اند چون سخن شک باشد چنانکه گویند چنین یا چنان است یعنی كه شك [رودکی گوید: رك تو تا پیش یار بنمایی دل تو خوش کند بخوش گفتار باد یك چند بر تو پیماید اند گو را روا بود بازار]. واژگان پهلوی؟

 اند    چون سخن شک باشد چنانکه گویند چنین یا چنان است یعنی كه شك [رودکی گوید:   رك تو تا پیش یار بنمایی      دل تو خوش کند بخوش گفتار   باد یك چند بر تو پیماید        اند گو را روا بود بازار].  واژگان پهلوی؟

بیت بسیار نغز و کمتر شنیده‌شده‌ای را از رودکی سمرقندی نقل کردید. این شواهد شعری در کتاب لغت فرس اسدی طوسی دقیقاً برای تبیین کاربردهای خاص واژه‌های کهن خراسان و ماوراءالنهر آورده شده‌اند. [1]

ریشه پهلوی (فارسی میانه) واژگان کلیدی این بیت به شرح زیر است:

• اند (And / Contextual Doubt): در پهلوی به صورت and (برگرفته از اوستایی vant-) به معنی «چند» یا «قدری» است. اما همان‌طور که اسدی طوسی در لغت فرس اشاره کرده، در گونه زبانی ماوراءالنهر (یا متون کهن سامانی)، گاهی «اند» به جای ادات شک و تردید مثل «شاید»، «بسا» یا «گویا» به کار می‌رفته است.
• یار (Friend/Beloved): در زبان پهلوی به صورت ayār یا anyār به معنی یار، یاور، کمک‌کننده و دوست به کار می‌رفته است.
• خوش (Good/Pleasant): در زبان پهلوی به صورت hūš، xwaš یا xoš (برگرفته از ریشه کهن به معنی طعم یا حالت خوب) ضبط شده است.
• گفتار (Speech/Discourse): در زبان پهلوی به صورت guftār (اسم مصدر از مصدر guftan) بوده و دقیقاً به همین معنی سخن و کلام استفاده می‌شده است.
• روا (Permissible/Current): در پهلوی به صورت ravāg (اسم فاعل از مصدر raftan) به معنی جاری، رایج، نافذ و دارای رونق بوده است؛ که در فارسی دری گاف پایانی افتاده است.
• بازار (Market): در زبان پهلوی به صورت wāzār یا bāzār (برگرفته از پارسی باستان wahā-čarana به معنی محل معامله و دادوستد) به کار می‌رفته است.

تصحیح و مفهوم بیت:
بیت دوم در دیوان‌های مصحح رودکی و متون لغوی غالباً با کمی تفاوت در ثبت کلمات (به دلیل بدخوانی کاتبان) نقل شده است:

«بادِ یک‌چند بر تو پیماید / اند گو را روا بود بازار»
معنی: روزگار مدتی (یک‌چند) بر وفق مراد تو حرکت می‌کند و می‌گذرد، شاید (اند) بازارِ سخنِ نغز و گویای تو اکنون رونق داشته باشد (اما این رونق همیشگی نیست و باید قدر آن را دانست).

بسیاری از واژه‌های سبک رودکی ریشه در زبان سُغدی (زبان ایرانی میانه شرقی) دارند که با پهلوی (ایرانی میانه غربی) هم‌خانواده است. آیا مایلید واژه‌های مجهول دیگری از فرهنگ‌های کهن پارسی را با هم واکاوی کنیم؟ [1, 2]

بیت بسیار نغز و کمتر شنیده‌شده‌ای را از رودکی سمرقندی نقل کردید. این شواهد شعری در کتاب لغت فرس اسدی طوسی دقیقاً برای تبیین کاربردهای خاص واژه‌های کهن خراسان و ماوراءالنهر آورده شده‌اند. [1]

ریشه پهلوی (فارسی میانه) واژگان کلیدی این بیت به شرح زیر است:

• اند (And / Contextual Doubt): در پهلوی به صورت and (برگرفته از اوستایی vant-) به معنی «چند» یا «قدری» است. اما همان‌طور که اسدی طوسی در لغت فرس اشاره کرده، در گونه زبانی ماوراءالنهر (یا متون کهن سامانی)، گاهی «اند» به جای ادات شک و تردید مثل «شاید»، «بسا» یا «گویا» به کار می‌رفته است.
• یار (Friend/Beloved): در زبان پهلوی به صورت ayār یا anyār به معنی یار، یاور، کمک‌کننده و دوست به کار می‌رفته است.
• خوش (Good/Pleasant): در زبان پهلوی به صورت hūš، xwaš یا xoš (برگرفته از ریشه کهن به معنی طعم یا حالت خوب) ضبط شده است.
• گفتار (Speech/Discourse): در زبان پهلوی به صورت guftār (اسم مصدر از مصدر guftan) بوده و دقیقاً به همین معنی سخن و کلام استفاده می‌شده است.
• روا (Permissible/Current): در پهلوی به صورت ravāg (اسم فاعل از مصدر raftan) به معنی جاری، رایج، نافذ و دارای رونق بوده است؛ که در فارسی دری گاف پایانی افتاده است.
• بازار (Market): در زبان پهلوی به صورت wāzār یا bāzār (برگرفته از پارسی باستان wahā-čarana به معنی محل معامله و دادوستد) به کار می‌رفته است.

تصحیح و مفهوم بیت:
بیت دوم در دیوان‌های مصحح رودکی و متون لغوی غالباً با کمی تفاوت در ثبت کلمات (به دلیل بدخوانی کاتبان) نقل شده است:

«بادِ یک‌چند بر تو پیماید / اند گو را روا بود بازار»
معنی: روزگار مدتی (یک‌چند) بر وفق مراد تو حرکت می‌کند و می‌گذرد، شاید (اند) بازارِ سخنِ نغز و گویای تو اکنون رونق داشته باشد (اما این رونق همیشگی نیست و باید قدر آن را دانست).

بسیاری از واژه‌های سبک رودکی ریشه در زبان سُغدی (زبان ایرانی میانه شرقی) دارند که با پهلوی (ایرانی میانه غربی) هم‌خانواده است. آیا مایلید واژه‌های مجهول دیگری از فرهنگ‌های کهن پارسی را با هم واکاوی کنیم؟ [1, 2]