معبد سومنات (به گجراتی: સોમનાથ) یکی از کهنترین، مهمترین و مقدسترین معابد هندو در هند است که در شهر بندری پرابهاس پاتان در منطقه گیر سومنات، ایالت گجرات و در کرانهٔ اقیانوس هند (دریای عرب) قرار دارد.
برخی از مهمترین ابعاد تاریخی، مذهبی و معماری این مکان به شرح زیر است:
۱. جایگاه مذهبی
این معبد به «شیوا» (یکی از خدایان سهگانه آیین هندو) پیشکش شده و نخستین و مهمترین زیارتگاه از میان دوازده معبد مقدس «جیوتیلینگ» (Jyotirlinga) در سراسر هند به شمار میرود. موقعیت معبد در نقطهای قرار دارد که سه رودخانه کپیدا، هیران و ساراواتی به اقیانوس میپیوندند (تراوینی سانگام)، که از نظر آیین هندو مکانی بسیار مقدّس است.
۲. پیشینه تاریخی و رویدادهای سرنوشتساز
معبد سومنات در طول تاریخ هزارساله خود بارها به دلیل ثروت کلان و اهمیت مذهبی مورد هجوم، تخریب و بازسازی قرار گرفته است:
- حمله محمود غزنوی (سده یازدهم میلادی): مشهورترین رویداد تاریخی این معبد لشکرکشی سلطان محمود غزنوی در سال ۱۰۲۵ یا ۱۰۲۶ میلادی (۴۱۶ هجری قمری) است. او پس از نبردی سنگین، معبد را فتح کرد، ثروت و گنجینههای عظیم آن را به غنیمت برد و بنای آن را ویران ساخت. این رویداد محمود غزنوی را در تاریخنگاریهای سنتی به عنوان «بتشکن» مشهور کرد.
- تخریبهای مکرر: این معبد در قرون بعدی نیز بارها توسط حاکمان مختلف (از جمله در دوران سلطنت دهلی و حکومت اورنگزیب گورکانی در سال ۱۷۰۶) تخریب شد و هر بار پیروان آیین هندو آن را از نو برپا ساختند.
۳. بازسازی در دوران معاصر
بنای فعلی و باشکوه معبد که امروزه پابرجا است، پس از استقلال هند به ابتکار سردار والابهابهای پاتل (اولین معاون نخستوزیر هند) با طراحی سنتی و باشکوه در سبک معماری «مارو-گورجارا» (Māru-Gurjara) بازسازی شد و در سال ۱۹۵۱ میلادی گشایش یافت. این بازسازی به عنوان نمادی از احیای فرهنگی و استواری ملی هندوستان تلقی میشود.
۴. ویژگیهای معماری و جاذبهها
- معبد مستقیماً در کنار ساحل اقیانوس هند واقع شده و امواج دریا به پای دیوارهای آن برخورد میکنند.
- در محوطه معبد ستونی به نام «بان استامبا» (Ban Stambha) وجود دارد که روی آن به زبان سانسکریت حک شده است که از این نقطه تا قطب جنوب هیچ خشکی یا مانعی بر سر راه اقیانوس وجود ندارد.
- هر شب مراسم نمایش نور و صدا (Sound and Light Show) با روایت داستانها و تاریخچه معبد در محوطه آن برگزار میشود.
