شِنار شناو باشد، بوشکور گفت:
بدو گفت مردی سوی رودبار
برود اندرون شو همی بی شنار
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
شرح و معنی بیت
این بیت روایتی تمثیلی یا حکایتی است که در متون کهن پهلوی یا پسااسلامی با لحنی پندآموز آمده است. مفهوم کلی آن اشاره به تلاش بیپایان، دشواری کارها و فرجام عملِ بدون ابزار یا مهارت است.
- شِنار شناو باشد: شناگر ماهر و کسی که فن شنا را میداند (شناور بودن).
- بوشکور گفت: کنایه از شخص مبهوت، درمانده یا سخنگویی که با شگفتی یا تحیر سخن میگوید.
- بدو گفت مردی سوی رودبار: مردی در کنار رودخانه یا در مسیر رودبار به او گفت.
- برود اندرون شو همی بی شنار: بدون داشتن مهارت شناوری، خود را به درون آب رودخانه بینداز.
واژگان پیشااسلامی (ایرانی و انیرانی)
- شناو (شناگر): ریشه در پارسی میانه $šnāg$ یا $šnāwar$ (شناور).
- رودبار: واژهای اصیل ایرانی از پارسی میانه $rōd-bār$ (کنار رود، سرزمینی که رود از آن جریان دارد؛ ترکیب «رود» به همراه پسوند مکانساز/دارندهی «بار»).
- اندرون: واژهای اصیل ایرانی از پارسی باستان antara و پارسی میانه andar.
- بوشکور: واژهای کهن و مهجور در زبانهای ایرانی تباری که برخی ریشههای آن را به گویشهای باستانی شرق ایران یا واژگان دخیل پیشین مرتبط دانستهاند.
نگارش واژگان منتخب با خط پهلوی (کتابی/ساسانی)
اگر نویسندگانی چون بزرگمهر حکیم، کرتیر (موبد نامدار عصر ساسانی) یا نویسندگان متون پهلوی میخواستند کلیدواژههای این بیت را به خط و زبان پارسی میانه (پهلوی ساسانی) بنگارند، سبک نگارش به صورت زیر میبود (به دلیل ساختار هزوارشنویسی و خط پهلوی که ناپیوسته و ابهامآمیز است):
- رودبار ($rōdbār$): به خط پهلوی به صورت 𐭫𐭥𐭲𐭡𐭠𐭫 ($lwdbʾl$) ثبت میشد که در آن واژه «رود» به صورت هزوارش آرامی یا کتبی و «بار» به صورت آوایی نوشته میشد.
- شناور / شناو ($šnāwar$): به خط پهلوی به صورت 𐭱𐭭𐭠𐭥𐭫 ($šnʾwl$) نگاشته میشد.
- اندرون ($andarūn$): به خط پهلوی به صورت 𐭠𐭭𐭃𐭫 ($andr$) نوشته میشد.
سبک و سیاق نگارش در عصر ساسانی و پسااسلامی
دبیران دربار ساسانی مانند بزرگمهر یا موبد بزرگی چون کرتیر، متون را بر پایه خط پهلوی کتابی (سوانح دینی و کتیبهای) با استفاده فراوان از هزوارشهای آرامی (نوشتن واژگان به خط آرامی و خواندن به پارسی میانه) مینگاشتند. در مقابل، سرایندگان عصر پسااسلامی (مانند شاعران دوره انتقال یا قرن چهارم) که این واژگان کهن را در قالب شعر فارسی دری به کار میبردند، دیگر از خط پهلوی استفاده نمیکردند؛ بلکه خط عربی-فارسی را به کار گرفته اما واژگان متروک یا کهن باستانی را به عنوان گنجینهای از زبان پهلوی زنده نگه میداشتند. کرتیر در کتیبههای خود در کعبه زرتشت، خط پهلوی کتیبهای را با کمال فخامت و با دایره واژگان کاملاً دینی و اداری ساسانی به کار میبرد، در حالی که بزرگمهر در پندنامهan، ادبیات اندرزی را با واژگان گزینششدهی دریِ باستان آمیخته بود.
