۱۴۰۵ شهریور ۱۵, یکشنبه

بسی خسرو نامور پیش از او شدستند زی بندر شاریان. دیباجی سمرقندی.



دیباجی. (اِخ ) شاعری باستانی است و یک بیت از شعر او در لغت نامه ٔ اسدی به شاهد آمده است. (یادداشت مؤلف):
بسی خسرو نامور پیش از او
شدستند زی بندر شاریان.
دیباجی.

//////////

دیباجی سمرقندی (م ۵ه) در قرن پنجم هجری، حکیم و شاعرِ شوخ طبع و ظریفی بود. او به مدح و ستایش سلاطین و حاکمان زمانه خود می‌پرداخت و دیوان شعر دارد. او معاصر حکیم قطران تبریزی و اسدی طوسی بود.
فهرست مندرجات۱ - معرفی دیباجی سمرقندی
۲ - معاصرین
۳ - آثار
۴ - پانویس
۵ - منبع

۱ - معرفی دیباجی سمرقندی[ویرایش]

دیباجی سمرقندی (م ۵ه) از حکما و فضلای قادر و زبردست در قرن پنجم هجری است.
دیباجی شاعری شوخ طبع، ظریف و صاحب فنون بسیاری بود و در اشعارش به مدح و ستایش تمامی سلاطین و حاکمان زمانه‌اش می‌پرداخت؛ چنان که او به مدح و ستایش فضلون بن ابی سوار حکمران گنجه (۴۵۶ ـ ۴۸۴ ه) پرداخت و از او صله و پاداش اخذ نمود.


۲ - معاصرین[ویرایش]

دیباجی معاصر حکیم قطران تبریزی۴۶۵ه) و اسدی طوسی است؛ لذا می‌توان او را از شعرای قرن پنجم هجری به شمار آورد.
[۱]

۳ - آثار[ویرایش]

دیباجی سمرقندی دارای «دیوان شعر» است.
[۲]

(دیگر منابع:
[۳]
[۴]
[۵]
[۶]
[۷])

۴ - پانویس[ویرایش]
۱.هدایت، رضا‌قلی خان، مجمع الفصحاء، ج۲، ص۶۴۸.
۲.آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه، ج۹، ص۳۳۴.
۳.خیام‌پور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، ص۲۱۳.
۴.دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، ج۷، ص۹۹۸۶.
۵.لغت فرس، ص۱۶۱.
۶.لغت فرس، ص۳۹۷.
۷.نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران، ج۱، ص۴۸.

۵ - منبع[ویرایش]

• پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، دائرة المعارف مؤلفان اسلامی، برگرفته از مقاله «دیباجی سمرقندی»، ج۳، ص۱۵۴.

رده‌های این صفحه : حکیمان قرن 3 (قمری) | شاعران قرن 5 (قمری) | شخصیت‌های قرن 5 (قمری) | مؤلفان قرن 5 (قمری).




لوهر نام ولایتی است در هند، عنصری گوید: چگونه گیرد پنجاه قلعه معروف یکی سفر که کند در نواحی لوهر.

لوهر نام ولایتی است در هند، عنصری گوید: 

چگونه گیرد پنجاه قلعه معروف 

یکی سفر که کند در نواحی لوهر                                                                   لوهرنام ولایتی است در   هند.لوهاور است که شهر لاهور باشد.  دهخدا.                

مطلوب است  شرح معانی این قطعه و  لغات پیشا اسلامی، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟  

  شرح معانی قطعه

بیت بالا از شعرای متقدم فارسی است که در آن «لوهر» (یا همان لاهور معروف در پاکستان امروزی) به عنوان ولایتی در هند توصیف شده است. مفهوم کلی بیت این است که فتح پنجاه قلعه نامی و استوار در جهان کار بسیار دشواری است، مگر اینکه کسی سفر و لشکرکشی به نواحی لاهور (لوهر) انجام دهد؛ یعنی تسخیر آن سامان چنان دشوار و بزرگ است که به تنهایی معادل گشودن پنجاه قلعه محسوب می‌شود یا عظمت و استحکام آن دیار را می‌رساند.

واژه‌شناسی و ریشه‌یابی لغات پیشا اسلامی
بررسی ریشه‌شناختی واژگان کلیدی این قطعه تا سطح زبان‌های ایرانی باستان (پهلوی، اوستایی و پارسی باستان) به شرح زیر است:

  • چگونه (Čigōn): در پهلوی ساسانی و کتابی به صورت $čykwwn$ (čigōn) به معنای «چگونه، این‌گونه، چون» آمده که از واژه اوستایی $ciqa-$ و پارسی باستان مشتق شده است.

  • گرفت (Giraft): بن ماضی فعل گرفتن؛ در پهلوی $grypt$ (gīftan / giraft) و در پارسی باستان از ریشه باستانی $grab-$ (به معنی گرفتن، ربودن) در اوستایی $grab-$ و سانسکریت $gṛbh-$.

  • پنجاه (Panğāh): عدد پنجاه؛ در پهلوی ساسانی $pnğāh$ (panǧāh)، در فارسی میانه مانوی $pnjh$، و ریشه آن در ایرانی باستان $panča-daśa-$ یا مشتقات دهگانه‌هاست (پنج + ۱۰).

  • قلعه (Qal'a): واژه‌ای معرب و سامی (عربی) است و ریشه پیشا اسلامی ایرانی ندارد، اما معادل پهلوی آن برای دژ و حصار واژه $diz$ ($dyz$) یا $بارو$ ($bāroh$) بوده است.

  • معروف (Ma'rūf): این واژه نیز عربی است؛ معادل پیشا اسلامی آن واژه پهلوی $šnāxtag$ (شناخته) یا $namīg$ (نامی، مشهور) است.

  • یکی (Yakē): صفت نکره یا عدد یک؛ در پهلوی $yk$ (yak)، در اوستایی $aeva-$ و در پارسی باستان $aiva-$.

  • سفر (Safar): واژه‌ای عربی است؛ معادل پیشا اسلامی آن در زبان پهلوی واژه $rāh-ptāk$ (راهپیمایی) یا $šad$ و $raftār$ بوده است.

  • نواحی (Navāḥī): جمع عربی ناحیه است؛ معادل پهلوی آن برای مرز و بوم و نواحی، واژه $kadag$، $šahr$ یا $rustāg$ (روستا/ناحیه) است.

  • لوهر / لاهور (Lohor / Lāhūr): نام جغرافیایی است و ریشه در زبان‌های کهن هند و ایرانی دارد که در دوره‌های اسلامی به صورت لاهور تثبیت شده است.

نگارش واژگان منتخب به خط پهلوی (کتابی)
برخی از این واژگان کلیدی به خط پهلوی ساسانی (کتابی - راست به چپ):

  • گرفت ($grypt$): 𐭢𐭩𐭥𐭯𐭲

  • پنجاه ($pnğāh$): 𐭯𐭭𐭩𐭥𐭤

  • یکی ($yk$): 𐭩𐭪

  • شهر / ولایت ($šahr$): 𐭱𐭧𐭫