواردی از خط فارسی باستان میخی برای متون کهنتر استفاده میشد.
اگر شخصیتی مانند انوشیروان، بزرگمهر یا موبد کرتیر میخواستند واژگان کلیدی این بیت (مانند گربز و شهر) را به خط پهلوی یا پیشااسلامی بنگارند، به سبک زیر عمل میکردند:
الف) نگارش پهلوی کتابی (سدههای سوم تا هفتم هجری / دوره متأخر ساسانی)
در خط پهلوی کتابی، حروف به هم چسبیده نوشته میشوند و بسیاری از حروف شکل مشابهی دارند.
- شهر (Šahr): به پهلوی کتابی به صورت 𐭮𐭧𐭫 (یا حروف جدا: š - h - l) نگاشته میشد.
- گربز (Garbaz): به صورت 𐭢𐭫𐭯𐭥𐭰 یا مشابه آن برای واژگان طرار و فریبکار ثبت میگردید.
ب) نگارش به خط پهلوی کتیبهای (سنگنوشتههای کرتیر)
اگر کرتیر (موبد نامدار عصر ساسانی) میخواست این واژگان را روی سنگ (مانند کتیبه کعبه زرتشت) حک کند، از خط پهلوی کتیبهای ساسانی استفاده میکرد که حروف در آن منفصل (جدا از هم) هستند:
- واژه شهر: 𐭮𐭧𐭫 (S - H - L)
۳. سبک و سیاق نگارش کاتبان مختلف
- انوشیروان و بزرگمهر حکیم:در دربار خسرو انوشیروان و با حضور وزیر فرزانهاش بزرگمهر، زبان نوشتاری رسمی پارسیک میانه (فارسی میانه ساسانی) با خط پهلوی کتابیِ فاخر بود. آنها این واژگان را با استفاده از اصول «هزواره» (نوشتن واژه به خط آرامی و خواندن آن به زبان پارسی) یا خط پهلوی راستخطِ دیوانی مینگاشتند.
- کرتیر موبد (شاه پرور و قدرتمند عصر ساسانی):کرتیر در کتیبههای خود از سبکی بسیار رسمی، خشک، دینی و اقتدارگرایانه استفاده میکرد. اگر او با این بیت روبهرو میشد، واژگان را با خط پهلوی کتیبهای منفصل و با لهجه کتیبهایِ جنوب (پارسیک کتیبهای) سنگنبشته میکرد تا ماندگار و رسمی باشد.
- شاعر پسااسلامی (رودکی):رودکی (سده چهارم هجری) شعر پارسی دری را با الفبای عربی-فارسی مینگاشت؛ خطی که پس از اسلام جایگزین خطوط پیچیده پهلوی و اوستایی شد، اما واژگان کهن ایرانی (مانند گربز و شهر) را در کالبد شعر دری زنده نگه داشت.
آیا مایل هستید ریشه شناسی دقیقتر واژه «گربز» و دگرگونی آوایی آن از دوره باستان تاکنون بیشتر بررسی شود؟
