فند ترفند باشد، رودکی گفت: نیز ابا نیکوان نمایدت جنگ فند لشکر فریاد نی خواسته نی سودمند.
بله، این واژگان کهن نیز ریشه در زبان پهلوی (پارسی میانه) و اوستایی دارند.
در این بخش از دیوان رودکی سمرقندی، واژه «فند» به معنای فریب و نیرنگ به کار رفته است. بررسی ریشه‌شناسی و لغوی واژگان کلیدی این متن نشان می‌دهد که ریشه‌های آن‌ها به ایران باستان بازمی‌گردد:
۱. فَنْد
- معنی: مکر، حیله، تزویر، شگرد و تردستی. (این واژه برخلاف باور عامیانه، هیچ ارتباطی با «فن» عربی ندارد).
- ریشه پهلوی: این واژه از اصیل‌ترین واژه‌های پارسی میانه (پهلوی) به معنی شگرد و جادوگری است. واژه «ترفند» نیز از ترکیب پیشوند پهلوی «تَرـ» (به معنی دزدی یا پنهانی) + «فند» (حس شگرد و حیله) ساخته شده که در پهلوی به صورت فعل «ترفتینیتن» (tarftēnītan: به حیله و پنهانی ربودن) وجود داشته است. همچنین واژه امروزی «فندک» از ترکیب همین «فند» پهلوی + پسوند نسبی «ـَک» پدید آمده است (وسیله‌ای که شگرد و تردستیِ آتش زدن دارد). [1, 2]
۲. خواسته
- معنی در این بیت: مال، ثروت، دارایی و گنج. (لشکر فریاد نه ثروتی به بار می‌آورد و نه سودی دارد).
- ریشه پهلوی: این واژه مشتق از فعل «خواستن» است و در زبان پهلوی دقیقاً به صورت xūāstag یا خواسْتَگ به معنی مال و خواسته و دارایی دنیوی به کار می‌رفته و از ستون‌های واژگان اقتصادی متون پهلوی ساسانی است.
۳. سودمند
- معنی: بافایده، نافع.
- ریشه پهلوی: واژه «سود» در زبان پهلوی به صورت sūd (به معنی فایده و منفعت) بوده که با پسوند دارندگی پهلوی -mand ترکیب شده و صفت sūdmand را در پارسی میانه ساخته است.
۴. اَبا (وَرایِ «با»)
- معنی: همراه، با، به همراهِ.
- ریشه پهلوی: این حرف اضافه در زبان پهلوی به صورت abag (اَباک) تلفظ می‌شده که در پارسی دری کهن (مانند شعر رودکی) به شکل «ابا» درآمده و امروزه به «با» تبدیل شده است.
معنای ساده بیت رودکی:
«روزگار (یا معشوق) باز هم با زیبارویان جنگ و نیرنگ (فند) آغاز می‌کند؛ در حالی که لشکری از شیون و فریاد به راه می‌افتد که نه دارایی و ثروتی (خواسته) در پی دارد و نه فایده‌ای (سودمند) می‌بخشد.»
