فَلخ ابتدای کارها باشد، خسروانی گفت: همت او بر فلك ز فلخ بنا کرد بر سر کیوان فکند بُنِ پِیِ ایوان و طَیّان گفت: مرا زندگانی بدین جای طلخ همه جای دیگر کنندم ز فلخ. واژگان پهلوی؟
این مدخل شگفت‌انگیز و نایاب از کتاب لغت فرس اسدی طوسی، دو شاهد شعری بسیار ارزشمند از دو شاعر پیشگام و کهن تاریخ ادبیات یعنی خسروانی سرخسی و طیان ژژه‌خای (هر دو از شاعران قرن چهارم) را در خود جای داده است. واژه «فَلَخ» به معنای بن، شالوده، پایه، آغاز و ابتدای هر چیز است.
بررسی ریشه‌شناختی واژگان پهلوی (فارسی میانه) موجود در این شواهد به شرح زیر است:
- فَلَخ: این واژه بسیار نادر اصیل ایرانی، در زبان پهلوی (فارسی میانه) احتمالاً با آواهایی شبیه به frāg یا frāx (به معنی گستردگی، آغاز یا پیش‌آمدگی پیوند داشته است. در لغت‌نامه‌های کهن به صراحت آن را «ابتدای کارها»، «پی و شالوده ساختمان» یا «آغاز جوانی و زندگی» معنی کرده‌اند.
- بنا: این واژه ریشه پهلوی ندارد. یک وام‌واژه عربی (مصدر به معنی ساختن یا دست‌ساز) است که شاعران دوران اسلامی آن را پذیرفته‌اند.
- سر: این واژه بدون تغییر، بازمانده مستقیم واژه پهلوی sar (اوستایی sarah-) به معنی کله، بالا، راس و انتها است.
- بُن: این واژه نیز دقیقاً به همین صورت یعنی bun در زبان پهلوی به معنای ریشه، شالوده، تک و انتهای تحتانی یک شیء به کار می‌رفته است (تقابل زیبای «بُنِ پِی» با «سرِ کیوان» در شعر خسروانی).
- پِی: این واژه از کلمه پهلوی pēy یا pād (با ریشه باستانی به معنی قدم و پا) گرفته شده که در معماری به معنی پایین‌ترین بخش ساختمان یا همان شالوده به کار می‌رود.
- ایوان: واژه ایوان تاریخچه پرشکوهی دارد؛ این کلمه در زبان پهلوی به صورت aywān یا apadān (در فارسی باستان apadāna به معنی کاخ و بارگاه ستون‌دار) به کار می‌رفته است.
- زندگانی (زنده/زندگی): این واژه مشتق از کلمه پهلوی zandag یا zīndag (به معنی حیات و زنده بودن) است که ریشه بسیار کهن اوستایی دارد.
- جای: واژه جای یا جا بازمانده مستقیم واژه پهلوی gyāg یا gāh به معنای مکان، موقعیت و فضا است که در آن حرف «گ» پهلوی به «ی» تبدیل شده است.
- دیگر: این واژه در زبان پهلوی به صورت ditīgar یا didir به معنای دوم، دگر یا مابقی بوده است.
⚠️ دو کنایه و تداخل ظریف زبانی (درباره واژه‌های فَلَک و طَلْخ):
- فَلَک و فَلَخ: در بیت اولِ خسروانی سرخسی («همت او بر فلک ز فلخ بنا کرد»)، شاعر جناس تام و تقابل زیبایی بین دو واژه هم‌صدا ساخته است: فَلَک (واژه عربی به معنی آسمان و گردون) و فَلَخ (واژه پهلوی/پارسی به معنی پی و شالوده زمین). او می‌گوید معشوق یا ممدوح شالوده همت خود را از پایین‌ترین نقطه (فلخ) آغاز کرد و آن را تا بالاترین نقطه آسمان (فلک) بالا برد.
- طلخ (تلخ): در بیت دومِ طیان («مرا زندگانی بدین جای طلخ...»)، واژه طَلخ در واقع همان واژه اصیل پهلوی talx (به معنی ناگوار و تلخ) است که ریشه ایرانی دارد. طیان برای اینکه بتواند قافیه را با «فَلَخ» هم‌آهنگ کند، واژه «تلخ» را به صورت «طلخ» با «ط» و «خ» نوشته است (نوعی بازی زبانی و تصرف قافیه‌ای در شعر کهن). او می‌گوید زندگی در این مکان برای من تلخ است و مردمِ جاهای دیگر مرا از همان آغاز و جوانی‌ام (ز فلخ) پذیرفته و گرامی می‌دارند.
در صورت تمایل، می‌توانیم گفتگو را در این زمینه‌ها ادامه دهیم:
- بررسی واژه‌های کهن پهلوی مربوط به معماری و اجزای ساختمان (مانند ایوان، شادروان، روزن، آستانه).
- آشنایی با اشعار طنزآمیز و هجویات طیان ژژه‌خای در قرن چهارم هجری.
- بررسی فرآیند تبدیل حرف «گ» (g) پهلوی به «ی» در واژگانی مانند gyāg به جای.
