پشیز. چیزی باشد که بهجای درم بود. رودکی گوید:
چه فضل میر ابوالفضل بر همه ملکان
چه فضل گوهر و یاقوت بر نبهره پشیز
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
۱. معنی و شرح بیت رودکی
این بیت از اشعار حکیم رودکی سمرقند، پدر شعر پارسی، در مدح ابوالفضل بلعمی (وزیر دانشمند سامانیان) سروده شده است.
- معنی بیت: «برتری میر ابوالفضل بر دیگر پادشاهان و فرمانروایان، همچون برتری گوهر و یاقوت گرانبها بر یک سکه مسین یا پول خرد بیارزش (پشیز) است.»
- شرح و مفهوم: رودکی در این بیت برای اغراق در مدح فضیلت و برتری ممدوح خود، از یک صنعت ادبی و تمثیل استفاده میکند. او ممدوح را به «گوهر و یاقوت» (ارزشمند، کمیاب و درخشان) و دیگر پادشاهان را در برابر او به «پشیز» (مسکوک مسین کمارزش) تشبیه میکند تا ارزش معنوی و خرد ابوالفضل را به رخ بکشد.
۲. ریشهشناسی واژگان بیت و بررسی لغات پیشا اسلامی
در این بیت دو بیتی (مصراع)، واژگانی از دوران باستان و میانه زبانهای ایرانی به جای مانده است:
- درم (Dram): واژهای است معرب یا وامگرفته شده از یونانی باستان (Drachma) که از طریق زبانهای ایرانی میانه (پهلوی: drachm / drahm) وارد زبان فارسی شده است.
- پشیز (Pashīz): واژهای اصیل ایرانی و پهلوی است (در پهلوی: psyc یا pašēz) به معنای پول خرد، مسکوک مسین کمارزش و پارچه یا پاره فلز بیارزش.
- گوهر (Gōhar): از پارسی میانه gōhr و پارسی باستان gauçira (تخم، نژاد، گوهر).
- یاقوت (Yāqūt): واژهای دخیل (معرب) است که ریشه در زبانهای سامی یا یونانی دارد و از طریق آرامی به عربی و سپس فارسی راه یافته است.
۳. نگارش واژگان با خطوط پیشا اسلامی (پهلوی کتابی / ساسانی)
خط پهلوی کتابی (سوانح خطی متداول در دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی) خطی است ابجدگونه، بستهنویسیشده و دارای حروف همنگار که خواندن آن نیازمند آشنایی با هزواریشها (واژههای آرامی بهکاررفته به جای پارسی) است.
اگر شخصیتهای نامبرده (مانند بزرگمهر حکیم یا کرتیر موبد) میخواستند کلیدواژههای اصلی این بیت را به خط پهلوی ساسانی (کتابی) تحریر کنند، شکل نوشتاری آنها به صورت زیر میشد:
- پشیز (پول مسین): به پهلوی به صورت pyšyc (پـیشـِچ / پشیز) نگاشته میشد.
- گوهر (جواهر): به پهلوی به صورت gwḥl یا gwhl (گوهر) نگاشته میشد.
- درم (سکه): به پهلوی به صورت dlm یا drm (درم) نگاشته میشد.
نکته سبکی: نویسندگان دوران ساسانی (مانند دبیران دربار خسرو انوشیروان یا موبد کرتیر در کتیبهها) به جای کلمات خالص فارسی گاه از هزوارشهای آرامی استفاده میکردند؛ مثلاً برای «درم» ممکن بود از واژه آرامیِ مادل آن استفاده کنند، اما در سنت کاتبان دوره اسلامی (پسااسلامی) که به خط پهلوی تسلط داشتند (مانند زرتشتیانی که در قرنهای سوم و چهارم هجری متون پهلوی را مینوشتند)، املای واژگان کاملاً مطابق سنت کاتبان پارسی میانه ساسانی حفظ میشد.
با توجه به این تحلیل ادبی و تاریخی، آیا مایل هستید درباره واژهنامه ریشهشناختی سایر واژگان اشعار رودکی اطلاعات بیشتری دریافت کنید؟
