چرخ فلك ستارگان بود چنانکه ابوشکور گوید: جهان دیده ای دیدم از شهر بلخ ز هر گونه گشته بسر برش چرخ.

 چرخ    فلك ستارگان بود چنانکه ابوشکور گوید:   جهان دیده ای دیدم از شهر بلخ          ز هر گونه گشته بسر برش چرخ.  واژگان پهلوی؟  

این مدخل برگرفته از فرهنگ‌نامه‌های کهن فارسی (مانند «لغت فرس» اثر اسدی طوسی) است و شامل بیتی از ابوشکور بلخی، شاعر برجسته سده دهم میلادی (دوره سامانیان) می‌شود. عبارت «چرخیدنِ چرخ/آسمان بر سرِ کسی»، اصطلاحی کلاسیک در زبان فارسی است که به تجربه فراز و فرودها، آزمون‌های زندگی و گذر زمان اشاره دارد.

ریشه‌شناسی واژگانِ برگرفته از فارسی میانه (پهلوی) در این متن بدین شرح است:

• چرخ (Charkh): این واژه کهن مستقیماً از واژه «caxr» در فارسی میانه (و «cakra-» در فارسی باستان / «čaxra-» در اوستایی) گرفته شده و در اصل به معنای «چرخ» یا «دایره» است. در زبان‌های پهلوی و فارسی دری (فارسی نوِ اولیه)، این واژه اغلب برای توصیف سپهر کیهانی یا آسمانِ در گردش (چرخِ فلک) به کار می‌رفت. این واژه با واژه‌های انگلیسی «circle» (دایره) و «cycle» (چرخه) هم‌ریشه است (هر دو از ریشه هندواروپایی مشترکی می‌آیند).

• جهان (Jahan): همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، این واژه از واژه «gēhān» یا «gīhān» در فارسی میانه (برگرفته از ریشه کهن‌تر «gaēθā-») مشتق شده و به معنای جهانِ مادی و زنده یا کیهان است.

• دیده (Dideh): این واژه (که در این سیاق به معنای «دیده شده» یا «کسی که دنیا دیده و با‌تجربه است» به کار رفته) از اسم مفعولِ «dīd» در فارسی میانه (برگرفته از مصدر «dīdan» به معنای دیدن) می‌آید که خود ریشه در واژه «dī-» در فارسی باستان (به معنای نگریستن/دیدن) دارد.

• شهر (Shahr): این واژه از واژه «šahr» در فارسی میانه گرفته شده است، اما معنای آن به مرور زمان تغییر کرده است. در زبان پهلوی، «šahr» در اصل به معنای «پادشاهی، امپراتوری یا سرزمین» بود (که از واژه «xšaθra-» در فارسی باستان ریشه می‌گیرد). در دوران شاعرانِ فارسی‌گویِ سده‌های نخستین (مانند ابوشکور)، معنای آن محدودتر شده و به مفهوم «شهر» (به معنای امروزی آن) تغییر یافته است.

• سر (Sar): این واژه بازمانده‌ی مستقیم واژه «sar» در فارسی میانه (و «sarah-» در اوستایی) است و به معنای سر، بخش بالایی یا پایانِ چیزی می‌باشد. • بُن / بَر (Bar): حرف اضافه «بَر» (به معنای روی/بالای چیزی) از واژه «اَبَر» در فارسی میانه (و «اُپَری» در فارسی باستان) گرفته شده است که به معنای «بالا» یا «بر روی» است.

نکته‌ای درباره واژه «فَلَک»:

واژه «فَلَک» ریشه پهلوی ندارد؛ بلکه وام‌واژه‌ای عربی است که به معنای سپهر آسمانی، مدار یا کیهان به کار می‌رود. مؤلفِ فرهنگ‌نامه، این واژه را در کنار واژه اصیل فارسیِ «چرخ» آورده است تا معنای نجومی آن را برای خوانندگانِ دوران اسلامی — که با اصطلاحات علمیِ عربی آشنایی کامل داشتند — روشن‌تر سازد.

اگر مایل باشید بیشتر کاوش کنید، می‌توانیم به این موارد بپردازیم:

• تحول زبانی واژه «شهر»؛ از معنای «امپراتوری» در زبان پهلوی تا معنای «شهر» در فارسی امروزی.

• دیگر واژگانِ مربوط به آسمان و نجوم که از فارسی میانه به یادگار مانده‌اند (مانند اختر، ماه، خورشید).

• زندگی و پاره‌شعرهای باقی‌مانده از ابوشکور بلخی.