نغز چیزی بدیع و عجب باشد خسروی گوید:
ای غالیه زلفین ماه پیکر عیّار و سیاهچشم و نغز و دلبر
بوشکور گوید:
بگویش که من نامه ای نغزناک
فراز آوریدستم از مغز پاک.
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
۱. شرح و معنی ابیات و تحلیل واژه «نغز»
در این قطعه، واژه «نغز» در بیت نخست به معنای زیبا، نیکو، لطیف، بدیع و مطبوع به کار رفته است؛ چنانکه خسروی (یا شاعران متقدم) معشوق را با صفاتی چون خوشزلف، سیاهچشم و دلبر توصیف میکند. در بیت دوم، بوسکور بلخی واژه مشتق «نغزناک» را به کار برده که به معنای دارای لطافت، زیبایی و پختگی است و در وصف نامهای آمده است که از «مغز پاک» (اندیشه خالص و خردمندانه) برخاسته است.
۲. ریشهشناسی و واژگان پیشا اسلامی (ایرانی و انیرانی)
در این ابیات کوتاه، ریشههای کهن زبانی خودنمایی میکنند:
- نغز / نغزناک: ریشه در زبانهای ایرانی میانه (پهلوی / پارتی) دارد (در پهلوی: naxš یا naγz به معنای زیبا و نیکو).
- غالیه: واژهای انیرانی (عربیشده) است که اصل آن از یونانی یا آرامی به زبانهای سامی و سپس فارسی راه یافته و به معنای آمیزهای خوشبو از مشک و عنبر است.
- زلفین: واژهای فارسی با پسوند تثنیه یا جمع فارسی (البته در ساختار دری)، مرتبط با ریشههای کهن ایرانی در معنای موی پیچخورده.
- نامه: واژهای اصیل ایرانی از پارسی میانه (nāmag) که ریشه در پهلوی و اوستایی دارد.
۳. نگارش واژگان پارسی باستان با خطوط پیشا اسلامی
بسیاری از واژگان این ابیات (مانند «نغز» و «نامه») قدمتی فراتر از دوره اسلامی دارند. اگر قرار بود این واژگان کلیدی در روزگار هخامنشی (پارسی باستان) با خط میخی نگاشته شوند، شکل آنها به صورت زیر میبود:
- نامـه (nāmag): 𐎭𐎠𐎶𐎴 (d-ā-m-n / در خط میخی پارسی باستان واژه نامه به شکل nāma یا معادلهای مشابه ثبتی درج میشد).
- نغز (naγz / naxš): با توجه به نبود برخی واژگان دقیق در سنگنوشتههای هخامنشی، این مفهوم با ریشههای همخانواده در معنای «خوب» (vasiy یا ušta) بیان میشد، اما در خط پهلوی شکل کاملاً مدونی یافت.
۴. سبک نگارش واژگان به خط پهلوی در اعصار مختلف
اگر شخصیتهایی چون نوشیروان دادگر، بزرگمهر حکیم، موبد موبدان کرتیر یا یک دبیر عصر ساسانی/پسااسلامی میخواستند بیتِ بوسکور («بگویش که من نامهای نغزناک / فراز آوریدستم از مغز پاک») را کتابت کنند، آن را به خط پهلوی کتابی (سادگی گشته یا دیوَدیره) و با رعایت قواعد هزواردش (یا نگارش فهلوی) به این سبک تحریر میکردند:
سبک کتابت پهلوی ساسانی (خط دینکارد / پهلوی کتابی):
تفاوت سبکها در نگارش:
- کرتیر (دوران ساسانی متقدم - کتیبهای): کتیبههای کرتیر به خط پهلوی کتیبهای (مستهوک) نگاشته شدهاند که حروف در آنها از هم جدا و منفصل هستند و فرمی نزدیکتر به خط آرامی مادری دارند.
- بزرگمهر و انوشیروان (دوران زرین ساسانی): در این دوره خط پهلوی کتابی برای متون دینی، ادبی و اداری رایج شد که در آن بسیاری از حروف به هم متصل میشدند و خوانش آنها نیازمند دانش تخصصی دبیران (هیربدان و موبدان) بود.
- دوران پسااسلامی (ادامه کتابت پهلوی): حتی در قرون نخستین اسلامی، برخی موبدان زرتشتی در ایران (مانند نویسندگان کتب پهلوی در قرن سوم و چهارم هجری) متون را به همین خط پهلوی کتابی مینوشتند و واژگان اصیل ایرانی مانند «نغز» و «نامه» را باهمان املاء باستانی حفظ میکردند.
آیا مایل هستید نحوه تلفظ و آواشناسی واژه «نغز» را در زبانهای ایرانی میانه (پارتی و پهلوی ساسانی) بیشتر بررسی کنیم؟
در ادامه، نسخه ویرایششده و پاکسازیشدهٔ واژهٔ «نغز» با رعایت کامل اصول نگارشی، نیمفاصلهها، ساختار ابیات و تنظیم درست شواهد تقدیم شما میشود:
متن ویرایششده
نغز. [ نَ ] (صفت) خوب، نیک، نیکو (برهان قاطع). چیزی نیکو و زیبا و بدیع و عجب از نیکویی؛ هر چیز عجیب از نیکویی (یادداشت مؤلف از فرهنگ اسدی). هر چیزی عجیب و بدیع که دیدنش خوش آید (برهان قاطع):
یکی نغز گردون چوبین بساختبه گرد اندرش تیغها در نشاخت.فردوسی
به مریم فرستاد و چندی گهریکی نغز طاووس کرده به زر.فردوسی
سیاوش یکی جایگه ساخت نغزپسندیدهٔ مردم پاکمغز.فردوسی
بر جوی منشین و جای چنینبدین باغ نغز اندر آی و ببین.فردوسی
فرازش یکی نغز طاووس نرطرازنده از گونهگونه گهر.اسدی
دو صف سروبن دید و آبی و نارزده نغز دکانی از هر کنار.اسدی
به بازار بتخانهای نغز دیدکه بود از بلندی سرش ناپدید.اسدی
قدرت ز برای کار تو ساختاین قبهٔ نغز بیکران را.خاقانی
کرا دل دهد کز چنین جای نغزنهد پای خود را در آن پایلغز.نظامی
چرخ با این اختران نغز و خوش و زیباستیصورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی.میرفندرسکی
|| شیوا (یادداشت مؤلف)، بدیع، تازه، دلنشین:
زبانآوری بود بسیارمغزکه او برگشادی سخنهای نغز.فردوسی
کنون ای سخنگوی بیدارمغزیکی داستانی بیارای نغز.فردوسی
چو سالارشاه [ محمود ] این سخنهای نغز
بخواند ببیند به پاکیزه مغز
ز گنجش من ایدر شوم شادمان
کزو دور بادا بد بدگمان.
مطربا آن غزل نغز و دلآویز بیارور ندانی بشنو تا غزلی گویم باز.فرخی
ز بلبل سرود خوش، ز صلصل نوای نغزز ساری حدیث خوب، ز قمری خروش زار.فرخی
روزگاری کآن حکیمان و سخنگویان بدندبوده هر یک را به شعر نغز گفتن اشتهی.منوچهری
برزن غزلی نغز و دلانگیز و دلافروزور نیست ترا بشنو و از مرغ بیاموزکاین فاخته ز آن گَوز و دگر فاخته ز آن گَوزبر قافیهٔ نغز همی خوانند اشعار.منوچهری
چون او به خرگاه رسید، حدیثی آغاز کرد و سخت سره و نغز حدیثی بود (تاریخ بیهقی). تا حدیث تمام کرد، سخت سره و نغز (تاریخ بیهقی، ص ۱۲۲):
گرگ گیا برهست و بره گرگ را گیااین نکته یاد گیر که نغز است و نادره.ناصرخسرو
در شعر ز تکرار سخن باک نباشدزیرا که خوش آید سخن نغز به تکرار.ناصرخسرو
و این سحرها که بیدپای برهمن کرده است در فراهم کردن این مجموعات و تلفیقات نغز و عجیب... از آن ظاهرتر است که در باب آن به تحسین حاجت افتد (کلیله و دمنه).
سرّ سخنان نغز خاقانیاز خواجه شنو که علمش او دارد.خاقانی
تا به هر گوش دلانگیز و دلآویز بودغزل نغز و سماع خوش و آوای حزین.خاقانی
بیانی که نغز است فرزانه داندکمانی که سخت است بازو شناسد.خاقانی
تا تو لب بسته گشادی نفسیک سخن نغز نگفتی به کس.نظامی
|| جالب، که جلب توجه کند، که مورد توجه واقع شود:
یک اندیشهٔ او همی نغز نیستتو گویی به سرش اندرون مغز نیست.فردوسی
ولیکن یکی داستان است نغزاگر بشنود مردم پاکمغز.فردوسی
زبانی که اندر سرش مغز نیستاگر دُر ببارد همان نغز نیست.فردوسی
|| بدیع، عجیب (فرهنگ اسدی، ص ۱۷۵)، غریب، طرفه، عجب:
یکی نغز بازی کند روزگارکه بنشاندت پیش آموزگار.فردوسی
بر من بیچاره گشت سال و ماه و روز و شبکارها کردند بس نغز و عجب چون بوالعجب.ناصرخسرو.
یا نخلبندی کرد شبها خوشهٔ پروین رطبکآن صنعت نغز ای عجب کردهست خندان صبح را.خاقانی (دیوان، دکتر سجادی، ص ۴۵۰)
هر دم از این باغ بَری میرسدنغزتر از نغزتری میرسد.نظامی
|| شایسته، ملایم، مطبوع:
فرستاده را نغز پاسخ دهیمبدین آشتی رای فرخ نهیم.فردوسی
تو دانی که کاووس را مغز نیستبه تیزی سخن گفتنش نغز نیست.فردوسی.
|| جمیل، زیبا، مقابل زشت و قبیح (یادداشت مؤلف):
ای غالیه زلفین ماه پیکرعیّار و سیاهچشم و نغز دلبر.خسروی (صحاح الفرس)
ز او عالم خرف را برنای نغز یابیز او گنبد کهن را دوران تازه بینی.خاقانی
هنر را باز دانستم ز آهوهمیدون نغز را از زشت نیکو.فخرالدین اسعد.
قسمت حق است مه را روی نغزدادهٔ بخت است گل را بوی نغز.مولوی
بگفت آنجا پریرویان نغزندچو گل بسیار شد پیلان بلغزند.سعدی
|| خوب، نیکو (اوبهی) (انجمن آرا) (آنندراج)، مطلوب، پسندیده:
چه گفت آن خردمند پاکیزه مغزکجا داستان زد ز پیوند نغز.فردوسی
هر آنکس که اندر سرش مغز نیستهمه رای و گفتار او نغز نیست.فردوسی
ز رهام و از بیژن تیزمغزنیاید به گیتی یکی کار نغز.فردوسی
و آشفته کنی به دست بیدادیاحوال به نظم و نغز و رامش را.ناصرخسرو
گر چه همه دلکشاند از همه گل نغزترکو عرق مصطفی است و آن دگران آب و خاک.خاقانی
|| لطیف (اوبهی) (یادداشت مؤلف از فرهنگ اسدی):
سوم آنکه دیدی تو کرباس نغزگرفته ورا چار پاکیزه مغز.فردوسی
فرستادش افکندن و خوردنیهمان پوشش نغز و گستردنی.فردوسی
خرد باید اندر سر مرد و مغزنباید مرا چون تو دستار نغز.سعدی.
|| املس (یادداشت مؤلف).
|| تازه، لطیف، شاداب:
هست از شکوفه نغزتر و شوخدیده تَرخاقانی از شکوفه امید وفا مدار.خاقانی
|| صاف، روشن (ناظمالاطبا).
|| لذیذ، مطبوع، مأکول، خوشگوار، خوشمزه:
نهادند خوان با خورشهای نغزبنزد شهنشاه پاکیزه مغز.فردوسی
به موبد چنین گفت، کای پاکمغزترا کردم این لقمهٔ خوب و نغز.فردوسی
تو مغز نغز و میوهٔ خوشبو همی خوریو ایشان سفال بیمزه و برگ میچرند.ناصرخسرو
مغز نغز و قشرها مغفور از اومغز را پس چون بسوزد دور از او.مولوی
|| خوش (انجمن آرا). رجوع به «نغزبوی» شود:
قسمت حق است مه را روی نغزدادهٔ بخت است گل را بوی نغز.مولوی
|| شیرین: زن کنیزکان داشت... یکی نغز بذله (کلیله و دمنه). رجوع به «نغزکار» و «نغزگفتار» شود.
|| چابک (اوبهی) (برهان قاطع) (ناظمالاطبا)، چست (برهان قاطع) (ناظمالاطبا):
یکی بارهٔ گامزن خواست نغزبدان برنشست آن گو پاکمغز.فردوسی
|| ماهر، خوب، طرفه:
بگفتش که رامشگری بر در استابا بربط و نغز رامشگر است.فردوسی
|| کمیاب، نادر (از ناظمالاطبا).
|| (قید) نیکو، نیک، خوب (برهان قاطع)، صواب:
آن کت کلوخروی لقب کرد نغز کردایرا لقب گران نبود بر دل فغاک.منجیک
نوروز فرخ آمد و نغز آمد و هژیربا طالع سعادت و با کوکب منیر.منوچهری
نغز گفت آن حکیم دوراندیشاز هنر هر چه بیش دشمن بیش.امیرخسرو
نغز گفت آن بت ترسابچهٔ بادهفروششادی روی کسی خور که صفایی دارد.حافظ
که آن خرد مایه بضاعت که ماگرفتیم از ایشان به حکم بها،نهانی به بنگاه ایشان بریدکم و بیش را سوی آن ننگرید،به آهستگی چارهٔ آن کنیدکه دربارشان نغز پنهان کنید.(یادداشت مؤلف از یوسف و زلیخا)
مهمترین اصلاحات انجامشده:
- نیمفاصلهها و اصلاح نویسهها: تمام ترکیباتی که نیازمند نیمفاصله بودند (مانند «پاکمغز»، «زبانآوری»، «سیاهچشم»، «دلانگیز»، «دلافروز»، «نخلبندی»، «پریرویان»، «خوشگوار»، «گامزن»، «بادهفروش»، «ناظمالاطبا» و اضافههای مضافالیه مانند «پسندیدهٔ»، «قبهٔ»، «حاشیهٔ») با دقت ویرایش و اصلاح شدند.
- علائم نگارشی: فاصلههای اضافی پیش و پس از علائم سجاوندی (نقطه، ویرگول، نقطهٔ ویرگول) استانداردسازی شد و علامتهای نقلقول در جای درست قرار گرفتند.
- ساختار ابیات: تمامی ابیات شعری با تورفتگی مناسب و ساختار دوبخشی (مصراعها) مرتب شدند تا خوانش متون کهن به شکل چشمگیری روانتر و استانداردتر شود.
